Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfologiya páninen ámeliy jumıslar

113- shınıǵıw. Tómendegi gáplerden ráwishtiń sóz qosılıw

6. Onı qansha izlesek te hesh jerde kórinbeydi. 7. Mınaday bir waqıtta Seyit molla bala oqıtatuǵın edi (T. Qayıpbergenov).

114- shınıǵıw. Ráwishtiń sóz qosılıw usılı arqalı jasalıwına misallar tabıń.

Úlgi:

1.Kelbetlik + atlıq: jayparaxat.

2.Eki sıńarıda mánissiz jup ráwishler: apıl-tapıl.

3.Bir sıńarı mánili, ekinshi sıńarı mánissiz jup ráwishler: sál-pál.

Sózlerdiń jasalıwın tallaw tártibi:

1.Sózdiń túbir sóz yaki dórendi sóz ekenligi.

2.Sózdiń tiykarın hám qosımtasın anıqlaw.

3.Qanday usıl menen jasalǵanlıǵın biliw.

4.Dóretiwshi tiykardıń mánisin anıqlaw.

5.Sózdiń túbiri hám oǵan túbirles bolǵan sózlerdi anıqlaw.

6.Sóz jasawshı morfemalardı ajıratıw, mánilerin anıqlaw.

7.Sózde tariyxıy shıǵısı boyınsha ózgerisler bolsa túsindirip beriw.

8.Qurılısı boyınsha dara yaki qospa sóz ekenligin anıqlaw.

Úlgi: Baqıldıń baǵı kógermes (naqıl).

71

Baqıl:

1.Baqıl – túbir, sapalıq kelbetlik.

2.-dıń sóz ózgertiwshi qosımta, baqıldıń atlıqlasqan kel-

betlik.

3.Sıqmar, zıqna sıyaqlı sózler menen sinonim bolıp jumsa-

ladı.

4.Tariyxıy shıǵısı jaǵınan ózgeris joq.

5.Sorawı – kimniń?

6.Dara sóz.

Baǵı:

Baǵ – túbir sóz.

Baǵ – atlıq, ǵalabalıq, ı – tartım qosımtası.

kógermes: kóg-er-mes

kóg – túbir, kelbetlik sóz shaqabı, er – kelbetlikten feyil jasawshı qosımta, mes – forma jasawshı kelbetlik feyil jasawshı qosımta, keler-kelmes, barar-barmas hám t.b. Túbirdegi kók sózine -er feyil sóz jasawshı qosımta qosılǵannan keyin, túbirdegi «k» sesi «g» sesine ózgergen.

Sóz jasalıw boyınsha test tapsırmaları

1.Ashar, úrker, aǵarǵan atlıqları qanday usıl menen jasal-

ǵan?

A) affiksaciya B) sóz qosılıw C) fonetikalıq

D) leksika-semantikalıq

2.Dushpan arasına jansız jiberildi degen gápte «jansız» sózi qanday usıl menen jasalǵan?

A) affiksaciya B) sóz qosılıw

C) leksika-semantikalıq

D) sóz qosılıw hám affiksaciya

3.Leksika-semantikalıq usıl menen qaysı sóz shaqapları jasaladı?

72

A)atlıq, sanlıq, feyil, eliklewish, tańlaq

B)atlıq, kelbetlik, ráwish, almasıq

C)kelbetlik, feyil, eliklewish, tańlaq

D)feyil, ráwish, kómekshi sózler

4.Qaysı qatarda tek atlıq jasawshı affiksler berilgen?

A) -lıq/ -lik, -lı/ -li, -ıs/ -is

B) -shı/ -shi, -lıq/ -lik, -shılıq/ -shilik C) -ım/-im,-ıy/-iy, -sha/-she

D) -ıq/ -ik, -ıs/ -is, -sız/ -siz

5.Qaysı qatarda atlıqtıń subyektiv baha máni beriwshi formaları berilgen?

A) -qısh/-ǵısh,-ǵaq/-gek, -qın/-kin

B) -shıq/-shik, -shaq/-shek, -sha/-she C) -ısh/ -ish, -ıq/ -ik, -aq/ -ek, -jan

D) -tay, -anaq,-paq, -ǵın, -qısh, -sha/-she

6.Feyil tiykarlı dórendi atlıqlardı jasawda ónimli qollanılatuǵın affiksler qaysılar ?

A)-ma,-me, -ıw,-iw

B)-ıq-ik, -ıs-is

C)-shı-shi, -shaq-shek

D)-qı-ki, -ın-in

7.-ar/// -er qosımtası qaysı sóz shaqabınan feyil sóz jasaydı? A) atlıq hám sanlıqtan

B) atlıq, kelbetlik, feyilden C) atlıq, kelbetlikten

D) atlıq, almasıq, feyilden

8.Barlıq gáplerdegi sózler túbir hám qosımtalarǵa ajıratılǵanda qaysı sóz shaqabına tiyisli dórendi sózler eń kóp qollanılǵan?

3)Tandır qasında bir qabawıq iytke jolıǵadı;

4)Dáslep oyla, keyin sóyle.

A)dórendi kelbetlik

B)dórendi atlıq

73

C)dórendi feyil

D)dórendi ráwish

9. Qaysı qatarda tek kelbetlik jasawshı affiksler berilgen?

A)-lı/ -li, -ım/ -im,-lıq/ -lik

B)-lı/-li, -sız/ -siz, -ǵı/ -gi, -ıy/-iy

C)-day/-dey, -ǵan/-gen, -ar/-er

D)-day//-dey,-ǵan//-gen,-ar/-er

10.Ilajsızdan ráwishi qanday usıl menen jasalǵan?

A) affiksaciya B) sóz qosılıw

C) leksika-semantikalıq

D) sóz qosılıw hám affiksaciya

11.«Soqırdıń tilegeni eki kózi», «Jalqawǵa is buyırsań ózińe aqıl úyretedi». Soqırdıń, jalqawǵa sózleri qanday usıl arqalı jasaladı?

A) kelbetliktiń substantivlesiwi arqalı

B) sóz qosılıw usılı

C) leksikalizaciya usılı

D) sóz qosılıw hám affiksaciya

12.Qayta qurıw, soqır ishek, ayaq kiyim sózleri qanday atlıqtıń túrine kiredi?

A) tákirar atlıq B) sostavlı atlıq

C) birikken atlıq

D) qısqarǵan atlıq

13.Alıstan attıń dúbiri esitildi. Dúbir sózi

A)atlıqtıń kishireytiw forması

B)feyil tiykarlı atlıq sóz

C)eliklewish tiykarlı atlıq sóz

D)atawısh tiykarlı atlıq sóz

14. Jańa quwırdaq tartılıp atır eken. Mısaldan feyil tiykarlı dórendi atlıqtı tabıń?

A)jańa

B)tartılıp

C)quwırdaq

D)atır eken

74

15. Oramasam ólgeymen, anturǵan, pir qaqpan sózleri qanday usılarqalı jasalǵan?

A)affiksaciya

B)leksika-semantikalıq

C)morfologiya-sintaksislik

D)leksika-sintaksislik

MORFOLOGIYA

ATLÍQ

Atlıq – leksika-semantikalıq belgisi boyınsha zat hám zatlıq máni bildiretuǵın sóz shaqabı. Atlıqlarda zatlıq máni bildiriwine baylanıslı kim? ne? sorawları qoyıladı. Kim? sorawı adam hám adam mánisindegi atlıqlarǵa, ne? sorawı adamnan basqa janlı hám jansız zatlardı bildiretuǵın atlıqlarǵa qatnaslı qoyıladı.

Zatlıq máni – keń túsinik. Ol atlıqlardıń leksikalıq mánisi menen tıgız baylanıslı bolıp, oǵan anıq zatlardıń atları (kitap, tas, terek, suw, topıraq, t.b.) adam hám adam mánisindegi atamalar (Azat, Baǵdagúl, oqıwshı, student, sawınshı, balıqshı, t.b.) janlı hám jansız zatlardıń (qus, tasbaqa, túlki, balıq, qoy, qasqır, paxta, biyday, kól, dárya, toǵay, qamıs, qar, dawıl, samal, t.b.), sonday-aq, oylaw, sezim arqalı ańlatılatuǵın

(aqıl, oy, pikir, jaqsılıq, jamanlıq, azatlıq, gúman, inanım, t.b.) abstrakt atlıqlardıń atamaları kiredi.

hám jámlewshi; 4) betlik hám betlik emes atlıqlar bolıp bólinedi. Atlıqlardıń bul túrleri leksika-grammatikalıq belgisine qaray bet-san kategoriyaları menen ózgergende, geypara morfologiyalıq ózgesheliklerge iye boladı.

75

115- shınıǵıw. Teksttegi anıq hám abstrakt, dara hám jámlewshi atlıqlardı anıqlań.

1. Qolındaǵı balta shomp etip suwǵa tústi. 2. Onıń esiginde janlıq emes, tawıq ta, pıshıǵı da joq. 3. Qádirbay

Tula boyına qanınday taraǵan jalınlı sezim jasılday zuwlap, júrekbawırın órtep baratır. 7. Qáhárli qıs shıǵıp báhár kirdi. Puqara xalıqtı úlken kúsh bar. 8. – Háy balam, qıtımır baydan qarızına zat alıw ońay ma? 9. Abdulla xoja túni menen bolısqa tik turıp xızmet etip, túrli awqat, tamasha húrmet kórsetken (A. Bekimbetov).

Sarıbay bolıstıń jasawılıman. 3. Meniń atım Bóribay, Aysha-

miynet súygish azamat diyqan adam ekenin moyınlayman (A.Bekimbetov).

117- shınıǵıw. Atlıqlardıń anıq yamasa abstrakt, dara yamasa jámlewshi, menshikli yamasa ǵalabalıq, betlik yamasa betlik emes ekenligin anıqlań.

Aǵa, aǵza, adam, azap, ayıp, aktrisa, aqıllılıq, ana, apay, arazlıq, doktorant, ata-baba, áke, áwlad, diyqan, dissertant, erkinlik, qoshqar, jeńge, joqshılıq, jubanısh, jurnalist, ilimpaz, qashar, qáwipsizlik, qándekli, qoldawlı.

118- shınıǵıw. Tekstte belgilengen atlıqlarda anıqlıq hám anıqsızlıqtı anıqlań, olardıń bildiriw usıllarına dıqqat awdarıń.

76

1.Shayır qálem menen jazar shıǵarma.

2.Jigit shadlıǵınıń bolmadı shegi.

3.Hayal jaralmaǵan bolıw ushın qul.

4.Jolımızdı tostı bir fayton arba.

5.Bir qaǵaz bar faytonshınıń qolında.

eljiretip baratır. 9. Iytke topıraq shashaman dep barlıq topıraqlardı ústime shashıppan. 10. Olar óz qatarındaǵı bir qatar jawızlıqlardıń xalıq tárepinen birim-birim joyan bolıp atırǵanların jaqsı bildi (J. Aymurzaev).

Atlıqtıń grammatikalıq kategoriyaları

Atlıqtıń san kategoriyası

Atlıq sózler óziniń semantikası hám forması jaǵınan birlik, kóplik mánilerdi ańlatadı. San kategoriyasına qatnaslı atlıqlarda eki forması bar: -lar/-ler affiksi – kóplik forması hám oǵan qarama-qarsı qoyılatuǵın nol kórsetkishli, yaǵnıy affikssiz qollanılıwı onıń birlik forması. Mısalı: kitap – birlik san, kitaplar – kóplik san.

Atlıqlar semantikası jaǵınan da bir yaki kóp zattı ańlatıp keliwi múmkin: Ay, Quyash – birlik san máni, jurt, alaman – kóplik san máni, t.b.

Qaraqalpaq tilinde atlıqtıń san mánisin ańlatıwda tek

Tarmaqlar metodı (klaster)

Bul metod oqıwshılardı bir temanı tereń úyreniwine járdem berip, student hám oqıwshılardı temaǵa baylanıslı túsınık yaki anıq pikirdi erkin hám anıq túrde izbe-izlik penen bir-birine baylanısqan halda tarmaqlarǵa bóliwge úyretedi.

77

Bunda bir temanı tereń úyreniwden aldın oqıwshılardıń pikirlewin jedellestiriw hám de keńeyttiriw ushın xızmet etiwi múmkin. Sonday-aq, ótilgen temanı bekkemlew, jaqsı ózlestiriw, ulıwmalastırıw hám de oqıwshılardı sol tema boyınsha pikirlerin sızılma túrinde kórsetiwge úyretedi.

Klaster metodında ortaǵa kerekli sóz jazıladı. Qaptalına sol

birliklerge ajıratıw hám olardıń bir bas júzim formasında jaylastırılıwında.

Klaster – bul málim bir tema boyınsha erkin hám anıq oylawǵa járdem beriwshi strategiya bolıp, pikirlewdiń sızıqsız (tegis emes) forması. Klasterlerge ajıratıw júdá ańsat.

Qaǵaz yaki taxtanıń ortasına tayanısh tiykarǵı sóz yaki gápti jazıp qoyıń.

Usı temaǵa baylanıslı qıyalıńızǵa kelgen barlıq sóz, gáplerdi jaza baslań.

Pikirler keliwi menen olar ortasındaǵı baylanıslıqtı anıqlań, qáte haqqında oylamáwǵa háreket etiń.

Berilgen waqıt dawamında qıyalıńızǵa kelgen pikirlerdiń barlıǵın jazıń.

Súwrettiń ortasına kerekli sóz jazıladı, al qaptallarına usı sózge tiyisli maǵlıwmatlar jazıladı.

78

119- shınıǵıw. Tekstten atlıqlardı tawıp, olardıń qaysı sanda ekenligin anıqlań. Kóplikti bildiriwshi grammatikalıq qurallardı kórsetiń.

1. Uzaqtaǵı dúmpeshiklerdiń ústinen kóringen sheńgel menen túyesińirler kózime álleqanday kórinip kewlimdi buzadı. 2. Qalıń elattıń qatar egilgen daraqları ústinen kóringen kúnniń batar aldındaǵı sáwlesi qızlar kestesindey zeynińdi ashar edi. 3. Olardıń adamlar menen úlpeti, sóylesiwleri, turmısqa kózqarasları oǵada basqasha. 4. Barlıq adamlar, oqıwshılar, muǵallimler tım-tırıs turdı. 5. Qozı-ılaqlarımdı qalıń jantaqlıqqa baqtım. 6. Kewlimniń eljiregenine barlıq xalıq tań qaldı (J. Aymurzaev).

120- shınıǵıw. Kóplik sandaǵı atlıqlardıń mánilerin anıqlań.

1. Keli menen kelisaplar da, zerenler menen tabaq-qasıqlar da, gúnde menen belsaplar da, – qullası, hámme tutınıw zatları usı toǵaydaǵı aǵashlardan islendi. 2. Janıgúldiń jaqınlarına jılap barıp jaǵdayın aytayın desem, onıń aǵayinleriniń kim ekenin ayıra almadım. 3. Óytkeni onı jora joldasları sol jurtlardan kelgen dep oylaydı eken (J. Aymurzaev). 4. Bóribay, Ernazar, Ǵayıp hám Eshimbetler eldi jatqarıp úyden shıqtı (A. Bekimbetov). 5. Onıń bul ádeti tek Jiyemuratqa emes, Temirbeklerge de unap qaldı. 6. Men kóbinese Sayıp, Qunnazar, Sársenbaylar menen júretuǵın edim (J. Aymurzaev).

121- shınıǵıw. Teksttegi atlıqlardıń kóplik formasın birlik forma menen, birlik formasın kóplik forması menen almastırǵanda, olarda mánilik ózgeris bolatuǵının yamasa bolmaytuǵının anıqlań. Birgelkili aǵzalarda kóplik affiksi orınlı qollanılǵan ba? Sonı anıqlań.

I. 1. Jaqsımurat kúsh-kóliklerdiń ot jeminiń kemisligin oylap jatır. 2. Barlıq adam úyden tısqa juwırıp shıqtı. 3. Birneshe jıllar boyına kiyim-kenshek, awqat-as bergen eken. 4.

Dártlerge dárman, ómirimizge shadlıq, únsizge ún, kúnsizge

79

kún tuwǵızıp, xalıqtı baxıtqa bóledi. 5. Muzlar erip jerlerge aqtı, súmekler erip, qoralar menen shóplerdiń tamırlarına suw berdi. 6. Qızlar menen jigitler júzlerdiń jabırlasıwı sózlerdiń sıbırlasıwları menen tanısa basladı.

II. 1. Toǵaydıń aǵashları xojalıqtıń gúllán múlkin soǵıwǵa material boldı. 2. Aq otawlarda, arbalarda, shıǵırlarda, sharıq penen qozaqlarda. 3. Talay ul-qızlarına orden, medallar tapsırdı. 4. Konferenciyalar, sessiyalar, jıynalıslar ótkerdi. 5. Xorezmnen qızıqlı qosıqshılar, oyınshılar,masqarapazlar, dárwazshılar keler edi. 6. Men kóp ǵana muǵallimler, tárbiyashılar, balalar menen tanıstım (J. Aymurzaev «Jetimniń júregi»).

Tartım kategoriyası

Atlıq sózlerdiń úsh bette tartımlanıp, zattıń belgili bir betke yaki zatqa tiyisli ekenligin bildiretuǵın kategoriya tartım kategoriyası dep ataladı.

Tartımlanǵan atlıq arqalı zattıń qaysı betke tiyisli ekenligi hám onıń (bettiń) qaysı sanda (birlik yamasa kóplik) ekenligi ańlatıladı: Inim (I bet, birlik san), inimiz (I bet, kóplik san), iniń (II bet, birlik san), inińiz (II bet, kóplik san), III bettiń birlik hám kóplik san formaları birdey kórsetkishke iye boladı

(inisi): -ı/-i, -sı/-si.

122- shınıǵıw. Teksttegi tartımlanǵan sózlerdiń betin hám

de maǵan qaradı. 2. Xalqıńa bar kúshińdi beriwiń zárúr. Jáne tentireklep ornımnan turıp, izine ere berdim. 3. Hawlıqqanımnan tóbe shashım tik turıp, tas tóbemnen quyılǵan muzday suw tabanıma jetkendey boldı. 4. Bizler ózlerimiz jay salıp alǵanımız ushın basshılar raxmet ayttı. 5. Bereket tabıń, balalarım, jaqsı tileklerden kewlim shad, balam jumısına ornalasa bersin, aqlıǵım ushın jáne toy bergizemen. 6. «Túye qartaysa,

80