Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfologiya páninen ámeliy jumıslar

Seplik kategoriyası

Seplik kategoriyası atlıqtıń yamsa atlıqlasqan sózdiń sóz dizbegi yaki gáptiń quramında basqa sózler menen qarımqatnasın, baylanısın bildiredi. Atlıqtıń seplik affiksleri menen túrlenip keliwi sepleniw delinedi.

Házirgi qaraqalpaq tilinde altı seplik bar: ataw, iyelik, barıs, tabıs, shıǵıs, orın. Seplik affiksleri kóplik hám tartım affikslerinen keyin jalǵanadı. Sóz tiykarına jalǵanıwına qaray eki túrli boladı: jay seplew hám tartımlı seplew.

Sózlerdiń jay (tartımsız) sepleniwi menen tartımlı sepleniwinde úsh seplikte - tabıs (jay: -dı/-di, -tı/-ti;, tartımlı: -in/ın, -n).; barıs (jay: -qa/-ke, -ǵa/-ge; tartımlı, -a/-e, -na/- ne); orın (jay: -da/-de, -ta/-te; tartımlı: -nda/-nde) shamalı ózgeshelik júzege keledi.

Túrkiy tillerinde semantikalıq hám grammatikalıq mánilerine, funkciyasına qaray seplikler grammatikalıq seplikler hám keńislik seplikler dep eki toparǵa bólinedi. Grammatikalıq sepliklerdiń toparın ataw, iyelik hám tabıs seplikleri quraydı. Keńislik seplikleri barıs, shıǵıs, orın seplileri gápte hár qıylı

Til materiallarınıń kólemi hárbir temanıń leksikalıq, fonetikalıq, grammatikalıq ózgesheliklerin hám sol materiallardıń anıqlamaları menen qaǵıydaların óz ıshıne qamtıydı. Sonlıqtan til materiallarınıń ózine tán ózgesheliklerin ajıratıwda mına metodikalıq nızamlılıqlarǵa tiykarlanıwımız kerek:

1)tema menen terminniń anıqlıǵı;

2)til materiallarınıń ilimiy dálligi;

3)til materiallarınıń ishki ózgesheliklerin anıqlaw;

82

4)til materiallarınıń úyretilip atırǵan toparǵa ılayıqlılıǵı;

5)tildiń ózine tán belgilerin kúndeliklı turmısta qolla-

nılıwı.

Mıne, usı ózgesheliklerdi esapqa ala otırıp biz qaraqalpaq tili sabaqlarında terminlerdi – aldın ala beriw metodınan paydalansaq boladı. Bul metod terminlerdi aldın ala úyreniw,

mánisin jeterli dárejede túsınıp alsa, teoriyalıq materialdı jaqsı ózlestiredi. Mısalı: Qaraqalpaq tiliniń morfologiya tarawında «Atlıqtıń morfologiyalıq kategoriyaları» temasın ótkenımızde studentlerge lingvıstıkalıq sózliklerden atlıq, grammatikalıq kategoriya, san, bet, tartım, seplik kategoriyaları, grammatikalıq seplik, keńislik seplik sıyaqlı terminlerdiń mánilerin anıqlap, túsınıp keliwin tapsıramız. Lekciya baslanbastan aldın studentlerdiń tema boyınsha pikirlerin tıńlaymız. Soń teoriyalıq materialdı bayanlawǵa ótemiz. Bul metodtan seminar hám ámeliy sabaqlarda da paydalansaq boladı.

Terminlerdi aldın-ala beriw metodınıń úlgisi:

Bet-san kategoriyası. Is-hárekettiń bir betke, subyektke qatnaslı ekenligin, birlik hám kóplik sandı bildiretuǵın feyildıń grammkatikalıq kategoriyası. Mısalı: keldim (1-bet birlik san), keldik (1-bet, kóplik san).

Bet – is-hárekettiń hám onıń subyektiniń sóylewshi adamǵa qatnastı bildiretuǵın feyildıń grammatikalıq kategoriyası.

Birinshi bet (sóylewshi adam), ekinshi bet (tıńlawshı adam),

úshinshi bet (sóylesiwge qatnaspaytuǵın adam yamasa basqa da predmetler).

San kategoriyası. Birlik hám kóplik san formaların qaramaqarsı qoyıw arqalı bildiriletuǵın atlıqtıń leksika-gram- matikalıq kategoriyası (bir) adam (birlik) – adamlar (kóplik).

Seplik kategoriyası. Sóz dizbegi yamasa gáp quramında atlıqtıń basqa sózler menen qarım-qatnasın, olar menen baylanısın bildiretuǵın morfologiyalıq kategoriya.

83

Tartım kategoriyası. Predmettiń belgili bir betke tiyisli ekenligin bildiretuǵın morfologiyalıq kategoriya: úyim, úyiń, úyi.

Kóplik – grammatikalıq hám leksikalıq qurallar menen ańlatılatuǵın kóplik kategoriyası. (Bekbergenov A.

Paxratdınov Q. Til bilimi terminleri sózligi. – Nókıs, 1997). Studentler yaki oqıwshılar terminlerdiń mánilerin túsınıp

alǵan soń, temaǵa baylanıslı teoriyalıq maǵlıwmatlardı jaqsı ózlestiredi. Mısallar arqalı dálilleydi. Biz bul metodtan akademiyalıq licey hám kolledjlerde, joqarı oqıw orınlarında paydalanıwımız múmkin.

125- shınıǵıw. Tómendegi gáplerden atlıqlardı tawıp, olardıń qaysı seplikte turǵanın anıqlań.

onıń qızǵıshlanǵan almaday betine túsip tur eken. 3. Olar shegeradaǵı awıl, qalalardı órtep, tınısh xalıqtı búlginshilikke ushıratıp otır. 4. Al Aytmurattı bolsa, adamlar Zulfiyanıń sózi menen miliciyaǵa tapsıratuǵın boldı. 5. Biraq waqıttıń tarlıǵına hám anamnıń ójetlik minezine baylanıslı bul oyımdı oǵan ayta almadım. 6. Aǵama ırza bolıp apamnıń jaqınlıǵın, kewlimizde, aldımızda bizler menen júrgenligin sezemen.

7. Men bolsam, aǵamnıń óz atın óltirgenine shekem sayaxat jóninde kútá jaqsı oyda, kóterińki qıyalda edim. 8. Bul boljawlar ókinishte kiyatırǵan kapitandı biraz qızıqtırıp ózine tarttı. 9. Qubladan esken qızǵın samaldıń háwiri birden izimizge túsip, tula boyımızdan qamaw ter shıqtı. 10. Bir arnanıń suwın iship, tandırdan nan jedik (A. Bekimbetov).

126- shınıǵıw. Tómendegi tekstten seplik jalǵawlı sózlerdi tawıp, olardıń gramatıkalıq mánilerin anıqlań.

rıp, balaların úylendirip, endi birotala mashqaladan qutılǵan shıǵarman dep oylaǵan edi, joq, olay emes eken, bul jaqtı dúnyanıń, bul ómirdiń mashqalası adam balası qara jerge kirgenshe tawsılmaydı eken. 5. Qalanıń góne tamları qulaǵarda qalıp, bırazdan keyin qalıń japıraqların tógip, uzın talları sıydamlanıp qalǵan tutzarǵa aralastı. (Á. Atajanov).

127- shınıǵıw. Tómendegi tekstten sepliklerdi tawıp, olardıń mánilerin anıqlań.

taǵam jegende adamnıń kewli kóteriledi. 10. Puqarbaydıń másláháti maǵan jaqpadı. Lekin, báribir qolımdı irikti

(M. Nızanov).

128- shınıǵıw. Ataw sepligindegi sózlerdiń sintaksislik xızmetin anıqlań.

1. Adamzat urıs ushın emes, qırılıw ushın emes, jasaw ushın, baxıt ushın jaralǵan. 2. Al tuwısqanıń jaman bolsa jannıń egewi. 3. Pirimbet dayım ádewir ashılısıp sóyledi (S. Qállibekov). 4. Meniń tuwǵan ákem – qattılaw adam.

5. Úsh ret jiberdim faytondı saǵan, zorǵa tórtinshide keldiń, Arıwxan. 6. Ólsheme hámmeni bir arshın menen. 7. Ol erte oyanǵan bir insan edi. 8. Baxtın qarsı alıwı kerek hár adam. Dástúr zań emes ǵoy. Ómir – ózi zań (I. Yusupov).

85

129- shınıǵıw. Tekstte iyelik hám tabıs seplikleriniń ashıq yamasa jasırın keliw sebeplerin anıqlań.

1.Búgin qaraqalpaq teatrınıń,

Biz toylap otırmız ashılǵan kúnin.

2.Bárimiz sol baǵdıń tuńǵısh nálleri.

3.Al men talay kórdim Hamzanıń ózin.

4.Jezdeydiń qızı ǵoy oqıwǵa ketken.

5.Tartınba, erkinlik alǵan, qarındas.

6.Keshegi kitaptı ákelemen saǵan.

7.Oǵan shın kewlimdi aytayınshı bir.

8.Baǵjan, áper maǵan anaw jawlıqtı.

9.Esittim tek seniń zarlı sózińdi.

10.Biz oyın quramız eldi aralap.

11.Qoldan kelse, dárman beriń dártime.

12.Sezdi qız ákesi bul istiń túrin (I. Yusupov).

130- shınıǵıw. Teksttegi grammatikalıq sepliklerdiń mánilerin anıqlań.

1.Búlbil ózliginen baǵdan bezer me?

2.Sen atqarǵan rol erliktiń jolı.

3.Nege bara almaysań, aytshı, Arıwxan!

4.Sen jetim qız ediń, sen shorı ediń.

5.Sezbeyseń qolıńnıń qanaǵanın da.

6.Tańnıń nurınan da jańasań maǵan.

7.Qayda sen, mújigen tuw qoydıń bası?

8.Kir deymen, qımbatlım, qolıńdı uzat.

9.Siz jaqsı oynaysız rolińizdi.

10.Way, bul hayallardı qoya ber deymen.

11.Állekimshe sóylep, dińkemdi qurıtpa,

12.Bosat Arıwxandı, bosat qızıńdı (I. Yusupov).

131- shınıǵıw. Tekstten keńislik sepliklerindegi sózlerdi tabıń, olardıń mánilerin anıqlań.

1. Marat biletti Gulzarǵa emes, maǵan ákelgen. 2. Awırıwlarǵa shın xızmet etiw ushın olardıń tiline túwe ımına túsi-

86

niw kerek. 3. Elena Semyonovnaǵa hámmesin ayttım. 4. Ishi tolı bala-shaǵalar menen kómiwli minaǵa tap bolıptı. 5. Ózi tárbiyashılar otıratuǵın bólmege kirdi. 6. Ol pessimist jigitlerden emes edi. 7. Kózleriniń jasın óziniń súttey appaq sharshısı menen sıpırıp, mańlayınan shorp-shorp súydi de, moynına otırǵızıp ketip qaldı. 8. Bul qılıǵına túsinbey Perdegúlden sorap edim. 9. Meni ólimnen qutqarǵan soldattı izlesem she? 10. Túnde bir krovatta jatatuǵın edik. 11. Barlıq xatta Gúlzar degen jalǵız qızı haqqında aytılabergen edi.

12. Tárbiyashımızǵa oylasıwǵa barǵan edim (T. Qayıpbergenov).

132- shınıǵıw. Teksttegi sózlerdiń sepliklerin anıqlań. Múmkin bolǵan jaǵdayda sepliktiń mánisin ózgertpesten basqa seplik penen ózgertiw múmkinshiligin qarastırıń. Qaysı seplik qaysı sepliktiń ornına qollanıla alatuǵının aytıp beriń.

1.Qızǵısh bir tartarı ot qusar lawlap.

2.Sol zańdı tasalanıp geypara nadan.

3. Biz de onıń dámin tatıp kórgenbiz (I. Yusupov).

edi (K. Sultanov). 6. Yarım xan aǵasınan dámegóy bolıp, sol jılları Qulımbette atqa mindi (K. Sultanov). 7. Allambergen

ǵarrı neshshe jıllardan beri úyiniń janındaǵı dúkanǵa qarawıl (S.Jumaǵulov). 8. Jańaǵı torańǵıldı shappasam... (M. Nızanov).

133- shınıǵıw. Tómendegi russha sózlerdi sepleń. Olarǵa jalǵanatuǵın affikslerdiń juwan yamasa jińishke bolatuǵının

134- shınıǵıw. Tómendegi tekstke kóp noqattıń ornına seplik qosımtalarınan tiyislisin qoyıp, gáplerdi kóshirip jazıń. Seplik qosımtaların awmastırıp qollanıwǵa bolatuǵın sózler bar bolsa tawıp anıqlań.

edim» degenin esitse de, onsha isenbey tur edi. 7. Awıldaǵı dúkánshı... eki qalta un... aqshasın artıǵı menen alsa da, bere almay atırǵanı so ledi. 8. Búyerdiki táwir eken, Aqshagúl...

Atlıqlardı morfologiyalıq tallaw úlgisi

Úlgi: Ańshılarımızǵa iyttiń járdemi payda beripti.

1.Dáslepki ataw sepligindegi forması; sorawı – Ańshı; kim-

lerge?

2.Leksika-grammatikalıq túrleri

a)menshikli yaki ǵalabalıq – ǵalabalıq

b)anıq yaki abstrakt – anıq

C) betlik yaki betlik emes – betlik

3.Qaysı sanda (birlik-kóplik). – kóplik;

4.Eger tartımlanǵan bolsa, betin hám sanın anıqlaw. – birinshi bet, kóplik sanda tartımlanǵan;

5.Qaysı seplikte turıptı, seplik qosımtasın kórsetiń? – barıs sepliginde;

6.Dúzilisi

1. Eger jay atlıq bolsa tiykar ma yamasa dórendi me? – jay; dórendi

88

2. Ol sol bólimniń basqarıwshısı bolıp tayınlandı. 3. Barlıǵı paxtashılıq penen shuǵıllanadı, paxtanıń quwanıshına ortaq.

4. Xojabaydı da márt paxtakesh dese arzıydı. 5. Bólimniń paxtakeshleri jıyın-terimge barınsha pát endirip, ǵajja-ǵaj islep atır. 6. Házir gúllán brigadalar menen bólimler usı kórsetkish tiykarında mámleketke paxta tapsırıp atır. 7. Qaraqalpaqstanda Taxtakópir, Qaraózek, Xojeli, Qońırat hám t.b. rayonlar bar. 8. Murat kóp jıldan beri santexnik bolıp isleydi. 9. Qalamızda jańa avtopark salındı. 10. Dosjan Alpısbay menen birge awılǵa jaqın jerden qarabaraq shawıp ákeldi. 11. Paxtazarlıq kókkóńbek bolıp jayılıp jatır. 12. Málhám etip shigit egilgen bul eginzarlıqtıń búgingi kúngi iyeleri suwshılar edi. 13. Ol ǵawashalardıń qaq ortasınan uzınına jarılǵan oq qarıqtan ótti. 14. Onıń oyshań kózleri ǵawashalıqtıń tórinen basqa jaqqa awmay turar edi. 15. Haqıyqat salıkesh bolıwdı oylaytuǵın adam waqıt penen sanaspaydı. 16. Salı egiletuǵın atızlar ózlestiriwshiler tárepinen paydalanıwǵa tapsırıldı. 17. Sen biz-

Shımbay sháháriniń barlıq jolları menen soqpaqları, dıǵırıqları menen tar kósheleri Asqar bayǵa bes barmaǵınday ayan bolıp qalǵan, sol ushın Erkinbaydıń dúkanına alıp baratuǵın tar jollardı názerge alıp, sonnan júriwge tırıstı. «Erkin aǵa tap házir dúkanında shıǵar» dep oyladı.

89

Kútilmegende baslanıp, ele basılmaǵan qozǵalań sháhár bayların albıratıp qoyǵan edi. Esheyinde hár kúni ashıq turatuǵın, bolmasa túni menen hám jabılıwdı qıyalına keltirmeytuǵın jabıq kóshedegi dúkanlardıń da esikleri ashıp qoyılmaǵan, eger ashıq bola qoyǵan da tekshelerdi toltırıp

de boladı. Sınǵan sawdagerdiń qardarı dáwleti júrip turǵanına qaray ketedi. Onıń dúnyasın kóbeytedi. Al, sınǵan she? Óziniń Qulımbet bolısqa jallanıp, alıpsatarlıq qılǵanı oyına oraldı. Endi sınar bolsa Asqar bay taǵı kimnendur qarız alıp, alıpsatarlıq qıla alar ma ózi?

Kóshelerde adamlar az edi, bul halat baydı bir jaǵınan

bolsa, qapalandırǵanı ele sháhárde tınıshsızlıq húkim súrip turǵanlıǵın seziniw edi. Búgin qısqa bazar kúni bolsa, esheyinde qurashı ǵawqıyǵan diyqan, jawlıǵın jamılǵan keywanı, mádeli belbewine pıshaq ildirgen sháhárli jigitler, jegde jamılǵan qız-jawanǵa tolı bolatuǵın kósheler sawdagerdi qorqıttı (K. Kárimov «Aǵabiy»).

137- shınıǵıw. Tekstten atlıqlardı tawıp, olarǵa morfologiyalıq tallaw jasań.

Shańǵa batıp appaq bolıp qalǵan villis túske taman awıldıń qaq ortasına kelip qalsha toqtadı. Awıl ortasında basqa jaylarǵa qaraǵanda ózgeshelew bolıp kórinip turǵan aq jaydıń aldında toplanǵan alaman mashinaǵa qaray juwırıstı.

90