Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfologiya páninen ámeliy jumıslar

C)-ǵalı/-geli, -ıp/-ip, -p

D)-mastan/// -mesten, -ıw/// -iw

4.Feyillerdegi bolımsızlıq qalay bildiriledi? A) qarama-qarsı mánidegi sózler arqalı

B) emes, biraq sózleri arqalı

C) emes,-ma///-me, -pa/// -pe affiksleri arqalı

D) belgisizlik almasıǵı arqalı

5.«Oqıttı» feyili qaysı dárejede?

A)túp

B)belgisiz

C)ózgelik

D)ózlik

6. Qaysı juwapta feyildiń bolımsız túri berilgen?

A)Seń jılıspay turıp shırasın jaǵıp qaytpasa bolmaydı.

B)Al biyday da qımbatlamay qalmadı

C)Berdimurat Berdaq boldı daǵın heshkim bilgen emes

D)barlıq juwapları durıs

7.Qoyandı qamıs óltirer, Erdi namıs óltirer (naqıl) máhálin anıqlań?

A) dawamlı házirgi máhál B) házirgi keler máhál

C) niyetli keler máhál

D) boljawlı keler máhál

8.Ol gazeta jurnallarǵa jazıldı degen gápte feyil qanday dárejede?

A) túp

B) ózgelik C) ózlik

D) belgisiz

9.-ayın//-eyin qosımtası qaysı meyil forması?

A)tilek

B)anıqlıq

C)buyrıq

D)shárt

10. Qaysı feyil anıq ótken máhál formasında kelgen? A) isengen

162

B)isenipti

C)isenbedi

D)isengen edi

11.Qaysı qatarda feyildiń buyrıq meyil formaları bar? A) sorayıq, sorasın, sorań

B) soradı, sorańız, soraǵay C) sorasa, soramaqshı, soradı D) soraǵay, soraǵısı keldi

12.Seni shıramıtıp turman-aw, biraq atıńdı umıtıppan. Astı sızılǵan sóz qanday feyil?

A) bolımsız B) bolımlı C) awıspalı D) awıspasız

13.Feyildiń qaysı dárejesi awıspalı feyilden awıspasız feyil jasaydı?

A) ózgelik dáreje B) ózlik dáreje C) túp dáreje

D) sheriklik dáreje

14.Buyrıq meyil tiykarınan neshinshi bet arqalı bildiriledi? A) I bet

B) I hám II bet arqalı

C) II hám III bet arqalı D) tek II bet arqalı

15.Tómendegi mısaldıń tartımlanǵan atlıq qatnasqan qatarında is-hárekettiń zatlıq mánidegi sózlerge qatnasına qaray feyildiń qaysı túri qollanılǵanlıǵın anıqlań.

Munarlanıp kórineseń alıstan,

Ne qıyın isleriń óttiler bastan,

Seniń táriypińdi eteyin dástan,

Qırımnıń qırınday túriń Qızılqum.

A)belgisiz hám ózlik dáreje

B)atawısh feyil hám kelbetlik feyil

C)anıqlıq meyil hám buyrıq meyil

D)awıspalı hám awıspasız feyil

163

RÁWISH

Ráwish – tiykarınan, is-hárekettiń belgisin, geyde belgi

feyiller menen baylanısadı: Ekspediciya awılǵa túste kelip jetti (Ǵ. Seytnazarov).

Ráwish belginiń belgisin bildirip kelgende kelbetlik penen, zattıń belgisin bildirip kelgende atlıq penen baylanısadı. Grammatikalıq belgisi boyınsha sol ózleri qatnaslı sózlerdi, jay, salıstırıw hám arttırıw mánilerinde sıpatlap, dáreje kategoriyasına iye boladı. Ráwishler sintaksislik xızmeti boyınsha isháreketke qatnaslı pısıqlawısh wazıypasın atqaradı. Kópshilik ádebiyatlarda ráwishler leksika-grammatikalıq mánisine qaray, sapa ráwishler hám pısıqlawıshlıq ráwishler bolıp eki toparǵa bólinedi. Ráwishler mánilerine qaray sın, muǵdar-dáreje, waqıt, orın, sebep hám maqset ráwishleri bolıp 6 túrge bólinedi.

230- shınıǵıw. Tekstten sapalıq ráwishlerdi (sın, muǵdardáreje) tabıń, olardıń mánilerin anıqlań.

1. Óteshtiń úyden shıqpaǵanına ádewir kún bolıp qaldı

(S.Xojaniyazov). Maǵan da kóp jigitler xızmet etken ǵoy (Ó.Ayjanov). 3. Jańa jumısqa kelip atırǵan Erpolattıń basındaǵı hár qıylı qıyallar árre-tárre boldı (T.Xalmuratov). 4. Fermada islenip atırǵan jumıslar oǵada kóp (J.Seytnazarov). 5. Tergen paxtań ele gór emes (Ó.Xojaniyazov). 6. Wáy, bir qálipli úrdiske úyrenip ketken adam hesh waqıtta ózinshe jańalıq oylap tawa almaydı (T.Xalmuratov). 7. Al is júzinde onı pútkilley burmalap júrgen ministrliklerdegi geypara xızmetkerlerdiń atların hesh jasırmastan, atpa-at aytıp, ashıqtanashıq bir-biri menen tartısa basladı (T.Xalmuratov). 8. Aydana

(T. Qayıpbergenov). 11. Usını kórip, ózimdi erkin tutıp edim, apańsat shıqtı (T. Qayıpbergenov).

231- shınıǵıw. Tekstten pısıqlawıshlıq ráwishlerin (waqıt, orın, maqset, sebep) tabıń hám olardıń mánilerin anıqlań.

1. Ilajsızdan onıń qolındaǵı qumandı almaqshı bolǵanım menen ózi suw quyǵısı keldi (T.Qayıpbergenov). 2. Bizlerdi sınamaqshı bolıp jorta aytıp otırǵanıń joq pa? (K.Sultanov). 3. Bul úyge Begjan aǵa ara-tura kelip turadı (T.Qayıpbergenov). 4. Men bulmanda qurıqqa túsken asawday ilajsızdan ǵana júrmen (A.Begimov). 5. Málpey Nurxojanı ayaǵan pishinde jorta kúyip-pisti (Ó.Xojaniyazov). 6. Sonsın usı jaqqa aydaǵan (K.Sultanov). 7. Ádep ózi, sońın ala Bektursındı da soǵan jallap berdi (A.Begimov). 8. Bay balasınıń bizlerge qasaqana qır kórsetip kiyatırǵanın seze qoydım (K.Sultanov). 9. Birewler júdá biytaqat, trotuarda arman-berman adımlap, ústi-ústine papiros shegedi (T.Qayıpbergenov). 10. Qatarda kiyatırıp keyin qalıwǵa bola ma? (Ó.Ayjanov).

232- shınıǵıw. Tómendegi birdey sóz formalarınıń qaysısı ráwish bola aladı.

1. Birge birdi qosıw – birge oqıw, qaytıp keldi – qaytıp sóylemedi, bas qatırıp otır – qatırıp aldaw, mennen keyin – keyin túsindi, qısqı kesh – kesh keldi, ekinshi klas – ekinshi búytip sóyleme, jańa kitap – jańa ketti.

Ráwishtiń dárejeleri

Jay dáreje óziniń dáslepki túbir hám dórendi formasında qollanıladı: burın, erte, kesh, keyin, soń, tez, jıldam, az, kóp, shaqqan, búginshe, tómende, t.b.

Salıstırıw dáreje tiykar ráwishlerge -ıraq/-irek (-raq/ -rek), -law/-lew qosımtalarınıń jalǵanıwı arqalı jasaladı: azıraq, kóbirek, burınıraq, erterek, tezirek, azlaw, kóplew, keshlew, shaqqanlaw, t.b.

165

Arttırıw dáreje júdá, dım, oǵada, kútá, oǵırı, eń, nayatıy t.b. janapaylıq mánidegi kúsheytiw mánili sózlerdiń tiykar ráwishlerdiń aldınan dizbeklesip keliwi arqalı jasaladı: júdá erte, oǵırı tez, dım áste, oǵada kóp, eń joqarı, júdá tómen, t.b.

233- shınıǵıw. Ráwishlerdiń dáreje formaların hám olardıń mánilerin anıqlań.

1. Júr, bılayıraq shıǵayıq. Júrińler erterek barıp orınlarımızdı alayıq (Ó.Ayjanov). 2. Ol shaqqanıraq júrip aldına qaradı (Ó.Xojaniyazov). 3. Bunı partorg ta burınıraq eskertken edi (I.Qurbanbaev). 4. Joldaslarına talap berip sóylew bul astırtın jumıs islewshi adamnıń ádeti ekenin men keyinirek túsindim (A.Bekimbetov). 5. Paroxod búgin júdá kesh keldi (A.Begimov). 6. Ótegen sırınıń isi ozal bastan ózine belgili bolǵan Bektursın úyde kóbirek bolatuǵın edi (A.Begimov).

7. Tez-tez jaqsılap sıpır (T.Qayıpbergenov). 8. Búgin ay jarıq tuwadı (Ó.Ayjanov). 9. Bir máháli Qılshınaqtıń kózi ońashalaw tigilgen úyge tústi (Ó.Ayjanov). 10. Onıń eń áweli svodka menen tanısıp alǵısı keldi (Ó.Ayjanov). 11. ...balıq ta, qural-sayman da, – bári de op-ońay aldınan shıǵatuǵın boldı (Ó.Ayjanov). 12. Zalım urıs, dım kóp boldı-aw qurbanı

(I.Yusupov).

234- shınıǵıw. Tómendegi tekstten ráwishlerdi tawıp, olardıń mánilik túrlerin anıqlań.

1. Ol qalay da ózli-ózimiz ǵoy degendey bolıp, molla

Nurmanǵa kózaba urıspaqshı boldı. 2. Birazdan soń kóz aldında olar kórinbey ketkennen keyin, baǵanaǵı waqıya esine tústi. 3. – Quday ǵır aylandırǵandı, shır aylandıradı degendey,

ba dep edim. 4. – Aǵa, bunshelli ózińdi qayǵılandıra berme – dedi ol dárwazaǵa jaqın aqırǵa shamalasa berip. 5. Sál nársege ashıwlana bereseń, yamasa qasaqana isleyseń be? 6. Bul gápke Erimbettiń túri tosattan ózgerip ketti. 7. Men saǵan bul

166

gápti biykarǵa aytıp atırǵan joqpan – dedi ol taǵı da nıqlap

(Á. Shamuratov).

235- shınıǵıw. Tómendegi tekstte ráwish hám kelbetliktiń dárejeleri berilgen gápler bar, solardan tek ráwishtiń dárejelerin ajıratıp jazıń.

1. Bıyılǵı jaz men biletuǵın jazlardıń ishinde eń erekshe jaz boldı. 2. Ol basqalarımızdan kóre shaqqanıraq hám ásirese, sekerparalardı urlaǵandı jaqsı kóretuǵın edi. 3. Qarasam, jalańbas, shashları hayallardıń shashlarınan qısqalaw

shıǵıp mush kórsetip, abay etetuǵın ádetimiz bar. 6. Búgingi erterek turǵanım apama unamaǵan usaydı. 7. Azanda kútá erte turdım. 8. Nelikten de ol meni ózinen tórirek otırǵızdı.

9. Baylar menen jarlılar teńlese me sirá? – dedi arıǵraqtan kelgen Turdıbay. 10. Biraq men kúta biyjaǵday awhalǵa tústim.

236- shınıǵıw. Tómendegi tekstten ráwishlerdi tawıp, olar-

aytıp bir ret-aq xat jazdım. 3. – Qoyshı, kelinshek, qayaqtaǵını aytpasa, biziń jańa óspirimlerimiz baraman degenshe-aq sol jaqtaǵılar bir-eki kúnde sol shirkinlerdi qaytarmas pa eken?

4. Úydiń ishi biraz waqıtqa shekem tınıp suwday tınıp qaldı.

5. Bul xat qapashılıq-qıyınshılıqlardı azmaz da bolsa keyin shegindirdi. 6. Jiyrenniń birnárseden seskenip patıraqlap, shapqılap kiyatırǵanın, dıbısınan tanıp, Aysultan apam jalańayaq, jalańbas juwıra shıqsa Jiyrenniń turǵanın kórip: – Haw, Jiyren amanlıq pa, bunsha nege qorqasań, ayanıshlı kisneyseń, iyeńnen suwıq xabar keldi me? – dep sılap-sıypap jem berip bir aqsham kútkenin ózi aytıp edi. 7. Burınları apreldiń yarımı bolmay-aq jerge shigit túsip bolatuǵın edi. Bıyıl eki ǵana kólemdi egip boldı. 8. Olar búgin, álleqashan tarqap ketse

167

de, oqıwshılar da kolxozdıń keńsesine qaray shubırıp baratır

bop qalǵan bolsa, erteń qızım" qara bala "tuwıp tursa" dep, qarakeńniń keywanılarınday "Óziń yar bolagór. Alla-áyy!" dep qos qollap óz jaǵasına ózi jabıspaǵanı menen "boje moy"lap shoqınıp júrdi. 10. Qos ayaqlap gelleni qaǵıp-qaǵıp jiberip, bas saladı, bilmeymen oynap atırma, ya gelleni kemirip atırma, onıń parqına baratuǵın men joq, ele zirildep turman (Q.Mátmuratov).

Ráwishlerdi morfologiyalıq tallaw úlgisi

Úlgi: Eger bir dáregi shıqpasa, ózim izinen barıp erkeklershe sóylesemen.

1.Jasalıw usılı: affiksaciya

2.Dúzilisi boyınsha túri: Eger jay ráwish bolsa tiykar ma yamasa dórendi me? Qospa bolsa onıń qaysı túri). jay, dórendi

3.Mánisi boyınsha túri: sın ráwish

4.Dárejesi: joq

5.Gáptegi xızmeti: sın pısıqlawısh

237- shınıǵıw. Teksttegi ráwishlerge tolıq morfologiyalıq tallaw jasań.

1. Ol kóz jasın qurǵatıp, ózin tirshe usladı (K.Sultanov). 2. Qashshan tógip jayıp ta boldıq (Ó.Xojaniyazov). 3. Ol Qızılqumnıń pútkilley ózgergenin birinshi ret kózi menen kórip tur (Ǵ.Seytnazarov). 4. Kózimniń aldında tiriley ketken adamnıń kúyiginen jaman nárse joq (I.Qurbanbaev).

5. Bul atawdı uzınsha ketken shoqalaq qum bólip turadı (Ǵ.Seytnazarov). 6. Kózáynek jóninde qaytıp gáp bolmadı (T.Qayıpbergenov). 7. Gá atlardıń, gá adamlardıń ıńqıldaǵan, gúrsingen sesti tal-tal keledi (K.Sultanov). 8. Bul jer maǵan

168

burınnan tanıs (T.Qayıpbergenov). 9. Házirinshe júdá anıqlap tekseriw bolmaydı (A.Bekimbetov). 10. Stanciyada náwbetshilik etiwshi joldas Leontiydi úsh kúnlikte jandarmalar alıp ketti (A.Begimov). 11. Olar shıqqannan keyin kapitan kózin qayta ashtı (Á.Paxratdinov). 12. Búgin-erten sabır qılıp tur (A.Bekimbetov). 13. Basqasınıń murtı shaǵılmay kóshirilgen

16. Narımbet Azattıń qısılǵanın jańa kórip, endi kewlin alıw jaǵına shıqtı (Ó.Ayjanov).

238- shınıǵıw. Teksttegi ráwishlerge tolıq morfologiyalıq tallaw jasań.

1. Awıldaǵı adamlardıń gúyzeliske túskenine ádewir waqıt boldı. 2. Shaması, men Vanya menen Petyaǵa usap uzaqtan tıńlamaǵan usayman-aw. 3. – Mátmurat, balańa kúshiń jetpese, áke bolıp ne qılasań! – dep shaǵınıp sóyledi. 4. Aǵam usı sózge ashıwlandı ma, meni búgin oqıwǵa jibermey-aq qoydı.

5. Esheyinde ásten jılısatuǵın quyash búgin túslikke de barıp, awıp ketipti. 6. Eger de birew kórse oqıwdan sebepsiz qalıptı

tómen salbırap ketti. 8. Meńlimurat aǵanı qalay isendiriwge boladı?! 9. Shawlap, dawısın kúsheytip kiyatırǵan apam otqa suw quyǵanday bola qoydı. 10. – Kempir qapa bolmańız. Turdımurat úlkeye kele zor jigit bolıp dúzeledi, – dedi ol. 11. Bizler onıń bul sóz baslawınan sabaqtı birden baslamaytuǵının túsindik. 12. Men de olardı onsha jaqsı kórmeymen. 13. Meńlimurat aǵa bazı bir waqıtları shiyelenisken uzaq áńgime aytqanda, aldına kitap jayıp qoyǵanı bolmasa kóbisin yadtan

qáddimdi jazıp, tiklenińkirep otırdım. 16. Al, Gúlay bolsa, uyańlaw, tek basın iyzegeni bolmasa, onsha sóyley bermeydi

(T.Qayıpbergenov).

169

Test tapsırmaları

1.Tap usılay jazıladı – degen gápte usılay sózi qaysı sóz shaqabına tiyisli?

A) atlıq

B) almasıq C) ráwish

D) feyil

2.Bolar isti biledi,

Jekkelik baǵrın tiledi, Onda-munda juwırıp,

Dos tawıp oylasıwǵa keledi. Bul mısalda astı sızılǵan sóz...

A)jup ráwishler

B)tákirar ráwish

C)jup atlıqlar

D)birikken atlıqlar

3.Jaqsınıń úyine adam kóp keler. «Kóp» sózi qanday mániste tur.

A) waqıt ráwishi

B) zatlasqan atlıq

C) muǵdar dáreje ráwish D) atlıq

4.Ráwish neni bildiredi?

A)predmettiń muǵdarın

B)belginiń belgisin

C)predmettiń belgisin

D)kúshli háreketti

5.Basqa sóz shaqaplarınıń ráwishlesiw qubılısı ne dep ata-

ladı?

A) substantivaciya B) adverbializaciya C) adektivaciya

D) pronominalizaciya

6.Ráwishler atlıqlasıp kelgende, ...xızmetlerin atqaradı.

A)baslawısh, tolıqlawısh, bayanlawısh

B)tolıqlawısh, baslawısh

C)anıqlawısh, tolıqlawısh, baslawısh, bayanlawısh

D)baslawısh, bayanlawısh, pısıqlawısh

170