Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfologiya páninen ámeliy jumıslar

1. Adamlar burınǵıday mısqıllap, qadaqlap emes, kilolap alıp atır. 2. Qoy urlap satayın dese, hápteden bir mártebe Ótesh sanap esabın alıp tur. 3. Awıl, qala jańarıp, turmıs kún sanap rawajlanbaqta (S. Xojaniyazov). 4. Arqa jaqtan báhárgi órteńdey qaplap buwdaqlanǵan qara qońır bultlar kiyatır.

5. Aspannıń usha basına órmek salıp, uzaqtan jekke-siyrek kárwanlarday shubırıp ushqan tırnalar qublaǵa qaray ótip tur (K. Sultanov). 6. Rámet shekpenin iynine jelbegey salıwı menen qalǵıńqırap otır (Ó. Xojaniyazov). 7. Shańqıldaǵan shaǵalalar kóldiń ishin jańlatıwda (A. Begimov). 8. Adamlar alǵa qaray umtıldı. Aldıńǵı qatardaǵılar gezelgen mıltıqlardan seskenip ornınan qozǵalmawǵa tırısar, al izdegiler alǵa umtılıp, olardı súrip barar edi. 9. Onshelli qattı bolmasa da adamlar ushın tanıs emes «shaq-q-q» etken ses esitildi, jeńil tútin kóterildi, oqdári iyisi adamlardıń tanawına urıldı, neniń – ne ekenin ayıraman degenshe: – Way! – degen ashshı dawıs shıqtı. 10.Alaman misli qan iyisin sezip qutırınǵan jabayı haywanǵa megzep hayalǵa názer tasladı (K. Kárimov).

216- shınıǵıw. Mısallardan anıq keler máhál, házirgi keler máhál, boljawlı keler máhál hám maqset keler máhál formaların tabıń.

1. Al jolda topılsa, qáytemiz (K. Sultanov). 2. Endi seni bıyılǵı jazda jılqı baǵıwǵa jiberemen (Ǵ. Seytnazarov). 3. Tek Jumaniyazdan ǵana emes, al barlıq eziwshilerden, qanxorlardan óshińdi alasań (A. Bekimbetov). 4. – Balalar, – dedi Meńlimurat aǵa bizlerge qarap, olar sizler menen sóyles-pekshi (T. Qayıpbergenov). 5. Sonda da dushpannıń qolına túsejaq emespen (N. Dáwqaraev).

6. Ermes jaqsı pasıqlardıń sózine, Kóp berilmes óz basınıń házine, Ǵayrat berip ólgeninshe ózine,

Xızmet eter mudam ullı xalıq ushın (Berdaq). 7. Zalımlar tıńlamas móhminniń zarın,

Olar oylar ózleriniń ońarın (Berdaq).

151

217- shınıǵıw. Feyillerdiń máhál formaların kórsetiń. Máhállik formalardıń óz mánisinde yamasa basqa máhál mánisinde qollanılǵanın teksttiń mazmunına qarap anıqlań.

1. Ózimdi ózim zorǵa biylep alaman da, leytenantqa zvonit etemen, ya baraman. 2. Bazda leytenant Embergenovtı tınıshsızlandıratuǵın maqsetim belgili waqıtlarǵa esimnen shıǵadı. 3. Biraq hesh úmitsizlenbeymen (T. Qayıpbergenov). 4. Olar endi úndemey hám tınısh tura almaydı. 5. Jıldıń

9. Hákisine tap sol kúni kún ashıq bolar ma? (Ó. Ayjanov). 10. Waqtı-waqtı qańǵalap ketedi (Sh.Seytov). 11. Sonlıqtan hárkim óz Watanın «ana» dep sóyleydi (K.Sultanov). 12. – Qalay, sóylesip turasızlar ma? – Sóylesip dep, sóylesemiz ǵoy. Gápsózi dúziw (S. Saliev). 13. Sen hám seniń balańnıń jırtısın jırtıp boldıq dep oylayman, otaǵası. Olar menen tanısıwǵa túsip ketip, hátte sizdi de umıtıp ketippen (S.Saliev). 14. –

Sonıń menen biz úyge qayttıq, – dep Dúysek ózi menen ózi sóylesip atırǵanda, eńsesinde turǵan Seytjan aǵaǵa kózi túsip ketti (S. Saliev). 15. – Sultan aǵa, kelistik pe? – dedi Temirbay ortadaǵı házil gáplerdiń sozılıp ketpewin qálegen keyip penen (S. Saliev).

Feyildiń bet-san kategoriyası

Feyiller bet-san kategoriyalarınıń formaları menen ózgerip,ishárekettiń belgili bir betke-subyektke qatnaslı ekenligin bildiredi.

Feyillerdiń bet-san formaları menen ózgeriwi úsh betke qatnaslı boladı. Hárbir bettiń ózine tán morfologiyalıq betlik forması bar. Sóylewshi (I bet forması), tıńlawshı (II bet forması), sóylewshi hám tıńlawshıdan basqa bet (III bet forması) formalarında keledi. Feyildiń 1-2- bet formaları, tiykarınan, adamlarǵa qatnaslı aytıladı da, 3-bet forması adam

152

hám adamnan basqa predmetlerge de qatnaslı aytıla beredi. Mısalı: (men) jazaman, isleymen, (biz) jazamız, isleymiz,

(sen) jazasań, isleyseń, (siz) jazasız, isleysiz, (ol) jazadı, isleydi, (suw) aǵadı, (jawın) jawadı, (ónim) artadı, t.b.

218- shınıǵıw. Feyildiń bet-san kórsetkishleriniń: a) túrlerin; b) feyildiń qanday formalarına jalǵanǵanın; v) mánilik ózgesheliklerin anıqlań.

1.Sen otırsań qara taldıń astında, Maqpal tisli eki kópshik dástinde, Qol bılǵasam «qara ayǵırdıń» ústinde,

«Kózim girew tartıp kórmedim» derseń.

2.Telektegi jaradardı, Súyep dárhal túsirdik te, Panalap tez ayǵabaǵardı, Kirdik barıp qalıń búkke.

3.Qartlar: «Sizge usap jasarsaq», – deydi,

Al men: «Sizdey bolıp qartaysam!» deymen.

4.Kewlimdegi dártim umıt bolsın dep, Bir gilemdi seksen tórt ay toqıdım.

5.Demek, solay bolsa, umıtpań onda:

Jaqında shıǵasız siz kanikulǵa, Úyliúyińizge tarqalmań biraq,

Biz oyın qoyamız eldi aralap.

6.Dos adam ólshemey sırttan ton pishpes,

Súrinseń, sóz ertip izińe túspes, Qayta onıń sırın bilińler, qáne, Qoldan kelse, dárman beriń dártine.

7.Meyli, onnan qayta, waqıt tapsań sen,

Jaǵada sayranlap júreyik azı-kem.

8.Taqsırım, siz ayań, sabamań endi, Óytip qan jılatpań jas júregimdi.

9.Qara taw bawırında júrgende seni, Hám Kavkazdı maqtap júremen, sózsiz.

10.Siz ashtıńız sónbes nurdıń «tıńların»,

Siz jasaysız Ámiw jaǵalarında (I. Yusupov).

153

219- shınıǵıw. Tómendegi gáplerden feyildiń meyil formaların, olardıń qaysı bette ekenin hám sanın anıqlańlar.

1. Hárkim úyli-úyine tarqassın. 2. Eki ortada bizler shuwlasıp qalmayıq. 3. Sápiwra baylardıń astırtın sózin qadaǵalap júrsin (K. Sultanov). 4. Biraq ta onnan nátiyje shıqpasa, azabı jaman (I. Yusupov). 5. Jollarıńız aydın, maqsetlerińiz

220- shınıǵıw. Tómendegi tekstten qawıs ishindegi máhál hám bet-san kategoriyalardan sáykesin tallap kóshiriń.

1. Sol hayal, qáynisinen de beter, jalǵızınıń kúyigine shıdamay, sońǵı kúnleri birden japıraqtay solıp qal (-dı, -ǵan, -dım). 2. Ayxan úyge kelip te ózin-ózi basa almadı, eki betin julıp jıla (-dıńız, -dı, -maqta). 3. Keterińde, álbette, mına qasıńdaǵı dúmshe mollańdı ertip kete (-sizler, -men, -jaq). 5. Sıdıq balalardı daǵıtıp, «qudaydan tabıń» dedi de, meshitke qulıp urıp, giltin qaltasına salıp ket (-pekshi, -ken, -ti). 6. ... sırtta ayaq tompıldap, Qudaybergen shundıy kirip kel (- mekte, -jaq, -di). 7. – Házir-házir, Qudaybergen aǵa, men mınalardıń malın berip alayın, qaytıp kelip sóylese (-miz, -siz, -di), beldardı azaytıp, bizdi ayaǵanıńız ushın táńir jarılqasın,

– dep sırtqa shıqtı (Sh. Seytov «Xalqabad»).

221- shınıǵıw. Tómende berilgen gáplerden feyil sózlerdiń qaysı bet hám sanda turǵanın anıqlań.

154

1. Ol awılda birinshi payda bolǵanda awıl ishi alasapıran edi. 2. Ol iyegi saqıldap balasına ashınıp tur. 3. Bizler

qarap jımıyıp kúldı. 6. Men oǵan uslatpastan túyinshikti ózime tarttım. 7. Sársenbay tawlanıwı menen ákesine bir qaradı da, betin arman burıp, jeńi menen kózlerin bastı. 8. Meńlimurat jıldam janıma keldi de, qoltıǵımnan kóterdi. 9. Olardıń aldında ótirik ayta qoyıwǵa betim shıdamadı. 10. Men olarǵa muǵallimniń meni qalay juwındırǵanın, bet-qolıma ózi suw quyǵanın qaldırmay ayta berdim (T.Qayıpbergenov “Muǵallimge raxmet”). 11. Ol atanıń álpeshlegen tárbiyasın kóre almadı. 12. Heshnárse kórinbegennen soń Erpolat jayına qaytadan otırdı. 13. Bári bir urmaǵan menen mına ólgen qoylardıń tólewi ushın biziń bárimizdiń bıyılǵı haqımızdı bermeydi. 14. Erpolat taǵı turıp qaradı. 15. Bári bir meni sıypań ayap qoymaydı. 16. Joldasları buǵan juwap tawıp ayta almay, irkilińkirep qaldı. 17. Seytjan az ǵana turdı da,

2. Selteń bermeyin dep ayaǵımdı ǵaz-ǵaz basıp keldim. Ras, sezbediń be, ajaǵa? – dep bala tań qaldı. 3. Duwtarıńdı bereseń be, kelgen soń. 4. Oqıp otırıp Esbergen mollanıń bir kúni «Nawayını kóp oqısańız hawayı bolasız» degen sózi esine túsip jımıyıp kúldi. 5. Qıssa kitabın qushaqlap, tek otırsın. 6. Tawmurat biydiń juwabın alıp, awılǵa atlandı. 7. Sózdi naqmanaq aytıp, dáste-dáste etip tókti. 8. Men sol Amangeldiniń tuqımı edim. 9. Biylik Asannıń úrim-putaǵı Ashamaylı da edi. Seniń tuqımıńda palwan menen batırlıq bar edi (K. Sultanov).

10. Aradan biraz waqıt ótkennen soń, ózime kele basladım.

155

11. Men jolbarıstıń túbine barıp, artqı eki ayaǵınıń qasına oń ayaǵımdı qoyıp atladım (Á. Shamuratov). 12. Men de usınday jolbarıstıń bunnan da beter azabın kórip edim-aw, sonda men bunnan beterirek azapqa shıdadım ǵoy dep maqtanǵanday qıyalda boldım (Á. Shamuratov).

Feyildiń betlik emes formaları

Háreket atı feyili óziniń dórendi formasında bet, san, meyil hám máhál mánilerin bildirmeydi, tek is-háreket procesiniń ataması ǵana bolıp turadı. Háreket atı, tiykarınan,-

ıw-iw,-w, -may/-mey, -maq/-mek (-paq/-pek, -baq/-bek), gı/- gi, (-qı/-ki), ıs/-is,-s, sıyaqlı dara hám -ǵanlıq/-genlik, (-qan- lıq/-kenlik), -tuǵınlıq,-jaqlıq, -arlıq-erlik, -maslıq/-meslik, -maǵa/-mege, -arǵa/-erge, -masqa/-meske, -ıwǵa/-iwge, -ıwda/-iwde sıyaqlı qospa túbir hám dórendi túbir feyil-lerge jalǵanıwı arqalı jasaladı.

Kelbetlik feyil ózine eki sóz shaqabınıń – feyil hám kelbetliktiń mánisin biriktiriwshi feyildiń bet bildirmeytuǵın forması. Kelbetlik feyildiń kelbetlikke jaqınlıq jaǵı, kelbetlikler sıyaqlı, atlıq sózlerge qatnaslı anıqlawıshlıq xızmet atqaradı: qaynaǵan (suw), súrilgen (jer), t.b. Olar kelbetlikler sıyaqlı

bildiredi. Sonlıqtan bul kategoriya qaraqalpaq tilinde «kelbetlik feyil» termini menen ataladı

Hal feyil – feyil hám ráwishlik belgilerge iye bolǵan feyildiń atributivlik pısıqlawıshlıq forması. Hal feyil leksikasemantikalıq jaqtan is-háreket procesin bildiredi, bolımlı hám bolımsızlıq, dáreje formalarına iye boladı. Biraq hal feyildiń affiksleri feyildiń dáreje hám bolımsızlıq formalarınan keyin jalǵanadı. Hal feyildiń -ıp/-ip, -p, -a/-e, -y, -may/-mey sıyaqlı ónimli formaları betlik affikslerin qabıl etip, anıqlıq meyildiń jasalıwına tiykar boladı.

156

223- shınıǵıw. Tekstten háreket atı feyillerdi tabıń, olardıń formaların hám mánilerin anıqlań.

házir tapsırma beriwge rayon ádewir qashıqlıqta. 10. – Ayıpker tabıldı ma? – Tabılmaq qayda? 11. Dástúr boyınsha hal-jaǵday sorasıp, bala-shaǵanıń amanlıǵın bilisiwden-aq, Jiyemurat qarap otıra almadı. 12. Ádebinde ol onıń menen de oylasıwdı, ashılısıp sırlaspawdı oylap kórgen edi. 13. Jiyemurattıń qastı-

shilik tuwdırmaqshı. 5. Gewgim túsip kiyatırǵanda, olar Ámiwdáryanıń boyına qonıs basqan kishkene awıldıń ústinen shıqtı. 6. Biymezgil kelgen soń, sizdi de sonday kisi me dep qorqıp qaldıq, qáynim, sol kóringen adam qarshıǵadan qashqan qoyan bolar. 7. Dármenbay joldasınıń eskertkenin de tıńlamayjaq bolǵan menen, tastı qozǵaltıw qıyın boldı. 8. Endi irkilmesten qaysısınikine barǵanım qolaylı? 9. Sebebi bunday jıyında toy bergenniń yamasa ólimniń ámeńgerleri ǵana sırttan kelgenlerge qayırxomlıq etedi. 10. Jıynalǵanlarǵa biraz

157

sóylegenin uzaqtan bizler bala-shaǵalar da esitip edik. 11. Jiyemurat áńgimeni neden baslarınıń esabın tappay, birazǵa shekem tınısh otırdı. 12. Qıyanetshinıń sırın áshkaralaǵanı ushın hámme húrmetleytuǵın hám sózin tıńlaytuǵın boldı (T.Qayıpbergenov).

225- shınıǵıw. Tekstten hal feyillerdi tawıp, olardıń formaların hám mánilerin anıqlań.

1. Ol gúllán qıyalın aytıp úlgermey-aq, góne qaladaǵı áskeriy kazarmaǵa kelip qaldıq. 2. Apam men esimdi bilgeli pochtalyon. 3. Oylasıp-oylasıp tapqanımız – biziń úydiń qasınan qalaǵa ótetuǵın úlken joldıń ústi boldı. 4. Ziyada kitapların jıynap qoyıp, meniń iynimnen albomǵa úńilip turıp, túsindire basladı. 5. Ol Tashkentke oqıwǵa ketip, hesh

awıldan shıqqansha jol menen júrse de, Shortanbay toǵayına kirgennen keyin joldan shıǵıp ketti. 8. Kem-kem qalıń qamıs

baratır. 10. Áwezov ne qıların bilmey tıpırshılay basladı. 11.

qala berdi. 15. Murat qayırıla berip Temirbekti qatırıp sókti (T.Qayıpbergenov).

226- shınıǵıw. Betlik emes feyillik (háreket atı, kelbetlik feyil) formaların hám xızmetlerin anıqlań.

1. Áwezovtıń bul sózine Dármenbay kelisim bergendey, úndemesten júrisine otıra ketti. 2. Hayal awzın jumǵansha bolǵan joq, qoyan terisin qıstırǵıshlı malaqay kiygen, orta jastan ótińkiregen bir kisi kirip keldi. 3. Gózlegen jerden

158

da, erler menen sóylesiw anaǵurlım ońay. 6. Kelgenshe boyı qansha jeńil bolsa da, awılǵa aralasqan pátte uw-shuw esitiliwi bedenin titirkendirip, boyın salmaqlandırıp jiberdi. 7. Búgin bir áńgimelesip ketpekshi edim. 8. Qonaǵınıń birden keypi qashqanınan-aq hayal ańırayıwı menen tańlanıp qaldı. 9.

júrgende de mázi júrmegen edi, túni menen uyqısınıń shala bolǵanına qaramay juwmaqlanbaǵan pikirin házir ǵana bir jerge túydeklegisi kelip baqtı. 12. Men barıp qaytadan alıstırıp

Úlgi: Jaydıń ishine tap-taza jańa kórpesheler tóseldi.

1.Dúzilisi boyınsha túri? jay, tiykar.

2.Mánili yamasa kómekshi feyil? mánili feyil.

3.Betlik yamasa betlik emes feyil? betlik feyil.

4.Awıspalı ma yamasa awıspasız ba? awıspasız feyil.

5.Bolımlı yamasa bolımsız? bolımlı feyil.

6.Dárejesin anıqlań? belgisiz dáreje.

7.Meyilin anıqlań? anıqlıq meyil.

8.Qaysı bette, sanda? 3-bet kóplik san.

9.Máháli? anıq ótken máhál.

10.Sintaksislik xızmeti? bayanlawısh.

227- shınıǵıw. Teksttegi feyillerge tolıq morfologiyalıq tallaw

bastı kótertkizbey atır (Á.Paxratdinov). 6. Bir waqıtları ekewimiz islegenbiz (A.Begimov). 7. Ol taǵı bir nárselerdi aytqısı kelip edi, men apama qaray juwırdım. Sóytip júrip toǵaylıqqa aralasıp qalǵanımdı ózim de sezbey qalıppan (Sh. Seytov). 8. Bizge Paleke bir gúrriń aytıp bersin (A.Begimov). 9. Sol kelgeli, azmaz táwir bolayın dedim (A.Begimov).

228- shınıǵıw. Teksttegi feyillerge tolıq morfologiyalıq tallaw jasań.

Óskinbaydıń oyına bir pikir keldi. Barlıq egislerdiń waqtı ótip boldı. Mınaw júristen ele qashan jetip baratuǵınlıǵı taǵı námálim. «Usı jerlerde qalıp, talap islep, jol azıǵı ǵamlap, qısqa taman qaytsam qalay bolar eken?».

Bul oyın Allayarǵa aytıp edi, «ıqtıyarıń ózińde, bul jer

Resey emes, el ishi, endi mensiz-aq Shımbaydı tawıp bara alasań», dep mıyıǵınan kúldi.

Tashkentte xoshlastı. Allayar bir ámellep Charjawǵa jetsem, arjaǵına kemede ketemen, dep taǵı gezektegi poezdı kútiwge qaldı.

Ayaǵın súyrep basıp stanciya imaratın shıǵıp, arqa taman-

ǵa, terekleri bulttay bolıp turǵan awıllar taman ketti. Qarnı ash, sońǵı nandı keshe Allayar menen ekewi bólisip jegen, endi sadaqa sorawǵa tartınıp, talap izlep jolǵa túsip, barar edi. Terekke búrkengen awıllar qol sozımda bolıp kóringeni menen alıs eken, tez arada jetkize qoymadı. Sırtqı paxsa diywal menen qorshalǵan sawlatlı imarattıń dárwazasın qaǵıwǵa júreksingende jaz quyashı munarlanǵan tawlar arjaǵına jasırın-

160