Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfologiya páninen ámeliy jumıslar

eliklewish dep jazıp qoyamız. Bunnan soń reńli qaǵazlardan almanıń, almurttıń hám t.b. súwreti salınǵan qaǵazlardıń artına birewine seske eliklewish, ekinshisine kóriniske eliklewish sózleri jazılǵan qaǵazlardı kishi toparlarǵa tarqatıp beremiz. Topar aǵzaları olardıń arasındaǵı sózlerdi oqıp kórip, mánisine qarap seske eliklewish bolsa, seske eliklewish qutısına, kóriniske eliklewish bolsa, kóriniske eliklewish qutısına saladı. Soń qutıshadaǵı sóz jazılǵan qaǵazlardı alıp oqıp kórip, qaysı topar tapsırmanı dál hám anıq orınlaǵan bolsa, sol topar jeńimpaz boladı. Bul metod, birinshiden, oqıwshılardıń eliklewishlerdiń túrlerin anıqlawına járdem berse, ekinshiden, olardı shaqqanlıqqa úyretedi.

283- shınıǵıw. Teksttegi eliklewishlerdi a) seske eliklewishler hám b) kóriniske eliklewishler dep eki toparǵa ajıratıń, hárbir eliklewish sózdiń mánisin anıqlań.

1. Moynı quyıp qoyǵanday duǵıjım, nıq, eki iyni tep-teń,

ózime baǵınbaydı. 3. Ol tribunaǵa kóterilgen gezde aq jawlıǵın

qol shappatlawlar, duwtarǵa qosılǵan shadlı qosıqlar. 6. Bazda apam Biybizada kempir menen sóylese qoysa, bir uyadan ushqan qumırılarday juǵır-juǵır sóylesedi. 7. Hár kúni kelip budkamdı ashpaqshı bolsam, ishinde Ziyada jasırınıp «gókgók» deytuǵınday, quwanıp ashaman. 8. Shanshılǵan shegedey ayaqların tıq-tıq basıp, aq koftası ústinen qara sızıq bolıp tartılǵan jalǵız burımı jan pitkendey oynaqshıp, bult-bult tawlanıp ketip baratır. 9. Hám qısınıspa hám ıssı shıp-shıp terge shomıldım. 10. Búgin Ziyada bes alǵan ba, shırayı gúlgúl janıp tur. 11. Shırpa-shırp isleymen. 12. Teńles jigitlerimwaqshaq (T. Qayıpbergenov «Suwıq tamshı»). 13. Balalıǵıń

211

qalmaptı-aw, qızım, ha-ha-ha... (I.Yusupov). 14. Qazandaǵı bıǵırbıǵır qaynap atırǵan góshke kózi túsiwden, ishi ǵım etti (J.Aymurzaev). 15. Baslıq mashinasına qaray taltań-taltań júrip ketti (A.Sultanov). 16. Bir waqıtta gúrp-gúrp mıltıq atıla basladı

(Ǵ.Seytnazarov).

17. Qarasın attıń kórgen soń, Gúldir-gúldir kisnedi, Awzındaǵı suwlıǵın,

Ǵashır-ǵashır tisledi («Alpamıs»).

284- shınıǵıw. Teksttegi eliklewishlerdi: a) jup hám tákirar eliklewishlerdegi ayırım dawıssızlardıń orın almasıwı, túsip qalıwı; b) buwın qurılısı ózgesheliklerin anıqlań.

1. Ol qapını tarsa-tars ura basladı (A.Sultanov). 2. Atlardıń qulaqları bazda selteń-selteń etedi (A.Áliev). 3. Qıranlar gúw alǵa bastı (T.Qayıpbergenov). 4. Ara-arasında jalt-jult etip shaqmaq shaǵadı (Ó.Xojaniyazov). 5. Qız taq-tuq, taq-tuq ketip baratır (Sh.Seytov). 6. Aysánem keńsede shart-shurt schet qaǵıp otır (Ó.Ayjanov). 7. Qazanǵa salınǵan gósh shıjpıj etti (Sh.Seytov). 8. Demniń arasında taq-tuq atıspa, shaqshuq nayzalasıw baslanıp ketti (T.Qayıpbergenov). 9. Telefon shırr etti (A.Sultanov). 10. Jumabay selk etip artına jalt qaradı

(K.Sultanov). 11. Ústindegi kiyimleri olpı-solpı (A.Sultanov).

iyinleri quwjıń-quwjıń etedi (N.Dáwqaraev).

285- shınıǵıw. Teksttegi eliklewishlerdi dúzilisi boyınsha

4. Nazlı kempir aqlıǵınıń keń jazıq mańlayınan miyrimlenip

212

shorp-shorp súydi (K.Sultanov). 5. Bul gápke Ernazar selkselk kúldi (T.Qayıpbergenov). 6. Bul sózge Ótep náshebent sel kete qaldı (K.Sultanov). 7. Qıranlar jalt-jalt burılıp, ózindey eki jalańayaq penen kelip turǵan Bektóreni kórdi

artına quladı (T.Qayıpbergenov). 10. Gúldiń dál túbin shekelep shúndikten lıq-lıq-lıq ettirip suw quydı (Sh.Seytov). 11. Ayaq astı ǵırt-ǵırt qar (T.Qayıpbergenov). 12. Jámiyla artına jalt qaradı (K.Sultanov). 13. Jazıqlı qazıwshılarǵa qamshı shırpshırp urıldı (T.Qayıpbergenov). 14. Ernazar uzap ketkenshe, onıń izinen Áyten qarap turıp, bir máhálde ǵarq-ǵarq kúldi (Ó.Ayjanov). 15. Maqset Qadirovichtiń shashı uwdar-duwdar bolıp ketken (I.Qurbanbaev). 16. Há-á, maqaw, kúleseńá!

Sonda jolbarıstan basıp, kótkensheklep kelgen bir jalǵızaqtıń bóksesi qosqa tirelgenin, ózińniń tomardıń shoǵına ǵıjlap qızıp turǵan átóshkirdi shiydiń arasınan jalǵızaqtıń quyrıǵınıń tusına bıjjj ettirip basıp alǵanıń tańda turıp, anaday jerde qaq jarılıp ólip atırǵan jolbarıstı kòrip, qosqa baybaylap qashıp kirgeniń umıtılǵanı ma?! (Sh.Seytov).

Eliklewish sózlerdi morfologiyalıq tallaw úlgisi

1.Mánisi:

2.Mánisi boyınsha túri (seske eliklewish, kóriniske elik-

lewish):

3.Dúzilisi boyınsha túri:

4.Gáptegi xızmeti:

Úlgi: ...kempirine jılt-jılt qarap, quwjıńlap kiyatır

1.jılt-jılt – kórinisti bildiredi

2.Kóriniske eliklewish

3.Tákirar eliklewish

4.Gápte pısıqlawısh xızmetinde qollanǵan.

287-shınıǵıw. Teksttegi eliklewishlerge sózlerge tolıq morfologiyalıq tallaw jasań.

213

1. Shırpa-shırp urılǵan qamshılar tún perdesin tilip baratırǵanday edi (K.Sultanov). 2. Ol bunısı menen turmay

Ziyadaǵa qaray shańq-shańq etip sóyledi (I.Qurbanbaev). 3. Sápiwra esi ketip, hár kimniń betine jalt-jalt qarap tur (K.Sultanov). 4. Qara úydiń ergenegi shıyıq etip ashılǵanda, esikke esikke jalt qaraǵan Ayqız, Allambergen hám Bektursın jáne Ivan Vasilievichtiń kirip kelgenin kórdi (A.Begimov).

5. Awıl uw-shuw (K.Sultanov). 6. Bóz gúpisi pırım-pırım qara jiyekli qızıl kóyleginiń etekleri qaq-qaq ayırılǵan (T.Qayıpbergenov). 7. Diywaldaǵı pıshıq kózli shınjırlı saat tıq-

qayıǵı qayıǵına qaǵıstı (K.Sultanov). 9. Kókiregi lúp-lúp urıp, tıńtıńladı, kókireginiń dúris-dúris urǵanın daladaǵı sırtıldı basıp ketti (Sh. Seytov). 10. Ólimtik jaqtı jılısıp, qabaqtıń tusınan tómen túse bergende Tolıbaydıń tuwısqanlıq júregi de shorshınǵanınan «dirr» ete qaldı (Sh.Seytov).

288- shınıǵıw. Teksttegi eliklewishlerge sózlerge tolıq morfologiyalıq tallaw jasań.

1. Hawa tandırdıń tútinindey buwdaq-buwdaq bolıp artta qalıp baratır edi. 2. Samalyottıń dóńgelegi digir-r etip jerge tiydi. 3. Bir waqları kompyuterden «shúyk» degen ses shıqtı.

Qızdıń murnı pırq-pırq etti. 11. Kókiregi tıǵılıp kelip jıladı. Lıqlıq atıp jıladı (M.Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları»).

289- shınıǵıw. Teksttegi eliklewish sózlerge tolıq morfologiyalıq tallaw jasań.

1. Ol ushajaq qıranday birden dúr silkindi de, birden shep qolındaǵı qobızın shalıwǵa beyimlestirdi hám oń qolındaǵı

214

ortadaǵı janıp turǵan otqa ashıw menen túpirip bıj etkizdi

(Q.Mátmuratov). 4. ... Bular da jaman jigitler emes, shaqqan,

aq orınlaysań! (Q.Mátmuratov). 6. Zańq-zańq etip, tap olardıń hárbirine dara-dara aytıp turǵanday, Xojamet penen Xojalepestiń hárbiriniń kókiregine arnayı, gápin tuwardı (Q.Mátmuratov). 7. – Aǵamnıń etigindegi shóje emes, palapan,

tilin shıǵarıp mazaqlap, quwanǵanınan qolların shappatladı (Q.Mátmuratov). 8. – Seniń tirsegiń shıyqıldaydı! – dep kempiri búyregi búlkildep kúlip, ǵoyqańlawı menen qamırın mushlay

teletin! – Teletin shıyqılday ma eken, sonda? – Shıyqıldaydı!

10. – Lepesjan, aynalayın, quwatım, quwatım! Anası balasınıń mańlayınan shorp-shorp súydi (Q.Mátmuratov). 11. Endi, qáddin alǵan taq burımdı, sen tek ǵana ózimdikiseń degendey, kózdiń jawın alatuǵın jup-jumır, top-tolıq bòkse, gilt-gilt etip, sıńar burımdı silkip-silkip oynar edidaǵı, burım onnan da arman ótip, juwan sanda julqınıp-julqınıp, tawlanıp-tawlanıp barıp, aq baltırdı aymalap-aymalap, qızdıń tobıǵın kúshiktey jalar edi (Q. Mátmuratov).

215

Test tapsırmaları

1.Qaysı qatardaǵı eliklewishler jansız predmetlerdiń sesine eliklewdi bildiredi?

A) bıj-bıj, zuw-zuw, pańq-pańq

B) ǵarq-ǵarq, mırs-mırs, gúńk-gúńk C) toq-toq, gúdir-gúdir, shúyik-shúyik

D) tars-tars, shıtır-shıtır, girsh-girsh, pańq-pańq

2.Qaysı qatardaǵı eliklewishler janlı predmetlerdiń sesine

eliklewdi bildiredi?

A) ǵawır-ǵawır, gúbir-gúbir, ǵarq-ǵarq, mırs-mırs

V)jalt-jult, digir-digir, tırs-tırs, sıbır-sıbır

C)shorp-shorp, pır-pır, bıj-bıj, gúw-gúw

D)satır-satır, shır-shır, qaq-qaq, tars-tars

3.Eliklewish sózler óz mánisinde turǵanda seplik, betlik qosımtaları menen ózgermeydi, basqa sóz shaqaplarınan jasalmaydı. Biraq eliklewish sózler geypara ... jasalıwına tiykar boladı. Kóp noqattıń ornın toltırıń.

A) kómekshi sózlerdiń B) tolıqlawıshtıń

C) zatlıq mánidegi sózlerdiń D) atawısh hám feyillerdiń

4.Eliklewishler sintaksislik xızmeti jaǵınan óz formasın

ózgertpegen qálpinde ń bolıp keledi.

A)anıqlawısh

B)tolıqlawısh

C)pısıqlawısh hám anıqlawısh

D)anıqlawısh hám tolıqlawısh

5.Eliklewishler atlıq sózdiń aldında kelip, onı ses hám kórinislik jaqtan sıpatlap kelgende ... boladı.

A) anıqlawısh B) tolıqlawısh C) pısıqlawısh

D) anıqlawısh hám pısıqlawısh

6.Olar esikke jaqıllaǵan jerde gilt toqtadı.

A)gápte bayanlawısh xızmetin atqaradı

B)gápte sın pısıqlawısh xızmetin atqaradı

C)gápte sebep pısıqlawısh xızmetin atqaradı

D)gápte orın pısıqlawısh xızmetin atqaradı

216

GLOSSARIY

Ádebiy til – belgili bir normalarǵa salınıp, sistemalasqan ulıwma xalıqlıq tildiń eń joqarǵı forması.

Abstrakt atlıq – kózge kórinbeytuǵın, oylaw uqıbı arqalı tanılatu-

bolǵan predmetti bildiriwshi atlıqlar: sol adam, oqılǵan kitap.

Anıqlaw janapayları – gáptegi pikirdi, túsinikti anıqlap, nıqlap, isenimli etip kórsetıwshı janapaylar: naǵız, dál, sarras, tap, ǵoy, dı, di.

Anıqlıq meyil – is-háreketi belgili bir waqıt penen baylanıslı bolǵan real mánidegi anıq xabardı ańlatatuǵın feyildiń meyil forması.

Arttırıw dárejesi – predmettegi belginiń ekinshi predmettegi sonday belgiden artıqlıǵın kórsetetuǵın dáreje forması: qıp-qızıl, supsulıw, júdá úlken.

Ataw sepligi – hárekettiń iyesi bolǵan zattı yamasa subyektti ańlatıp, kim? ne? kimi? nesi? sorawlarına juwap beretuǵın hám gápte baslawısh xızmetin atqaratuǵın seplik forması.

Atawısh feyil – is-háreketti tek ǵana atap kórsetip, onıń betin, meyilin, máhálin ańlatpaytuǵın feyil forması: islew-islemew.

gáptiń sıńarların bir-birine awıspalı mánide baylanıstırıp keletuǵın kómekshi sóz: ya, yamasa, bolmasa, yaki.

217

Barıs sepligi – is-hárekettiń baǵdarlanǵan obyektin, ornın, onıń sońǵı punktin bildirip, kimge? nege? sorawlarına juwap beretuǵın hám gápte qıya tolıqlawısh yamasa orın pısıqlawısh xızmetin atqaratuǵın seplik forması: Shımbay-ǵa, qala-ǵa.

Belgilew almasıqları – qanday da bir betti, predmetti yamasa onıń belgisin basqalarınan ajıratıp, belgilep kórsetetuǵın almasıqlar: hárqashan, hárkim.

Belgisiz dáreje – grammatıkalıq subyekt tárepinen emes, logikalıq subyekt tárepinen islengen is-háreketti bildiretuǵın feyildiń dáreje forması: jay salındı.

Belgisizlik almasıqları – qanday da bir bettiń, predmettiń, qubılıstıń yamasa olardıń belgilerınıń sóylewshi menen tıńlawshıǵa ele belgisiz ekenligin kórsetetuǵın almasıqlar: birqansha, állekim, bazıbir.

Bet – is-hárekettiń hám onıń subyektınıń adamǵa qatnasın bildiretuǵın feyildiń grammatıkalıq kategoriyası: I bet. II bet. III bet.

Betlew almasıqları – belgili bir betti bildiriwshi almasıqlar: men, sen, ol, biz, siz.

Betlik atlıqlar – adamlardı bildirip, kim? sorawına juwap beretuǵın hám betlik jalǵawların qabıl etetuǵın atlıqlar: oqıwshı, palwan,

II bet: (-sań/// -seń).

Betlik emes atlıqlar – adamnan basqa tiri maqluqlardı hám jansız predmetlerdi bildiretuǵın hám ne? sorawına juwap beretuǵın atlıqlar.

Bunday atlıqlar betlew jalǵawların qabıl etpeydi: pıshıq, qol, diywal.

Bet-san kategoriyası – is-hárekettiń bir betke, subyektke qatnaslı ekenligin birlik hám kóplik sandı bildiretuǵın feyildiń grammatikalıq kategoriyası: keldim (I bet, birlik san).

Birikken sózler – hár qıylı mánige iye bolǵan eki túbir yamasa tiykardıń tıǵız birigıwinen jasalǵan sózler: tasbaqa, atqulaq, qolǵap.

Biriktiriwshi dánekerler – sintaksislik jaqtan teń qatnastaǵı birgelkili aǵzalardı, dizbekli qospa gáptiń bóleklerin óz ara baylanıstırıw ushın xızmet etetuǵın kómekshi sóz: hám, jáne, taǵı, da, de.

Birlik san – predmettiń birew ekenligin hám berilgen procestiń birlik sandaǵı subyektke tiyıslı ekenligin kórsetetuǵın san forması.

Biykarlaw janapayları – biykarlawdı, kelispewdi bildiretuǵın janapaylar: joq, yaq, emes.

218

Bólshek sanlıqlar – pútinniń bólegin, úlesin bildirip, sanaq sanlıqlardıń belgili bir formada dibeklesiwi arqalı eki túrli formada jasalatuǵın sanlıqlar: besten tórt, tórttiń biri.

Bolımsızlıq almasıqları – qanday da bir bettiń, predmettiń, onıń belgisiniń aytılajaq nársege, is-háreketke qatnasınıń joq ekenligin

Burınǵı ótken máhál – is-hárekettiń kóp burın bolıp ótkenligin bildiretuǵın ótken máhál forması: oqıǵan edim, jasaǵan edi.

Buyrıq janapayları – buyrıqtı, tilekti, ótinishti bildiretuǵın janapaylar: qoysańa, kelós.

Buyrıq meyil – belgili bir is-háreketti islewge buyırıwdı, talap etiwdi, ótinıwdı, shaqırıqtı ańlatatuǵın feyildiń meyil forması: oqı, isle, jaz.

Buyrıq tańlaqlar – buyrıqtı, qaratıwdı, shaqırıwdı, xoshametlewdi ańlatatuǵın tańlaqlar: Háy! Posh! Dige-dige!.

Dánekerler – sóz benen sózdiń, sóz toparlarınıń, gáptiń birgelkili aǵzaları menen qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdiń araların baylanıstırıw ushın qollanılatuǵın kómekshi sóz.

Dáreje kategoriyası – háreket iyesi menen obyekt arasındaǵı hár

tamamlanbaǵan hám ele dawam etetuǵın háreketti bildiretuǵın feyildiń ótken máhál forması: úyretip atır edi.

Dizbeklewshi dánekerler – gáptiń birgelkili aǵzaları menen dizbekli qospa gáp quramındaǵı jay gáplerdi bir-biri menen teń baylanıstıratuǵın hám olar arasındaǵı mánilik qatnaslardı bildiretuǵın kómekshi sóz: biriktiriwshi, qarsılas, awıspalı, gezekles dánekerler.

Dórendi sóz – sóz jasalıw usılları arqalı jasalǵan, jańa mánige iye bolǵan sóz: súwret-shi, ón-im.

Grammatika – til biliminiń sóz ózgeriw formaların, sóz dizbegi túrlerin hám gáp tiplerin izertleytuǵın bólimi.

Ǵalabalıq atlıqlar – birgelkili predmet, háreket, sapa, qubılıs hám hal-jaǵdaydıń ulıwma atamasın bildiretuǵın atlıqlar: bala, qız, mektep.

219

juwap berip, gápte anıqlawısh xızmetin atqaratuǵın seplik forması. Jámlew almasıqları – qanday da bir predmetlerdi, olardıń belgile-

rin yamasa qubılıslardı belgili muǵdarda ulıwmalastırıp, jıynaqlap, toplap kórsetetuǵın almasıqlar: barlıq, jámi, gúllán, duyım.

Jámlewshi atlıqlar – birlik sanda turıp, birgelkili predmetlerdiń toparın, jıynaǵın bildiretuǵın atlıqlar: adamzat, texnika.

Jalǵaw – sózdiń aqırında turıp, morfologiya-sintaksislik qatnaslardı ańlatatuǵın morfema: betlik, seplik, tartım jalǵawı.

Janapaylar – gápke yamasa ondaǵı ayırım sózlerge qosımsha

raq bolıp ótkenin kórsetetuǵın feyildiń ótken máhál forması: ol áńgimesin taǵı baslap edi, bıraq heshkim tıńlamadı.

Jay dáreje – predmet yamasa is-hárekettiń sının basqa predmet yamasa is-háreketlerdiń sonday sınına baylanıssız kórsetetuǵın kelbetlik hám ráwishlerdiń dáreje forması: úlken, tez.

Jıynaqlaw sanlıqları – predmet yaki qubılıstıń sanın jıynaqlap, 1 menen 7 arasındaǵı sanaq sanlıqlardan -aw/// -ew affiksi arqalı jasalatuǵın sanlıqlar: birew, ekew.

Jup sózler – eki sózdiń teń qatnasta juplasıwınan dúzilip, ulıwmalastırıw, kúsheytiw mánilerine iye bolatuǵın sózler: ata-ana, qazantabaq.

Kelbetlik – termini latınsha (nomen) adjestivum – «qosaman», «tutastıraman» degen atama menen sáykes keledi.

Kelbetlik feyiller – feyil hám kelbetliktiń mánisin biriktiriwshi

hám tolıq mánili sózler arasındaǵı hár qıylı semantikalıq-sintaksislik qatnaslardı bildiriw ushın xızmet etetuǵın sózler: tirkewish, dánker, janapay.

Kóplik san – berilgen zattıń kóplik sanda ekenligin bildiretuǵın forma: oqıwshı-lar.

Konkret atlıqlar – kóz benen kóriwge bolatuǵın belgili bir formaǵa iye zatlardıń ataması: kitap, gúl.

220