Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfologiya páninen ámeliy jumıslar
.pdfKúsheytiw janapayları – gáptegi sózdiń yamasa ulıwma gáptiń
mánisin |
kúsheytip, oǵan qosımsha máni beretuǵın janapaylar: da, |
||
dá, -aq. |
|
|
|
Qarsılas dánekerler – birgelkili aǵzalardı hám dizbekli |
qospa |
||
gáptiń quramındaǵı jay gáplerdi bir-bırıne |
qarama-qarsı |
mánilik |
|
qatnasta |
baylanıstırıw ushın qollanılatuǵın |
kómekshi sóz: |
biraq, |
lekin, al, sonda da.
Qatarlıq sanlıqlar – predmetlerdiń hám hár qıylı qubılıslardıń izbeiz qatar tártibin, retlik sanın bildirip, sanaq sanlıqlarǵa
-ınshı/// -inshi affiksi jalǵanıwı arqalı jasalatuǵın sanlıqlar: birinshi, altınshı.
Qatnaslıq kelbetlikler – belginiń qanday da bir predmetke, háreketke hám t.b. baylanıslı, qatnaslı ekenligin kórsetetuǵın kelbetlikler: úydegi, ishki, erteńgi.
Qısqarǵan qospa sózler – sóz dizbekleriniń qısqarǵan dáslepki elementlerinen jasalǵan sóz: PHAJ, BMSh.
Qosımta – túbir morfemadan keyin jalǵanıp, sóz jasaw hám forma jasaw ushın xızmet etetuǵın kómekshi morfema.
Qospa sózler – eki hám onnan da artıq sózlerdiń qosılıwınan dúzilip, komponentleriniń jeke mánilerinen biraz ózgeshe mánige iye bolǵan hám sóylewde bir pát penen aytılıp hám gápte bir aǵzanıń xızmetin atqaratuǵın sózler: aqsaqal, soqırishek.
Leksika-semantikalıq usıl – sózdiń ózınıń morfemalıq quramın ózgertpesten basqa sóz shaqabına ótiwi: ol soń keldi (ráwish), jıynalıstan soń (tirkewish).
Lingvistika – birneshe tarawdan ibarat til haqqındaǵı ilim.
Máhál kategoriyası – sóylew waqtına qaray is-hárekettiń waqtın bildiriwshi feyildiń grammatikalıq kategoriyası.
Maqset ráwishleri – is-hárekettiń iske asıw maqsetin bildiretuǵın ráwishtiń túri: jorta, qırsıǵına.
Menshikli atlıqlar – adamlarǵa, ayırım haywanlarǵa hám jansız predmetlerge, predmetlerdiń geypara túrlerine hám sortlarına olardı ózlerine usas birgelkili predmetlerden ajıratıw ushın arnıwlı qoyılǵan shártli atamalardı bildiretuǵın atlıqlar: Berdaq, Jollı.
Meyil kategoriyası – is-hárekettiń haqıyqatlıqqa qatnasın ańlatatuǵın feyildiń grammatikalıq kategoriyası.
Milliy til – bir millet aǵzalarınıń ulıwma tili.
Modal sózler – sóylewshiniń óziniń aytılǵan pikirine bahasın bildiretuǵın sózlerdiń leksika-grammatikalıq toparı: bálkim, múmkin.
221
Modal-buyrıq janapayları – buyrıq, tilek, ótinish sıyaqlı mánilerdi beriw ushın qollanılatuǵın janapaylar: shı, shi, sańa, seńo, ós.
Morfema – sózdiń qurılısında bunnan bılay bólinbeytuǵın eń kishi mánilik birlik.
Morfologiya – til biliminiń sóz hám sóz formaların, sózlerdiń sóz shaqaplarına bóliniwin, sóz shaqaplarınıń morfologiyalıq kategoriyaların úyrenetuǵın ayrıqsha tarawı.
Muǵdar-dáreje ráwishleri – is-hárekettiń, belginiń belgisiniń artıq yamasa kemlik muǵdarın bildiretuǵın ráwishtiń túri: talay, sonsha.
Ráwish – latınsha advervium – «feyilge qatnaslı» degen mánisti bildiredi.
222
PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR
Abduzalova M., Toirova G. Hozirgi o'zbek tili. Morfologiya («Hozirgi o'zbek tili. Morfologiya» fanidan amaliy mashqlar to'plami). –Toshkent «Navro'z», 2019.
Aymurzaeva A. Házirgi qaraqalpaq tilinde substantivlesken
kelbetlikler. – Nókis, ÓzRIAQQB xabarshısı, 1979. |
|
|||
Bekbergenov |
A. Qaraqalpaq |
tilinde |
sózlerdiń |
jasa- |
lıwı. – Nókis, 1979. |
|
|
|
|
Bekbergenov |
A. Qaraqalpaq tilindegi |
sanlıqlar. – |
Nókis, |
|
1976. |
|
|
|
|
Berdimuratov E., Bekbergenov A., Pirniyazov Q. Házirgi |
||||
qaraqalpaq tili. (shınıǵıwlar jıynaǵı). – Nókis, 1991. |
|
|||
Dáwenov E. Qaraqalpaq tilinde |
kómekshi sózler. – Nókis, |
|||
«Bilim», 1994. |
|
|
|
|
Dáwletov A. Házirgi qaraqalpaq tili. |
Fonetika. – Nókis, |
|||
«Bilim», 2005. |
|
|
|
|
8.Dáwletov A., Dáwletov M., Qudaybergenov M. Házirgi qaraqalpaq tili. Morfemika, morfonologiya, sóz jasalıw, morfologiya. – Nókis: Bilim, 2010.
9.Dáwletov M. Qudaybergenov M. Házirgi qaraqalpaq tiliniń sóz jasalıw sisteması. – Nókis: Ilim, 2021. – B. 200.
10.Embergenova M. Qaraqalpaq tilindegi seplikli konstrukciyalardıń sinonimiyası. – Nókis, Qaraqalpaqstan, 2006.
11.Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Sóz jasalıw hám morfologiya. – Nókis, 1994.
12.Házirgi qaraqalpaq tili. Morfologiya. – Nókis, 1974.
13.Házirgi qaraqalpaq tili. Morfologiya. – Nókis, 1981.
14.Mirzaqulov T. Grammatika o'qitishning lingvistik
asoslari. – Toshkent, «O„qituvchi», 1994.
15. Najimov A. |
Qaraqalpaq tilinde jup hám tákirar |
sózler. – Nókis, 1979. |
|
|
223 |
16.Nasırov D.S. Qaraqalraq tilindegi kóplik kategoriyası. – Nókis. 1971.
17.Patullaeva G. Qaraqalpaq tilinde tartım mánisiniń bildiriliw usılları. – Tashkent, 2005.
18.Qıdırbaev A. Házirpgi qaraqalpaq tilindegi atlıq sózler. –Nókis, 1971.
19.Qudaybergenov M. Qaraqalpaq tiliniń morfonologiyası.
–Toshkent, «Zar qalam», 2006.
Qudaybergenov M., Allaniyazova Sh. «Lingvistikalıq tallaw». – Nókis, «Ilimpaz», 2021.
224
MAZMUNÍ |
|
Kirisiw .............................................................................................................. |
3 |
Morfemika, morfema hám onıń túrleri .................................................. |
5 |
Túbir morfemalar ....................................................................................... |
8 |
Affiks morfemalar ......................................................................................... |
10 |
Morfemalıq tallaw tártibi........................................................................ |
14 |
Test tapsırmaları ...................................................................................... |
16 |
Sóz jasalıw ..................................................................................................... |
19 |
Sóz jasaw usılları........................................................................................... |
26 |
Sóz shaqaplarınıń jasalıwı ............................................................................ |
32 |
Atlıqtıń jasalıwı ............................................................................................. |
32 |
Atlıqtıń affiksaciya usılı menen jasalıwı .................................................... |
32 |
Atlıqtıń sóz qosılıw usılı menen jasalıwı .............................................. |
39 |
Atlıqtıń sóz qosılıw hám affiksaciya usılı menen jasalıwı ...................... |
44 |
Atlıqtıń leksika-semantikalıq usıl menen jasalıwı |
|
(substantivaciya) ...................................................................................... |
45 |
Kelbetliktiń jasalıwı ...................................................................................... |
48 |
Kelbetliktiń affiksaciya usılı menen jasalıwı......................................... |
48 |
Kelbetliktiń sóz qosılıw usılı menen jasalıwı ....................................... |
52 |
Kelbetliktiń leksika-semantikalıq usıl menen jasalıwı......................... |
57 |
Feyildiń jasalıwı ............................................................................................ |
59 |
Feyildiń affiksaciya usılı arqalı jasalıwı ..................................................... |
59 |
Feyildiń sóz qosılıw usılı arqalı jasalıwı .................................................... |
63 |
Ráwishtiń jasalıwı ......................................................................................... |
66 |
Ráwishtiń affiksaciya usılı arqalı jasalıwı .................................................. |
67 |
Ráwishtiń sóz qosılıw usılı arqalı jasalıwı ................................................. |
69 |
Sózlerdiń jasalıwın tallaw tártibi ........................................................... |
71 |
Sóz jasalıw boyınsha test tapsırmaları .................................................. |
72 |
Morfologiya.................................................................................................... |
75 |
Atlıq ................................................................................................................ |
75 |
Atlıqtıń leksika-grammatikalıq túrleri ................................................... |
75 |
Atlıqtıń grammatikalıq kategoriyaları ................................................... |
77 |
Atlıqtıń san kategoriyası ......................................................................... |
77 |
Tartım kategoriyası ................................................................................. |
80 |
15 – 225 |
225 |
Seplik kategoriyası ........................................................................................ |
82 |
Atlıqlardı morfologiyalıq tallaw úlgisi ........................................................ |
88 |
Test tapsırmaları....................................................................................... |
93 |
Kelbetlik ................................................................................................... |
95 |
Kelbetliktiń dárejeleri .............................................................................. |
99 |
Kelbetlikti morfologiyalıq tallaw úlgisi .................................................... |
103 |
Test tapsırmaları...................................................................................... |
105 |
Sanlıq ....................................................................................................... |
107 |
Sanlıqlardıń mánisine qaray túrleri ....................................................... |
110 |
Sanlıqlardı morfologiyalıq tallaw úlgisi.................................................... |
115 |
Test tapsırmaları..................................................................................... |
117 |
Almasıq......................................................................................................... |
119 |
Almasıqtıń mánisine qaray túrleri ......................................................... |
124 |
Almasıqlardı morfologiyalıq tallaw úlgisi ................................................. |
129 |
Test tapsırmaları..................................................................................... |
131 |
Feyil ......................................................................................................... |
134 |
Mánili hám kómekshi feyiller ............................................................... |
134 |
Feyildiń bolımlı hám bolımsız formaları.............................................. |
137 |
Awıspalı hám awıspasız feyiller ................................................................. |
138 |
Feyildin morfologiyalıq kategoriyaları ................................................ |
141 |
Feyildin dáreje kategoriyası .................................................................. |
141 |
Feyildiń meyil kategoriyası.................................................................... |
144 |
Feyildiń máhál kategoriyası ................................................................... |
149 |
Feyildiń bet-san kategoriyası ................................................................. |
152 |
Feyildiń betlik emes formaları............................................................... |
156 |
Feyillerdi morfologiyalıq tallaw úlgisi ....................................................... |
159 |
Test tapsırmaları..................................................................................... |
161 |
Ráwish ..................................................................................................... |
164 |
Ráwishtiń dárejeleri ................................................................................ |
165 |
Ráwishlerdi morfologiyalıq tallaw úlgisi ................................................... |
168 |
Test tapsırmaları..................................................................................... |
170 |
Kómekshi sóz shaqapları ............................................................................ |
172 |
Tirkewishler.................................................................................................. |
172 |
Tirkewishlerdi morfologiyalıq tallaw úlgisi.............................................. |
176 |
Test tapsırmaları...................................................................................... |
179 |
Dánekerler .............................................................................................. |
181 |
Dánekerlerdi morfologiyalıq tallaw úlgisi ............................................ |
184 |
Test tapsırmaları...................................................................................... |
187 |
Janapaylar ................................................................................................ |
189 |
Janapaydı morfologiyalıq tallaw úlgisi ..................................................... |
191 |
226 |
|
Test tapsırmaları ..................................................................................... |
194 |
Modal sóz shaqabı.................................................................................. |
196 |
Modal sózlerdi morfologiyalıq tallaw úlgisi........................................ |
199 |
Test tapsırmaları ..................................................................................... |
201 |
Tańlaq ...................................................................................................... |
203 |
Tańlaq sózlerdi morfologiyalıq tallaw úlgisi............................................. |
206 |
Test tapsırmaları ..................................................................................... |
208 |
Eliklewish sózler........................................................................................... |
210 |
Eliklewish sózlerdi morfologiyalıq tallaw úlgisi ...................................... |
213 |
Test tapsırmaları ..................................................................................... |
216 |
Glossariy....................................................................................................... |
217 |
Paydalanılǵan ádebiyatlar ...................................................................... |
223 |