Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfologiya páninen ámeliy jumıslar

75- shınıǵıw. Kelbetliktiń affiksaciya usılı arqalı jasalǵan túrin tawıp, onıń qaysı sóz shaqabına tiyisli ekenligin tabıń.

1. Biz kóbinese sawlatlı qılıp salınǵan maqbaralardıń arasınan júrdik. 2. Mınaw aldımda albaslıday bolıp turǵan shashlı

(T. Qayıpbergenov).

76- shınıǵıw. Tómende berilgen gáplerden atawısh hám feyil sózlerden kelbetik jasawshı affikslerdi ajıratıń.

1. Jámiyla usı oy tolqınında kóshpedey terbelip otırǵan waqıtta, direktor pyesanıń mazmunın sóylep otır edi. 2. Áskerjan kisi balasınday anası menen ákesine miyrimsiz bolıp óspesin, – dep kempirdiń iyegi kemseńledi. 3. Onda bıyılǵı jılı aldınǵı balıqshı usı Jámiyla menen Jumabay ekewi ǵoy.

4. Tolqınsız teńiz bolmaydı-bolsın! Ómir tolqını shaypalsın! Dúbeley tursın! 5. Basıń melle asqabaqtay bolıp, qurshanǵı sózdi qashan qoyasań! 6. Som polattay jumırı qara bileklerin arıstay baltırların jún basqan. 7. Barmaqları polat sıyaqlı arqamdı mochalka menen emes, mushtay tas penen ısıp atırǵanday. 8. Jiyirkenip kirpidey jıyrıldım. 9. Bıyıl egilgen jemis aǵashları miywege sırıǵatuǵının ayrıqsha ıqlas penen sóyledi. 10. Ol gúllán qıyalın aytıp úlgermey-aq góne qaladaǵı kazarmaǵa kelip qaldıq (K. Sultanov).

77- shınıǵıw. Tómende berilgen gáplerden dórendi kelbetliklerdi tabıń hám olardıń qaysı sóz shaqabınan jasalǵanın tabıń.

51

1. Ata jurtı Túrkistanǵa qaray-qaray, kózlerinen jasları sógilgen monshaqtay jumalap, jılay-jılay ketip baratır, posıp baratır. 2. Biraq Qabaqlı ataday órden ıqqa, ıqtan órge qaray shawıp, heshkimniń basın súyemeydi; ǵamxorsız ólgenlerdiń topıraq penen betin jawıp keteyin demeydi, shóllep talǵanlardıń awızlarına suw tamızıwǵa qolındaǵı qabaq emes, qobız.

3.– Má, balam, tamaǵıńdı hóllep al, – dep Qabaqlı ata oǵan qabaǵın tuttı. – Júregińdi jalǵa, – dep taraqtay nan berdi.

4.Qáne, basla! Sen ele ataqlı jıraw, xalqıńnıń jırawı bolasań, awa, xalqıńnıń súyikli shayırı bolasań! 5. Onıń oylı, tuńǵıyıq

kózleri kem-kemnen alısıp, ǵıjlaǵan shoqtay, kem-kemnen janıp baratırǵanday, lawlap baratırǵanday. 6. – Áy, qúdiretli, kúshli jan Iyem! Bergenińniń aldı bolǵay, xalqımdı qaytıp jılatpaǵaysań! 7. Jerleri ermanı jıńǵıllı, sayası samal shaqırıp ırǵalasqan, áwkiygen torańǵıllı jıs toǵay. 8. Soǵan úylerden beldar jıynap, bir basshılıq etip beriń, sarpayıńız moynıma aǵa, dep edi. 9. – Trubkańız qaysı jayda, qáyerde? – dep soradı

Lepes, onıń úyde júrip qayer bolsa sol jerde, shılım shegip, trubkasın taslap kete beretuǵın biyparıq ádeti joqlıǵın eslep

(Q. Mátmuratov).

Kelbetliktiń sóz qosılıw usılı menen jasalıwı

Bul usıl arqalı sostavlı kelbetlikler, birikken kelbetlikler jup kelbetlikler hám tákirar kelbetlikler jasaladı.

Sostavlı kelbetlikler bir yamasa hár qıylı sóz shaqabındaǵı sózlerdiń dizbeklesiwi nátiyjesinde zattıń sının, sapasın, qásiyetin, t.b. belgilerin bildiredi: sarı ala, aq quba, gúreń kók, qara kók, ay júzli hám t.b.

Birikken kelbetlikler bir yamasa hár qıylı sóz shaqaplarına kiretuǵın sózlerdiń birigiwinen jasalıp, zattıń túrli belgilerin bildiredi. Olar tómendegi túrlerde ushırasadı: áwmeser, ashkóz, kózashıq t.b.

Jup kelbetlikler. Kelbetliktiń bul túri zattıń túr-túsin, sıpatın hár qıylı sınǵa baylanıslı belgilerin jıynaqlap, ulıwmalastırıp kórsetedi. Jup kelbetlik tómendegi túrlerde jasaladı:

52

a)bir-birine mánileri jaqın eki kelbetlik juplasadı: sawsalamat, tawlı-taslı, qatar-qurbı, qırmızı-qızıl, jetim-jesir t.b.;

b)bir-birine qarama-qarsı mánidegi kelbetlikler juplasadı:

úlken-kishi, ǵarrı-jas, uzın-qısqa, oylı-bálent, aq-qara t.b.

Tákirar kelbetlikler. Bunday kelbetlikler gáp ishinde kelgende hám jeke qollanılǵanda, tiykarınan biri ekinshisin táki-

rarlap kelip, zattıń sın-sıpatına, túr-túsine, kólemi, mólsherine tikkeley baylanıslı, hár qıylı belgilerin bildirip kelip, tómendegishe jasaladı:

a)bir túrli formadaǵı eki kelbetlik sóz qatarlasıp keledi: kishi-kishi, qızıl-qızıl, jańa-jańa, álwan-álwan, keń-keń, t.b.;

b)eki kelbetlik sóz qaytalanıp kelip, olardan birinshisi -dan-den, -tan-ten sıyaqlı affikslerdi qabıl etip, tákirar kelbetlikler jasaladı. Mısalı: jańadan-jańa, qoyıwdan-qoyıw, suyıqtansuyıq, ayazdan-ayaz t.b.

78- shınıǵıw. Tekstten qospa kelbetliklerdi tabıń, olardıń

(A. Bekimbetov). 3. Aldındaǵı úlken jayıwlı aq qaǵazdıń betiayqushuyqısh sızıqlar menen shıjbaylanıptı. 4. Baxıtlı, miyrim- shápáátli perzentleriń kóp bolǵay (S. Saliev). 5. Dáwkempir boyındaǵı jaqın-juwıq aǵayinleri birneshe márte kelip, shaqırǵanda da Páleke barmay qalǵan edi (A. Bekimbetov).

(T. Qayıpbergenov). 8. Esersoq bolmay er bolmas (naqıl).

9.Piste murın, badam qabaq,

Keń qushaqlı, aq tamaq, Hinji tisli, peri túsli,

Dańqı túsken jáhánǵa («Qırıq qız»).

79- shınıǵıw. Qospa kelbetliklerge túsinik beriń. Olardıń túrlerine “Qaraqalpaq tiliniń orfografiyalıq sózliginen” 10 mısaldan tawıp, gáp dúziń.

53

80- shınıǵıw. Teksttegi kelbetlik sózlerdiń qaysı usılda jasal-

ǵanın kontekst arqalı anıqlań.

1. Ol ózi ottay jigit edi ǵoy (I. Kurbanbaev). 2. Mine men

niń jayları qatqan jay bolǵan ǵoy, shaması (Sh. Seytov). 4. Qara atlı, tolıq deneli bir kisi shawıp shıqtı. 5. Qızına jeńil-jelpi sawǵasálemler de áperip turadı. 6. Niyeti dúziw, haq kókirek bolsa da, kóterip soqpay ádetleri de bar jigit edi. 7. Áke mehrin sezbegen náresteler tasbawır bolıp óspey me? 8. Hámme sam-saz, qabaqları qatıwlı, jawatuǵın bulttay tunjırap otır.

9. Mayda-mayda kók sharbı bultlar shoǵırlasıp tur. 10. Sarı sınlı uzın kelinshek bop-boz bolıp ketti (K. Allambergenov).

81- shınıǵıw. Tekstten jup hám tákirar kelbetliklerdi tawıp, olardıń bir-birinen ayırmashılıǵın túsindiriń.

1. Birden tozań tıyılıp, aldı tıp-tınıq boldı da qaldı, qarasa joq! 2. Tolıbaydıń esiginiń aldı qashshan ıq-jıq alamanǵa tolıp qalǵan eken (Sh. Seytov). 3. Irsek-tirsek qosıqlardı kele qılıp beremen (M. Nızanov). 4. Biraq qaysısınıń qanday taqlettegi adam ekenin hám qaytkende kim menen álpi alısıp ájik-gújik bolıp kete beretuǵının oyladı (T. Qayıpbergenov). 5. Orınsız qondırılǵan qara úyler, ılaydan soǵılǵan oǵash-oǵash jaylar, sırtı sıbalmaǵan qamıs qaqıralar, tek morılardan ǵana adam otıratuǵının abaylamasań, dúmpeshik-dúmpeshik jer tóleler awıldıń ápshanin alıp uyqısın asha almay, duman astında múlgip tur. 6. – Kim bolsa da kishigirim adam emes, isshi sıyaqlı... (T. Qayıpbergenov). 7. Tas-túnek bolmaq túwe, kózin

(Sh.Seytov). 9. Ízım-sızım bir xabar bar, dúnya-maldan nawnıshan qaldıra jaq emes, túrsońo, bir ilájın isleyik! (Sh.Seytov). 10. Sonlıqtan da ele ayttırıwshı bolıp ketken ákeli-balalı shundıylar menen aqsaqal báshiri Murat xákkelekten dárek joq edi (Sh. Seytov).

54

82- shınıǵıw. Tekstten birikken kelbetliklerdi tawıp, qalay birikkenine túsinik beriń.

1. Qayırılıp, biytanıs hayaldıń qasına barıp diz shóktik (M. Nızanov). 2. Sen de jaqsısań, alakóleńke bolsa da sayańa

qara kisi (K. Sultanov). 7. Birewge pıshaq, biz berip birewge, alawızlıqtı soń gújite túser (X. Dáwletnazarov). 9. ... bul qız meniń kóz aldımda erjetti, qız bolıw esersoqlıqqa usaydı ekenaw (T. Qayıpbergenov).

83- shınıǵıw. Tómende berilgen kelbetliklerdiń jazılıwına dıqqat qaratıń hám durıs kóshirip jazıń.

Aq quba, piltaban, jel ókpe, ala moynaq duwtar, qálemqas, gúdi buzar, erjúrek, maydashúyde, salaqshalaǵay, úlken-kishi, álwan-álwan, qosjaqpas, jel párrik, áwmeser, janashır, haq kókirek adam, tilalǵısh, ayjúzli, piste murın, badamqabaq, aq saqallı, nárwan-nárwan, qoyan júrek, shalajansar, úsh aynalı, keńbólmeli, ap-arıq, qara ala, hinji tisli, sırlas-muńlas dos, xosh iyisli, jalań ayaq.

84- shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına mánisi boyınsha kelbetlik sózlerdi qoyıp jazıń.

1.Qara kózli, ... sózli dilbarım, Sendin ózge ... yarım yoq meniń.

2.Naz aylayub ... tilli ol sánem, Máńa bir istanat taqtı da ketti.

55

3.Qumırsqadek ... belleriń,

Barmaq tolı yuzuk-yuzuk álleriń.

4.Asel qatqan ... tilleriń,

Jılandı jıljıtıp innen bezdirer. 5. ... qashlı xosh qılıqlı nigarım,

... tamaq,... bel súyikli yarım.

6. ... burnıńda tilla árebek,

Ekki kóziń ..... báledek (Ájiniyaz).

85- shınıǵıw. Tómendegi berilgen tekstten kelbetliklerdi tawıp, qaysı usılda jasalǵanın anıqlań.

hárkim hárnársege joradı. 4. Aq saqallı atadan aydarlı balaǵa shekem hámmeniń adamgershiligi sınǵa tústi. 5. Qádir eser

mine mınaw gazetada jazılǵan, dep gónetoz bir gazetanı ashıp oqıp berdi. 8. Baspaq murınnan kelgen qara kózli, jumalaq júzli bala ekenmen (T. Qayıpbergenov).

86- shınıǵıw. Berilgen tekstten kelbetliklerdi tawıń, jasalıw usılına itibar beriń.

1. Bir jerde turmaytuǵın tınıshsız ballardı da áptap májjira qılıp, erinshek etip tasladı. 2. Ol da bir, tilsiz maqluqta bir bolǵanlıqtan, iyesine sheksiz baǵınıshlı hám qáwipsiz bolǵan. 3. Sıyraqları uzın, ele jas bedew ingenniń tabanları serippeli, qos órkeshi tip-tik, sozılıp iyilgen sulıw moyın, etsiz kelisken bas, jortqanda eki tanawı góbelektiń qanatınday jelpildep, hawanı ashkózlenip tartadı. 4. Aq túyeniń ústinde appaq bolıp baratırǵan birewdi berman qaray kiyatırǵan juwanjuwannıń, álbette kóriwi múmkin-ǵoy. 5. Bul sózdi esitken waqıtta mángúrdiń túrinde qan qalmay appaq bolıp,

56

qap-qara beti surlanıp ketti (Sh. Aytmatov). 6. – Qaraqalpaq eliniń qádirdan aqsaqalları, aqıllı Aydos biy, men bazı bir máseleler menen sharshańqırap otırǵan edim. 7. Qaraqalpaq biyleriniń tabanlarına batpan-batpan tas qosıp baylaǵanday, ayaqların zorǵa-zorǵa kóterip basıw menen qonaq úyine jetkennen soń, aralarında ǵawasat kóterildi (T. Qayıpbergenov).

Kelbetliktiń leksika-semantikalıq usıl menen jasalıwı

Kelbetliktiń leksika-semantikalıq usıl menen jasalıwın adektivaciya dep ataydı. Bunda basqa sóz shaqapları belgili bir sintaksislik birliklerde kelbetlik wazıypasın atqarıp keledi. Bul qaraqalpaq tilinde ónimsiz qubılıs.

Házirgi qaraqalpaq tilinde tómendegi sóz shaqapları kelbetliklesip qollanıladı:

a)kelbetlik feyiller (-ǵan/-gen, -qan/-ken forması) mánisi hám sintaksislik xızmeti jaǵınan kelbetlikler menen bir-birine jaqın bolǵanlıqtan, olar kelbetliklesken sózlerdiń kópshiligin quraydı: qatqan (qosıq), qaynaǵan (suw), kelisken (jigit), t.b.;

b)betlik feyiller: kórmedik (adam), jılayman (bala), saylandı (komanda), t.b.;

d)sanlıq: birinshi (muǵallim), t.b.

e)ráwishler: alıs jer, ózbekshe kitap, t.b.

87- shınıǵıw. Ózlerińiz kórkem shıǵarmalardan kelbetliktiń leksika-semantikalıq usılı menen jasalıwına mısallar tabıń.

Úlgi: ...Báhárde shigit, gúzde arba, túye, at, eshekli, arqalamay degendey paxta qatnatqan TOZshılar, shirket, eliwlik, onlıqlar, bazarshılar dúkanǵa qatnaǵan ayaq soqpaq awıllar menen «Feodottıń punktin» tutasturatuǵın jolǵa aynalǵan

(Sh. Seytov).

88- shınıǵıw. Berilgen gáplerden leksika-semantikalıq usıl arqalı jasalǵan kelbetliklerdi tabıń.

57

1. Qızǵan sawashtıń qaynawı menen qarlı qıstıń suwıǵında

qańırap qalǵan sıyaqlı. 3. Áke mehrin sezbegen náresteler

89- shınıǵıw. Morfologiyalıq usıl menen jasalǵan kelbetliklerdi tabıń. Olardıń qaysı sóz shaqabınan qanday sóz jasawshı affiksler arqalı jasalǵanın anıqlań.

7. Tınıshlan, háy óńkey baqırawıq ǵarǵa (I. Yusupov). 8. Mine

bas wázirden jasırın tapsırması barlıǵın eki ayaqlı bendege tis jarmaǵan edi. 11. Gúlziyba tınıq suwǵa qarap tulımın taranıp otır edi. 12. Gúlziyba onıń bórttirme sózlerine qarap, jorta sóylep atırǵanday kórip tur. 13. Orıs elshisi, ekinshiden, ózin orıs patshalıǵına qaraslı dep esaplaǵan kóshpeli xalıqlarǵa Xiywanıń tásirin sheklewdi talap etti. 14. Kelesi áwlad tek sizdi ayıplap, górińizge mıń-mıń tas jawdıradı. 15. Bul waqıtta daǵıstanlı Shamil basshılıǵında kóteriliske qarsı Kavkazda qızǵın sawash bar edi (T. Qayıpbergenov).

58

90- shınıǵıw. Tómende berilgen naqıl-maqallardan kelbetliktiń leksika-semantikalıq usılı arqalı jasalǵan sózlerdi tabıń.

1.Pitken aqıl bolmasa, Aytqan aqıldan ne payda.

2.Atadan altawdıń tuwǵannıń, Atqan oǵı joǵalmas, Atadan jalǵız tuwǵannıń, Atqan oǵı tabılmas.

3.Ayırılǵan el azar, Birikken el ozar.

4.Búlgen elge búkir bala.

5.Qalǵan kólge baqa ayǵır, Qatınlarǵa jalshı aygır.

6.Aqqan dárya arnasın tabar.

7.Ezilgen jurttıń tóresi kóp bolar,

Kúyzelgen jurttıń keńesi kóp bolar (Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları).

FEYILDIŃ JASALÍWÍ

Feyildiń affiksaciya usılı arqalı jasalıwı

qatar, basqa sóz shaqapları da feyildiń affiksaciya usılı menen jasalıwına qatnasadı. Sonday-aq, affiksaciya usılı menen feyildiń ózinen de dórendi feyiller ónimli jasaladı. Usı sıyaqlı feyillerdiń jasalıwına tiykar bolatuǵın sóz shaqaplarınıń qatnasına qaray, dórendi feyiller: 1) atawısh tiykarlı dórendi feyiller hám 2) feyil tiykarlı dórendi feyiller bolıp ekige bólinedi.

91- shınıǵıw. Tekstten atawısh tiykarlı dórendi feyillerdi tawıp, olardıń jasalıwına tiykar bolǵan sóz shaqaplarına qaray toparlarǵa ajıratıń.

59

1. Sóytip jatıp, sál qozǵaldım ba deymen, ústimdegi bir kórpe arshaǵa súyenip otırǵan aqsaqaldıń ústine jalp ete qaldı. 2. Bıraqta ata-anam menen jánjellesiw ádet bolmaǵanı ushın olarǵa payǵambarımızdıń shashı bolǵanı haqqında aytıwdı ózime maqul kórmedim. 3. Esitpegenbiseń, ráwiyatlarda, ápsanalarda Payǵambarımız Muxammed áleyxassalam da shash qoyǵan. 4. Juwınıp bolǵannan keyin bet-qollarımdı muǵallimniń ózi sıpırıp, girshtey tap-taza etti. 5. Biraq, miynet etken adamlar menen etpegen adamlardıń arasında úlken parıq boladı. 6. Meńlimurat aǵa da ań-tań boldı.

7. Bunı esitken baspashılar sol ataqlı adamnıń úyine topılıp, hámme qonaqqa úy iyesin de qosıp óltiredi hám úyine ot beredi. 8. Bir jıńǵıldı aylanıp óte bergenim, bir shıbıq kózime shırp ete qaldı. 9. Awıldaǵı adamlardıń gúyzeliske túskenine ádewir waqıt boldı. 10. Bunıń da aqıbeti men ushın jaman boldı. 11. Hátte, usı waqıtqa shekem heshnárse demegen ákem, men Meńlimurat aǵanı ertip toǵayǵa aparıp balalardıń jasırınǵan jerlerin kórsetkenim ushın aǵamnıń aldında qaytadan gúnákar boldım. 12. Maǵan kimdi usınsam da erk berdińiz. 13. Onnan juwap bolmadı. 14. Al, ózi molla bola tura urlıqtı jaqsı kóredi (T. Qayıpbergenov «Muǵallimge raxmet»).

92- shınıǵıw. Tómendegi sózlerge -la/// -le affiksin jalǵap feyiller jasań, olardıń mánilerin anıqlań.

Gúl, miywe, qozı, qala, bazar, kóshe, apa, aǵa, tırma, utyug, taza, ay, kún, jıl, hápte, súrgi, duz, aq, kók, qara, mayda, úsh, úshew, dem, bar, joq, samal, xat, jer, qıs, bas, arqa, ayaq, qol, húrmet, jaman.

93- shınıǵıw. Tómendegi sózlerden hár qıylı feyil jasawshı affikslerdi jalǵaw arqalı feyiller jasań. Joq, tik, aq, arzan, suw, kúsh, qımbat, kóp, juqa, tis, teń, kesh, az.

Úlgi: bir – birle, birles, birik:

60