Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfologiya páninen ámeliy jumıslar

(G. Esemuratova). 10. Sonda barlıq artistler oqıǵan ba? – Bári emes, álbette, oqısań jerge jamǵa tiymeytuǵın artist bolasań dá (G. Esemuratova). 11. Ekinshiden, men tek balıqshılıq penen shuǵıllanıp teńizge úńilip otırmayman, diyqanshılıq etemen, mal órshitemen! (Q.Mátmuratov).

Test tapsırmaları

1.«Shaması» sózi qaysı qatarda modal sóz mánisinde qollanǵan?

A) onıń shaması kelmeydi

B) kúndizgi on ekiniń shaması

C) shaması, ol bul jerdi bilmeydi D) ol óziniń shamasın biledi

2.Túbir formadaǵı múmkin, itimal sózleri gáptiń qura-

mında intonaciyalıq jaqtan bólinip aytılıw arqalı modal mánige ótedi. Bunday jaǵdayda modal sóz gáptiń basında yamasa basqa orınlarında kelip, ...xızmetin atqaradı.

A)kiris aǵza

B)kiris gáp

C)tuwra gáp

D)jay gáp

3.Pikirlerdiń anıq ekenligin bildiriwshı modal sózler berilgen qatardı durıs tabıń?

A)durısında, shınında, anıǵında, shaması

B)shubhasız, álbette, múmkin, itimal

C)sózsiz, sóz joq, albette, shubhasız

D)meniń baxtıma, tilekke qarsı, ıqtıyarı,

4.....endigi gápti Amanqul biy ayta qoysın. Pikirge kelisim beriw, qayılshılıq bildiriw mánisinde qollanılatuǵın modal sózdi ornına durıs qoyıń?

A)Kerisinshe

B)Meyli

C)Qáne

D)Jaraydı

5.Modal sózler gáplik intonaciyaǵa iye bolıp, dialoglıq qurılımlardaǵı sóz-gáp túrinde kelgen qatardı durıs tabıń?

201

A)Demek, aytqanı kelgen eken-dá.

B)– Buǵan qarsı bolǵanlar bar shıǵar? – Álbette.

C) – Menińshe, házir asıqpaw kerek. Sebebi, kórgen adamdı gúnalı etiwge húkimet, birinshi jaǵınan, isenbeydi, ekinshi

6.Gáptegi aytılgan pikirge isenim bildiriw mánisinde qollanılatuǵın modal sózlerdi tabıń

A) shınında, durısında, sózsiz, rasında B) rasında da, múmkin, alǵárez

C) haqıyqattan, sózsiz, bálkim

D) menińshe, sózsiz, rasında, durısında

7.Durıs, joybarıńnıń janı bar, hátteki ámelde paydalansa da boladı. Gápte qanday hártárep sóz qollanılǵan?

A) juwapkerlikti, isenimdi bildiriwshi B) boljaw, isenimdi bildiriwshi

C) tek isenimdi bildiriwshi

D) tastıyıqlawshı, kúsheytiw mánisin bildiriwshi

8.Iqtıyarı, men onı zorlaǵanım joq. Astı sızılǵan sóz qanday modal sóz?

A) sóylewshiniń pikiriniń dáslepki pikir menen baylanıslılıǵın bildiretuǵın

B) minnetlik, zárúrlikti bildiretuǵın

C) boljaw-shamalaw mánisin bildiretuǵın

D) sóylewshiniń sezimlik qatnas mánisin bildiretuǵın

9.Mágar, usı mashina menen Aydana kiyatırǵan shıǵar? Gápte qanday modal sóz qatnasqan?

A) sóylewshiniń sezimlik qatnas mánisin bildiretuǵın

B) sóylewshiniń pikiriniń dáslepki pikir menen baylanıslılıǵın bildiretuǵın

C) minnetlik, zárúrlikti bildiretuǵın

D) boljaw-shamalaw mánisin bildiretuǵın

202

TAŃLAQ

Tańlaqlar leksika-semantikalıq hám grammatikalıq belgileri boyınsha mánili sózler toparına da, kómekshi sózlerge de kirmeytuǵın sóz shaqabınıń óz aldına bir túrin quraydı. Olar leksikalıq jaqtan nominativlikti bildirmeydi, tek sóylewshiniń tuyǵı-sezimlerin hám subyektivlik bahasın bildiriw ushın qollanıladı.

Qaraqalpaq tilindegi tańlaqlar mánilik jaqtan úsh toparǵa bólinedi:

1)emocional (tuyǵı-sezim) tańlaqlar;

2)imperativ (buyrıq) tańlaqlar;

3)etiketlik (turmıs-salt) tańlaqlar.

273- shınıǵıw. Tekstten emocional tańlaqlardı tabıń, olardı a) unamlı emociyanı bildiriwshi b) unamsız emociyanı bildiriwshi dep bóliń. Olardıń mánilerin anıqlań.

1.Ah, qanday azaplı roliń, toqal?

2.Ah, sen, qanǵa jerik adamshı gázzap!

3.Ah, qırıq órim shashlar, qos-qos burımlar!

4.Aha, ǵarrı saǵal, tústiń be qolǵa!

5.Ha, nálet bolǵırdıń ayırsań jaǵın!

6.O, seniń ómiriń bir dástan eken!

7.Oho, ǵarrı kelgen shıǵar birazǵa.

8.Túwh, jawız gezende!

9.Úwh, ortam tolısqan sıyaqlı endi.

10.He, sóytip sharshıńdı kóter júzińnen.

11.Way, qanday shayırsań!

12.Haw, mınaw Jáleke bay ǵoy, shıraǵım.

13.Pay, bul jigitlerdi qoya ber sirá.

14.Pah, shabazım, aqılıńnan, oyıńnan.

15.Iy, ádira qalsın, buzıldı desesh.

16.Hásseniy usında qalar ma edim...

17.Óybbey bala, jaqsı jaw ǵo, haw mına.

18.Aynanayın, xalqım meniń, qulaq sal.

203

19.Toba! Qoy bul adamlardı!

20.Shúkir, umıtpapsań ǵarrı ákeńdi.

21.Yapırmay, ónerin, sulıw sımbatın.

22.Yasha, kim ekenin men endi bildim (I. Yusupov shıǵarmalarınan).

274- shınıǵıw. Teksttegi imperativ tańlaqlardıń mánilerin anıqlań.

1.Háy, sen Qońıratlı qız, janım Arıwxan.

2.Háy, gázzap, másimdi tart deymen saǵan!

3.Háy, beri kel.

4.Iy, ońbaǵan, kóse, sózdi bólme sen.

5.O, ádiwli muǵallimim, ustazım.

6.Tumarisa, wa anajan (I. Yusupov shıǵarmalarınan).

Etiketlik tańlaqlarınıń mánilerin anıqlań.

1.Sálem, doslar, sóz tıńlaǵan xalayıq.

2.Raxmet, Ábdiraman, xalıqtıń balası.

3.– Xosh, qaraǵım, – dedi qolın uzattı.

4.– Assalawma áleykum, aǵa!

Aman-esen barmısań, ǵarrı! (I. Yusupov shıǵarmalarınan).

275- shınıǵıw. Tómendegi shaqırıw sózleriniń qaysı haywanlarǵa tiyisli ekenligin mánilerine qaray anıqlań.

Shúw, háwkem-háwkem, shók, úsh-úsh, dige-dige, hál, bás, jit, kushke-kúshke, pish, tót, pish-pish, tóte-tóte, ıq, gál, qurrayt-qurrayt, ǵállim-ǵállim, ót-ót.

276- shınıǵıw. Tómendegi tańlaqlardıń hárbiri menen birneshe mısallar keltirip, olardıń kóp mánili ekenligin dálilleń.

Bárekella, bay-bay, oh, pay, háy, pah, oho, way-way, haw.

Ulgi: Bárekella, talaplarıń oń bolsın! Bárekella, sóziń bar bolsın! Bárekella, sóz bolǵanıńa hám t.b.

204

277- shınıǵıw. Teksttegi tańlaqlardı qurılısı boyınsha (dara, jup, tákirar, sostavlı) anıqlań. Dórendi tańlaqlardıń qaysı sóz shaqabınan qálipleskenin anıq dálilleń.

1.Há túsindim.

2.Aha, shıǵıp pa edi ele esińnen.

3.Ay-yay, jas ashıq.

4.He-he, meyli endi oyınshı bolsaq.

5.Haw, biz keshiktik pe?

6.Bende emes eken sózge de, pay-pay!

7.Hey, kóp azap kórgen qaraqalpaq qızı! (I. Yusupov shıǵarmalarınan).

278- shınıǵıw. Teksttegi tańlaqlardıń mánilerin anıqlań.

1.«Alla bárekella!» – dep jambasıma sart ettirippen ǵo, aǵa

(Sh.Seytov).

2.He bárekella, inim, bereket tap (Ó.Xojaniyazov).

3.Qudayım-aw, mınaw bir ájeptáwir dawıs ǵoy

(K.Sultanov).

4.Yaqshı, ápiw etiń, xalqım (K.Sultanov).

5.Al, xosh, aǵayinler (K.Sultanov).

279- shınıǵıw. Tómendegi tekstten tańlaqlardı tawıp, olardıń qanday xızmet atqarıp turǵanın anıqlań.

uslawdan qorqıp júrip, dúzde júrgen kiyikti ne qılasań. 4. Úh, bereket tapqır, qoya qoysań-o, ańshınıń qáhárine ushıraysań, kiyikti qoya berip seni atar, mańlayıma. 5. Qudayım-ay, keń daladan basqanı mise tutpaǵan bul áljawaz jániwarlarǵa qáhár otıńdı lawlatıp shashıp ne kórindi saǵana. 6. – Waqá, awdanbay esik betke sekirdi. – Háy, alagólek awısh, arqan shártektiń basında. 7. Áne qalas, mına jániwarlar nayatiy aqıllı eken,

205

jarıqlıqá. – Shúw dep bir baqırsań boldı jolǵa túsip kete beredi. 8. Álhabbiz, Ǵákeńniń may degeni toraq shıqtıǵo degeni bunnan artıq bolmas (Á. Atajanov).

Tańlaq sózlerdi morfologiyalıq tallaw úlgisi

1.Mánisi:

2.Mánisi boyınsha túri (emocional, imperativ, etiketlik)

3.Dúzilisi boyınsha túri:

4.Gáptegi xızmeti hám imlası:

Úlgi: – Pa-a, mına suwdırdıń jolı bolıp qalda-aw...

1.Pa-a, – kewli tolıw

2.Emocional tańlaq

3.Dara tańlaq

4.Gápte kiris aǵza xızmetinde qollanǵan.

280- shınıǵıw. Teksttegi tańlaq sózlerge tolıq morfologiyalıq tallaw jasań.

1.Xosh, raxmet. Biz kútemiz el bette.

2.Ah, qanday jaqsı elim!

3.Oho, ashılıptı ǵoy bul ǵáplet kóziń.

4.Way, Arıwxan-ay!

5.Bárekella! Mine ólige húrmet (I. Yusupov shıǵarmaları-

nan).

jetti (I.Qurbanbaev). 8. Áy, biziki ólgenshe muńayıw ǵoy (K.Sultanov). 9. Pay-pay-pay, usı qaraqalpaqtıń qızlarınıń kestege sheberin-ay (S.Bahadırova). 10. Shúkir, barshılıq

(K.Raxmanov). 11. Háy, jit, jollı (K.Sultanov). 12. Ah mańlayım, sol bir ala sapıranda bas kótergen baspashılar heshkimniń oyına kelmepti (I.Qurbanbaev). 13. Ádira qalǵır, shańıraq ortasına tústi me eken dep edim, biraq shıpta aman eken

(I.Qurbanbaev). 14. Mássaǵan, joldas shayır, qıyal boppa usınnan da (I.Yusupov). 15. Salamatlıq pa, Aydana, harmańız (Ó.Xojaniyazov). 16. Pish-áy, – dep ırǵıp túrgeldi bay (Sh. Seytov).

206

281- shınıǵıw. Teksttegi tańlaq sózlerge tolıq morfologiyalıq

jaqsı adam boldıń ǵoy, á! – dedi hayal eljirep hám otta sasıp

suw ishisip, nan orınına jer tebisti. 6. Á-á, yalǵanshı á, seniń úseytip kamalǵa kelgenińdi Mamıt joram kóre almay kettiáá! 7. Ha, aynalayın, Jaqashımń 8. Way-way-way, órtedińaw! Endi kirmeseń de mennen kóredi. 9. – Way, tamashaáy, Saekeń Qunnazar atam menen «kolxoz» degenniń dáregin aytıp, úyme-úy kirip júr. 10. – Pay apa deymen-aww, qaysısına bolǵanda ne, alsa boldıdaǵı! 11. – Qáleydi-i, ózim qáletip bereyin soǵan áytewir!... 12. Jańaǵıday jası kishilerge, dawıstı páseyte bermey, shıyırıp jiberiw kerek, bawırdı bosata berme pay, aǵa deymen-aw, – degennen shıqtı áńgime. 13. ń «qudayǵa shúkir, bas púkil aqmaq emes ekenń» 14. – Ájaǵamdı, waaayway, basbashılar, waaay-way, atıp ketti, waay-wayy! usı

dawıs tańǵı tımıqtı tebirendirip, dıbıs jeter jerdegi qońsıqobanı tik ayaqtan turǵızdı. 15. – Shúkir et, inim, shúkir et, bunnan beterinen saqlaǵay (Sh. Seytov «Xalqabad»).

282- shınıǵıw. Teksttegi tańlaq sózlerge tolıq morfologiyalıq tallaw jasań.

1. – Há-á, bilmey ólá-á! – dep ashıwlandı Oraz aǵasına

(Sh. Seytov). 2. – Qoy, Oraz, gelleni awırtpa! Há, ǵarrı, oba yaqınmı!... (Sh. Seytov). 3... – Bay-baay-ay, ya eskek esiw, ya qalashın dúzew joq, tarta berippen-ǵo dáryanıń ıǵızǵan jaǵına qarap! (Sh.Seytov). 4. – Bay-bay-bay, endi qáytemen, mınaw qaytuslar ele?... Átiraplardı bayqap aldı (Sh.Seytov).

da qızıl ala ma eken! (Sh.Seytov). 9. – Óyppey, ata, biziń shıńǵırıǵımız-aq bolatuǵın edi-ǵo, – dep atır (Sh.Seytov).

10. – Haw! Qayıq turıptı-ǵoo! – usını esitiwi mátdal, súyegi góshke aynalıp ketkendey, kempir birden sılq ete qattı (Sh. Seytov). 11. – Bárakalla-á balam, – dep xoshmúlayım hal sorastı

(Sh.Seytov).

Test tapsırmaları

1.Qaysı qatardaǵı tańlaqlar unamlı sezimlerdi bildiredi? A) bárekella, túpalám, ura, yasha

B) yasha, hásseniy, óybey C) shúkir, ilayım, ah

D) shúkir, yapırmay, tuf

2.– Írza bol, jora? Meni keshir, esitip tursań ba, jora, meni keshir! Etiketlik tańlaqlardıń mánilik túrlerin anıqlań?

A) Etiketlik tańlaqlardıń qarım-qatnas toparı

B) Etiketlik tańlaqlardıń turmıs-saltqa baylanıslı C) Etiketlik tańlaqlardıń xoshlasıwǵa baylanıslı D) Etiketlik tańlaqlardıń kewil aytıwǵa baylanńslı

3.Úy haywanları hám basqa da janlı-jániwarlarǵa qatnaslı tańlaqlar berilgen qatardı durıs tabıń?

A) hayt-hayt, posh! posh!,

B) haw-haw, háwkem-háwkem

C) háwkem-háwkem, sherim-sherim D) durıs juwap berilmegen

A)kiris aǵza

B)qaratpa aǵza

C)kiris sóz

D)bayanlawısh

208

11.Tákirarlanbaǵan jup sóz qálpindegi tańlaqlardı tabıń.

A) jalt-jult, ǵashır-ǵushır B) o-ho, ay-yay, hayt-kish

C) haw-haw, ay-ay, shúw-shúw D) pay, o, úwh

12.Dórendi tańlaqlardıń toparın basqa sóz shaqaplarınan tańlaq mánisine ótken sózler quraydı. Olar qanday sózlerden turadı?

A) tańlaq+feyil, tańlaq+atlıq

B) tańlaq+atawısh, atawısh+feyil C) tańlaq+atlıq, tańlaq+ráwish D) tańlaq+tańlaq, atawısh+tańlaq

13.Inshalla, hay-hay, aynalayın, aynalayın qaraǵım-aw, ura, ofarin mánisi boyınsha qanday tańlaqlarǵa kiredi?

A) tuyǵı-sezim B) buyrıq

C) qarım-qatnas D) tiykarǵı

Eliklewish sózler

Eliklewish sózler mánisi hám formalıq ózgesheligine qaray ayrıqsha sózlerdiń toparın quraydı. Olar mánili sóz shaqaplarınday anıq leksikalıq-semantikalıq hám grammatikalıq mánilerge iye emes. Olardıń mánisi aynaladaǵı janlı hám jansız zatlardıń, tábiyat qubılıslarınıń háreketlerinen kelip shıǵatuǵın ses shıǵarıw qubılısları yamasa kórinislerge eliklewden payda boladı hám sol eliklew mánisinde qollanıladı: Xan dawısı qarlıqqan iyttey lars-lars kúldi (T. Qayıpbergenov). Jerge qumartqan juldızlar jımıń-jımıń etedi (Ó. Xojaniyazov).

Eliklewishler sózler mánisi boyınsha eki toparǵa bólinedi:

1) seske eliklewish sózler hám 2) kóriniske eliklewish sózler.

Pochtalion metodı

Bunda qaǵazlardan eki birdey qutısha jasaymız. Qutıshanıń biriniń sırtına seske eliklewish, ekinshisınıń sırtına kóriniske

210