Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfologiya páninen ámeliy jumıslar
.pdf
14- shınıǵıw. Tómendegi sózlerdi túbir hám qosımtalarǵa ajıratıń. Qosımtalardıń qanday xızmet atqarıp turǵanına túsinik beriń.
Kitapxanashı, keyingiler, kelispewshilik, alısıraq, jasalma,
ústemlik, biykarshılıq, bólekleniw, erkinsiw, eritpe, jazılısıw, jazılıwshı, baǵman, baǵıwsız, belgilew, belshe, bóleniw, bólme, kúshlirek, saǵınıshlı, aqshıl, mıńlaǵan, awıllas, qarastırıw.
15- shınıǵıw. Berilgen sózlerdegi kómekshi morfemalardı kórsetip, olardı sóz jasawshı hám forma jasawshı morfemalarǵa ajıratıń:
Ózlestiriw, qamalıw, qarastırıw, kitapsız, kishireytiw, keyingiler, kelispewshilik, jasalma, atlanıw, awqamlas, alısıraq, alpısınshı, alǵır, jetew, kúshlirek, aqshıl, qollaw, saǵınıshlı, júzlegen, sortlaw, tazartıw, ushqınlı, úshlew, shırtıldaq, qorqınıshlı.
16- shınıǵıw. Tómendegi túbirlerge óz ara sinonim bolǵan sóz jasawshı morfemalardı jalǵap gáp dúziń. Tap, urıs, tep, jıla, xızmet, erin, sebep, qızǵan, ush.
Úlgi: bil-gish – bil-gir
1.Toparımızdaǵı eń bilgishi men edim.
2.Úmitxan hammemizden de bilgir shıqtı.
17- shınıǵıw. -ma//-me (-ba//-be, -pa//-pe), -ıs//-is, -ım//- im, -ın/// -in, -dıq/// -dik (-tıq/// -tik), morfemalarınıń hár qıylı sózlerde omonim bolıp keletuǵınına birneshe gáp qurap jazıńlar.
Úlgi: qat-qat qatlama, aqılıń bolsa taslama.
18- shınıǵıw. Omonim, sinonim, antonim morfemalı sózlerdi keltirip gápler qurań.
13
Úlgi: 1. Bul kitapshanı maǵan oqıtıwshım sawǵa etti. Waqıyanı qısqasha túsindirdi.
2. Ol birnárse aytpaqshı bolıp ornınan turdı. Sánem dostına taǵı da kóp nárselerdi aytajaq edi.
19- shınıǵıw. Kórkem ádebiy shıǵarmadan dórendi sózlerdi izlep tabıń, olardan omonim morfemalardı anıqlań.
Úlgi: 1. Qoy basımdı aylandırma. 2. Bul saǵan arnawlı tapsırma (T. Qayıpbergenov).
20- shınıǵıw. Sińisiw nátiyjesinde túbirge qosılıp ketken kómekshi morfemalardıń bul sózlerdegi mánilerin anıqlań («Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi»nen paydalanıń).
Kóriw-kóz, oyatıw-oyanıw, semiz-semiriw, janıw-jaǵıw,uzaq- uzatıw-uzayıw, úlken-úlkeyiw, jayıw-jazıw, jasıl-jasarıw.
21- shınıǵıw. Ózlerińiz yadıńızdan sińisiw qubılısına 15 mısal, jılısıw qubılısına 5 mısal jazıń.
Úlgi: qızıl – |
qızǵısh |
|
22- shınıǵıw. |
Sózlerdiń túbirin anıqlap, olardaǵı |
jılısıw |
qubılısı nátiyjesinde payda bolǵan ózgerislerdi kórsetiń. Dostım, bular, meniń, sesti.
23- shınıǵıw. Tekstten affiksoidlar (awıspalı mánidegi affiksler) qollanılǵan sózlerdi tabıń. Mánili sózlerdiń kómekshi sózlerge ótıw qubılısın anıqlań.
1. Bul xattı men 1989-jılı emlewxanada jatqanda-aq basla-
ǵan edim, lekin ol waqıtta tirilerden úmitim zor edi, sol ushın
járiya qılmaǵanman (T. Qayıpbergenov). 2. |
Olar tanısa |
basla- |
dı, aldılarında jartı nanı bar qurı dasturqan (M. Nızanov). |
|
|
3. Ámiwdárya menen Sırdáryadan suw |
ishkenlerdiń |
atınan |
14 |
|
|
sálemnamalardı jetkerip qoyaberń (T. Qayıpbergenov). 4. Sonda tariyx hám geografiyadan sabaq beretuǵın muǵallimimiz qolındaǵı oqıw quralında Qaraqalpaqstannıń tariyxı hám geografiyası haqqında maǵlıwmat joqlıǵın kórsetiw boyınsha oqıwlıqta ne jazılǵan bolsa, onnan shıǵıwǵa haqqısı joqlıǵın ayttı (T. Qayıpbergenov). 5. 1761-jıldıń aqırlarında Elizaveta Petrovna qaytıs bolıp, ornına miyrasxorı Petr III taxtqa otır-
ǵanın esitip jáne keypi tústi (T. Qayıpbergenov). 6. Xosh, qaralı baspanam! (T. Qayıpbergenov). 7. Ne dey jaqlıǵımdı uqtıń ba, balam? Bul izi qarabaxana dúnyada mendey bolıp jetpis jasawǵa talaplanba demekshi edim, balam (T. Qayıpbergenov).
MORFEMALÍQ TALLAW TÁRTIBI
1.Sózdiń qaysı sóz shaqabına tiyisli ekenligin anıqlaw.
2.Onıń jalǵawların ajıratıp, jalǵawdıń mánisin anıqlaw.
3.Tiykardı ajıratıp, onıń dórendi yamasa dórendi emes, dóretiwshi yamasa dóretiwshi emes ekenligin anıqlaw.
4.Sózdiń túbirin oǵan túbirles bolǵan sózler arqalı anıqlaw. Sóz jasawshı morfemalardı kórsetip, olardıń mánilerin
anıqlaw.
Sózde tariyxıy process nátiyjesinde ózgerisler bolsa, olardı túsindirip beriw.
Úlgi: baslıq
1.Atlıq
2.Baslıq -lıq sóz jasawshı affiks
3.Tiykarı bas
4.Túbiri – bas. Túbirles sózler basshı, basqar, baspa, baspa-
xana
5.Sóz jasawshı morfema -lıq, atlıqtan anıq mánili atlıq jasawshı morfema.
24- shınıǵıw. Tekstten dórendi sózlerdi tawıp olarǵa morfemalıq tallaw jasań.
15
1.«Tuwǵan jerim» atlı seniń bir múyeshińdi sharbaq penen bólip alıp súyiw – maǵan jat. Ullılıq hám keńligińdi, birlik, kúshińdi. Tutas uǵına bilgen adam – senlik azamat.
2.Asıp-tasıw suwǵa ǵana jarasar, Bassınba sen basqalardı tómensip,
Ósken sayın tut ózińdi alasa,
«Aǵash miywe pitken sayın tómenshik» (I. Yusupov).
3.Birewler bar, háwliredi dalbayǵa, Biyikleseń, asıladı shalǵayǵa,
Iytler úrgen menen kárwan kóshedi,
Hár zamannıń aqmaqları bolmay ma?! (T. Jumamuratov).
4.Ersili-qarsılı táǵdir samalı,
Qay waqta bir qubla hár tórt tamanı, Tebirentken ayralıq degen namanı,
Endi bilip atırman, sen ekenseń (X. Dáwletnazarov).
25- shınıǵıw. Tekstten dórendi sózlerdi tawıp, olarǵa morfemalıq tallaw jasań.
1. Maman Amanlıqlardikinde mudam qalıw bılay tursın, sol kúni túney almadı. 2. Bazda leytenant Embergenovtı tınıshsızlandıratuǵın maqsetim belgili waqıtlarǵa esimnen shıǵadı (T. Qayıpbergenov). 3. Awıldıń paxtası bıyıl jıldaǵıday emes, rayon boyınsha bolıq edi (S. Bahadırova). 4. Atqıshlar polkınan eki júz soldat, – dedi ol keskin dawıs penen, jolǵa tayarlansın (K. Kárimov). 5. Jaqannıń pıtırlap, taqatı tawsılatuǵının, hawlıǵatuǵının jaqsı biledi (Sh. Seytov). 6. Basqa aqsaqallıqlarǵa da barıwım kerek edi (Sh. Seytov). 7. Duzshılardıń basshısı kúta mehirli adam eken, irkilip azǵana suw nan berdi (T. Qayıpbergenov). 8. Esengeldi ózine tiyisli sorawǵa juwap bolmay qalǵanına ókinish penen atasınıń qasına keldi (T. Qayıpbergenov). 9. Biygúna náresteniń atasın, atanıń balasın miyrimli qushaǵınan julıp alıp ıssı bawırın sholań etken-sen! (K. Sultanov). 10. Kóleńke bolsın dep skladtıń aldına bastırma soqtı (K. Sultanov). 11. Ómirbay menen araz bolsam da, onıń menen ózimdi taǵdirles sezer edim (T. Qayıpbergenov).
16
12. Adamlardıń miyrimine quwanıshtan kózlerime jas keldi
(T. Qayıpbergenov).
26- shınıǵıw. Tekstten dórendi sózlerdi tawıp, olarǵa morfemalıq tallaw jasań.
1. Ayawshılıq penen jaman ırımnıń parqı aspan menen jer shelli. 2. Bıraq shól erkesi kiyiklerdi demim tawsılǵansha qorǵawǵa tayarman. Meyli, meni birewler masqaralasın, mına ǵarrı májgún desin, báribir kiyiklerdi kózim jumılǵansha qorǵayman. 3. Ǵarrı sóylep otırǵanda úshewi de tırp etpesten otırıp tıńladı. 4. Ol jigitlerdiń túr-túsine ser salıp qarap shıqtı. Ǵarrı ishinen quwandı hám gápimdi uqtı dep oyladı. 5. Qılday jińishke moynı, shiydey sıydam tuyaqları, móldiregen sulıw kózleri júregimdı qıtıqlaydı hám sonda ókingenimdi bilmey qalaman. Áne, olar naǵız shól erkesi. 6. Negizinde, bunday adamlar ar-namıs, dúnya-malǵa satıladı dep kelte oylaydı.
7. |
Ol meni aqshaǵa satıp ala almadı. Endi balama asılıptı. |
8. |
Qoy, qoy qoyaǵoyıń, meniń taynapırımdı jolınan taydıra |
almaysań. 9. Ol sózine ıqrarlı, erkine berik adam. 10. Onnan qalsa haqıyqatlıq shólge, qumǵa, suwǵa batpaydı, altınday qashan da tat baspaydı (Á. Atajanov).
TEST TAPSÍRMALARÍ
1. Morfema degenimiz ne?
A)sózdiń eń kishi mánili bólegi
B)sózdiń dáslepki bólegi
C)sózdiń máni ańlatpaytuǵın bólegi
D)sózdiń bir buwını
2. Dóretiwshilik sózinde neshe morfema bar?
A)bes
B)eki
C)úsh
D)tórt
17
3. Sózdiń túbiri degen ne?
A)sózdiń leksikalıq máni ańlatıwshı bólegi
B)sózdiń basındaǵı bólegi
C)sózdiń ózgeretuǵın bólegi
D)sózdiń ózgermeytuǵın bólegi
4.Kómekshi morfemalar degen ne?
A)leksikalıq mánige iye bóleksheler
B)sózdegi jalǵawlar
C)sózdi hám onıń formasın jasawshı, onı baylanıstırıwshı bólekler.
D)sózdi ózgertiwshi bólekler
5.Sóz jasaw mánisi degen ne?
A)sóz jasawshı morfemanıń mánisi
B)sózdiń grammatikalıq mánisi
C)sózdiń leksikalıq mánisi
D)sózdiń ulıwma mánisi
6.Kóplik máni xızmetinde qollanılatuǵın affikslerdi tabıń?
A)-lar/-ler, -lıq/ -lik, -laq
B)-lar/ -ler, -ǵar/ -ger, -ǵı/ -gi
C)-lar/ - er, -nar/ -ner, -ma/ -me
D)barlıq juwap qáte
7.Qaraqalpaq tilinde postfiks xızmetinde qanday affiksler keledi?
A)-ǵı/ -gi, -qı/ -ki, -sha/ -she
B)-sha/-she, -shı/-shi, -shılıq/ -shilik
C)-ma/-me, -ba/-be, -malı/-meli
D)-ası//-esi, -malı//-meli
8.Úshlenbegenligi sózinde neshe morfema bar?
A)jeti
B)úsh
C)tórt
D)bes
9.Tildegi jalǵawdan keyin jalǵanatuǵın sóz jasawshı suffiks ne dep ataladı?
A)suffiks
B)postfiks
2 – 1718 |
17 |
C)fleksiya
D)jalǵaw
10.Qudasha qız házirshe tutqısh penen qumandı, qumanǵa awdardı. Gápte forma jasawsha omonimler berilgen be?
A) tutqısh, quman B) qudasha, házirshe C) quman, qumanǵa D) berilmegen
11.Ótmish, bolmısh, jazmısh, shómish sózleri neshe morfemalı sózler
A) morfemalarǵa ajıratılmaydı
B) 1, 2 C) 2, 3 D) 1
12.Jaǵımlı, barǵısı, aldın, jıldam sózleri qanday sózler?
A)bir morfemalı sózler
B)eki morfemalı sózler
C)túbir sózler
D)jańa máni bildiriwshi sózler
13.Qanaatlandırarlıq sózinde neshe morfema bar? A) 2
B) 6 C) 4 D) 5
14.Búkle, qızılıraq, kelgey sózlerindegi kómekshi morfemalar qanday xızmette qollanǵan?
A) sóz ózgertiw
B) sóz jasaw C) forma jasaw
D) kómekshi morfema joq
15.Menshikli adam atlarına jalǵanatuǵın jan, bay, bek, biybi, xan, tay, nazar qaraqalpaq tilinde ne dep ataladı?
A) affiksler B) affiksoidlar
C) sóz jasawshı affiksler D) postfiksler
18
SÓZ JASALÍW
Sóz jasalıw tarawınıń izertlew birligi – tilde burınnan bar sózlerden tildiń ishki nızamlıqlarına sáykes jasalǵan jańa mánidegi dórendi sózler. Dórendi sóz degende qanday da bir sóz jasaw usılınıń járdeminde jasalǵan jańa leksikalıq máni bildiretuǵın birlikti túsinemiz. Máselen, gilemshi, basla, qazaqsha hám t.b. sózler affiksler menen jasalǵan jańa mánidegi dórendi sózler bolsa, Qaraqalpaq mámleketlik universiteti,
PHAJ, asqabaq, ata-ana hám t.b. sózler sóz qosılıw usılı menen jasalǵan jańa mánidegi qospa sózler. Sonday-aq dórendi sózler bulardan basqa da usıllar járdeminde jasaladı. Sóz jasalıw tarawı usınday dórendi sózlerdiń qalay, qanday usıllar hám qurallar menen jasalıwın, dórendi sózlerdiń sóz shaqaplarına qatnasın tekseretuǵın til biliminiń tarawı bolıp esaplanadı.
Zigzag metodı |
|
Zigzag metodı – bul oqıwshılar (yaki studentler) |
menen |
topar tiykarında tez hám puqta ózlestiriwge xızmet |
etedi. |
Metodtıń abzallıǵı tómendegi tárepleri arqalı belgilenedi. |
|
Oqıwshılarda topar bolıp islew kónlikpesi payda boladı. Temanı ózlestiriwde sarplanatuǵın waqıt únemlenedi. Zigzag metodında oqıwshılar kishi toparlarǵa bólinedi hám
toparlardıń hárbir aǵzası sanlar menen belgilenedi. Máselen,
4 topar bolsa 1,2,3,4 sanları menen belgilenip, sol sandaǵı oqıwshılar bir toparǵa birigedi. Topardan liderler saylanadı.
Zigzag metodın qollanıw procesinde tómendegi háreketler ámelge asırıladı:
–oqıwshılar bir neshe toparlarǵa bólinedi.
–jańa tema mazmunın ashıp beriwshi oqıw materialı da bólimlerge ajıratıladı.
–hárbir toparǵa temanıń belgili bólegi beriledi hám onı úyreniw wazıypası tapsırıladı.
–belgilengen waqıt ishinde toparlar oqıw materialı ústinde jumıs isleydi hám waqıt tejew maqsetinde topar aǵzaları
19
arasınan liderler tańlanadı hám olar úyrenilgen oqıw materialına tiyisli maǵlıwmatlardı toparlarǵa sóylep beredi. Liderdiń sózleri topar aǵzaları tárepinen tolıqtırılıwı múmkin.
Barlıq toparlar ózlerine berilgen oqıw materialı puqta ózlestirilgennen soń, oqıw materialları toparlarda almastırıladı.
Bul basqıshta joqarıdaǵı xızmet tákirarlanadı.
Sol tárizde tema mazmunın jaratıwshı oqıw materialı oqıwshılar tárepinen ózlestiriledi. Zigzag metodın qaraqalpaq tili sabaqlarında paydalansaq boladı. Máselen, «Qospa sózler» temasın ótkende Zigzag metodın tómendegishe qollansaq boladı. Bul ushın klass oqıwshıların tórt toparǵa bólemiz. Hárbir toparǵa at qoyamız. Mısalı: «Birikken sózler», «Birikpegen qospa sózler», «Jup sózler», «Qısqarǵan qospa sózler».
Birinshi topar birikken sózler |
haqqında túsınıgin aytıw |
||
kerek. Dáslep topar lideri juwap |
beredi. |
Keyin oqıwshılar |
|
dawam etedi. |
|
|
|
Liderdiń juwabı: |
|
|
|
Eki yamasa onnan da artıq sózlerdiń |
birigıwınen |
jasalatu- |
|
ǵın sózler birikken sózler delinedi. |
|
|
|
1- oqıwshı: Birikken sózler bir máni |
bildiredi: |
qolǵap, |
|
belbew, bilezik, ayǵabaǵar t.b. |
|
|
|
2- oqıwshı: Bir sóz shaqabı bolıp keledi. Máselen, birikken atlıq, kelbetlik, feyil, ráwish t.b.
3- oqıwshı: Birikken sózlerdiń ayırımları fonetikalıq ózgeriske ushıraydı. Bıyıl – bul jıl, búgin – bul kún, qolǵap – qol qap.
4- oqıwshı: Kóbinese adam atları, geografiyalıq atamalar, haywan, ósimlik atları birikken qospa sózge kiredi. Aysulıw, Esnazar, Qaratereń, atqulaq, jarǵanat t.b. Juwaplar usı taqılette dawam ettiriledi.
Ekinshi topar aǵzaları da birikpegen qospa sózler haqqında maǵlıwmat beredi.
Liderdiń juwabı: Birikpegen qospa sózler eki yamasa bir neshe sózlerdiń dizbeklesip keliwinen jasaladı.
20