Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfologiya páninen ámeliy jumıslar

1. Ol jaqta kún qońır salqın keledi. 2. Jan-jaqtan murın jaratuǵın jupar iyisler ańqıydı. 3. Azanda tuw uzaqtan munarlanǵan órkesh-órkesh tawlar kórinedi. 4. Onnan biyigirekte kópkónbek aspan buldırap turadı. 5. Tómende jer kórinedi.

6. Eger jańaǵı tawlar bolmasa, jer menen aspan tutasıp ketken der edik. 7. Ózi burınnan romantikaǵa qumar edi, endi ol sonday ájayıp nárselerdi kózi menen kórgennen keyin solar haqqında júrip kiyatırıp sóylep otırdı (Ó. X.). 8. Shiraljinler biyik bolıp ósedi, gúli bolmaydı. 9. Joqarı jaqları búrkelip, astına saya túsip turǵanlıqtan, ol janında basqa shóplerdiń ósiwine múmkinshilik bermeydi. 10. Jıynaqta rayonda qaldı, sebebi oǵan armiyaǵa baratuǵınlardı stanciyaǵa arbalı aparıw tapsırılǵan edi (Sh. A.).

Feyildin morfologiyalıq kategoriyaları

Feyildin dáreje kategoriyası

Feyildiń dáreje kategoriyası subyekt hám obyekt arasındaǵı mánilik qatnaslardı bildiredi, yaǵnıy is-hárekettiń isleniwine, onıń islewshisi-subyekt yamasa obyekt qatnasadı. Feyil dárejeleri háreket penen subyekt hám obyekt arasındaǵı mánilik qatnasları hám morfologiyalıq belgisine qaray: túp dáreje, ózlik dáreje, sheriklik dáreje, ózgelik dáreje hám belgisiz dáreje sıyaqlı 5 túrge bólinedi.

Túp dáreje ózinen tán arnawlı dáreje formasına iye emes.

birge sheriklesip islegen háreketti bildiredi. Mısalı: qaz-ıs, teris, sóyle-s, oyla-s, sal-ıs, kór-is t.b.

Ózgelik dáreje is-hárekettiń grammatikalıq subyekt arqalı emes, basqa bir logikalıq subyekt arqalı islengenligin bildiredi:

141

aldırdı, jazdırdı, kiyindirtti, oqıttı, sóyletti, alǵızdı, ergizdi, tergizdi, ótkerdi, qutqardı t.b

Belgisiz dáreje feyilleri grammatikalıq subyekt tárepinen emes, logikalıq subyekt tárepinen islengen is-háreketti bildiredi. Olar qanday da bolmasın anıq kórsetilmegen basqa subyekt arqalı islengenligi ańlasıladı. Mısalı: Otın balta menen shabıldı. Salı kombayn menen orıldı. Jay oqıwshılar tárepinen aqlandı.

201- shınıǵıw. Feyildiń ózlik, sheriklik, ózgelik hám belgisiz dárejeleriniń qanday affiks arqalı jasalatuǵının eske túsirip, tómendegi feyil tiykarlarınan olardıń qaysı formalarınıń jasalatuǵının anıqlań.

Kór, ket, basla, oqı, jaz, tın, jat, sóyle, qayt, tapsır, al, ushıra, qama, qıstır, úyret, jasa, qara, sora, ber, oyna.

Feyildiń dáreje formalarınıń mánilerine hám geyde eki dáreje formasınıń omonim bolıp keliw jaǵdayların mısallar menen kórsetiń. Mısalı: Olar keldi – Olar kelisti. Nawqas vrachqa kórindi – Uzaqtan bir-eki adam kórindi hám t.b.

202- shınıǵıw. Teksttegi feyillerdiń dáreje formaların anıqlań.

1. Ámet kelgen pátinen irkilip qaldı. 2. Dushpannıń on bes samalyotı, bes tanki, on tórt avtomashinası joq etildi.

3. Serjan, Ámettiń úyide urısqalı sóylespeytuǵın edi, bul sóz jaladay kórinip, birden ashıwlandı. 4. Sońǵı saparda frontqa jónelgenlerdiń bárinen de áskeriy bólimleri jazılǵan xatlar kele basladı. 5. Biraq Ámet tap diydisine jetip, sońǵı demin alǵanday lıq-lıq atıp Atamuratqa súyendi. 6. Ǵawashanıń tárbiyası baslandı. 7. Atamurat asıqpay hámmesiniń izinen shıǵıp kiyatır edi, qolların sozǵan kóp balalardıń ortasında turǵan pochtalondı kórip irkildi (T. Qayıpbergenov).

203- shınıǵıw. Teksttegi feyillerdiń dárejelerin, olardıń mánilerin anıqlań.

142

1. Ho, jaqsı balalar ekensiz, endi dawlaspańlar. 2. Al Ámet jalǵız ulı bolǵan soń, onıń zeynine tiymey, erkeletip ósirdi.

3. Jigitler meni sóyletip eki dushpandı qalay ákelgenimdi ertektey desip duw kúlisti. 4. Eń keminde onı basqa brigadaǵa jumısqa ózgert. 5. Atamurat onıń basındaǵı oramalın alıp, óziniń taraǵı menen shashların tarap, jubatıp qasına otırǵızıp shay berdi. 6. Eger birew menen shata qoysa, gegirdegi kewip ketkenshe aytısadı. 7. Házir aldılarına kelip otırǵan úsh oqıwshı da fronttan kelgen xattıń avtorınday bolıwdı árman etisip orınlarınan qozǵalısıp qoydı. 8. Direktordıń keńesi, isenimli Atamurattı qanaatlandırıp jiberdi (T. Qayıpbergenov).

204- shınıǵıw. Qospa feyillerdiń eki komponentine de (mánili feyilge de, kómekshi feyilge de) dáreje affikslerin jal-

ǵap kóriń, olardıń mánilik ayırmashılıqların anıqlań.

Úlgi: alıp ket: alısıp ketti – alıp ketisti – alınıp ketti – aldırıp ketti – alıp ketkizdi – alıp ketildi hám t.b.

Aytıp bol, qarap qal, sóyley ber, kúlip qoy, jazıp bol, kelip ket, tartıp shıq, kórip al.

205- shınıǵıw. Tómendegi gáplerden feyillerdi tabıńlar. a) awıspalı yamasa awıspasız ekenligin; b) dárejesin anıqlań.

1. Geyde háptelep te úyge kelmey qoyadı (S. Xojaniyazov). 2. Sóytip, kelgen jılı-aq, batrachkom bolıp saylandı. 3. Tórtkúldegi tórt aylıq oqıwǵa keteyin dep atır. 4. Usı máhálde kóshe boylap alay-bulay adamlar aǵısı baslandı. 5. Awlaǵında ózli-ózimiz kúlisemiz. 6. Bunnan artıq sóz tappay xattı búklepbúklep qaltama saldımda jattım (T. Qayıpbergenov).

7. «Artist, artist» deser jurt usı kúnde. 8. Kún qızbay jumıstı pitkermek dárkar (I. Yusupov). 9. Túnde eki jerde shútik shıra jaǵıladı. 10. Úyrenise kele at sorastıq. 11. Sonıń arasında sapqa diziliw ushın komanda berildi. 12. Kópshilik ári oylastı, beri oylastı. 13. Íǵbalıma bir degennen alshı bastı.

143

14. Adımımdı altı ashtırmaydı. 15. Mine, búgin de quyash sáskelikke tireldi. Sebebi, kúndiz úlkenler seriptirmedi.

16. Budkasın ashıwǵa, otırıwına járdemlesemen. 17. Albomnıń kelesi beti ashıldı. 10. Sentyabrdiń aqırında biziń eki bólmeli jay tiklendi (T. Qayıpbergenov).

206- shınıǵıw. Tómendegi gáplerden ózlik hám belgisizlik dárejedegi feyillerdi ajratıp jazıń.

qazılǵan sayın máseke ayqın bola basladı. 8. Adamlar Qoshqarbaydıń dárwazasınıń aldına jıyıldı. 9. Jerler suwǵarılıp bolındı. Sıyırlar bosatıldı. 10. Kereksiz taslandılar shıǵarıp taslandı (S. Xalmuratov).

Feyildiń meyil kategoriyası

Qaraqalpaq tiliniń meyil kategoriyası máni hám formalıq

Buyrıq meyili sóylesiwshi tárepinen basqa birewge qaratılǵan buyırıw, hámir etiw, talap etiw, shaqırıq mánilerdegi is háreketti ańlatadı. Sóylesiwshiniń buyrıǵı tıńlawshıǵa, tıńlawshı arqalı basqa birewge ótedi. Sonlıqtan haqıyqıy buyrıq

Tilek meyil is-hárekeittiń isleniwine sóylewshiniń tilekniyetin, intasın, árman etiwin, ótinish, soranıw hám t.b. subyektivlik qatnasın bildiredi. Tilek meyil mánisindegi feyiller

144

Berdimurat, oylap aytqıl sózińdi,

Kóterme lap urıp tek te ózińdi,

Qızartpaǵay xalqıń seniń júzińdi,

Qoldan kelse, xızmet etkil xalıq ushın.

Isińde jigitler, qamlıq bolmasın, Ǵumshalanǵan gúliń hárgiz solmasın, Bilek kúshli bolıp, áliń talmasın, Xızmet áyle qolıńızda bar ushın.

Quwat bergey alla názik bellerge,

Mádet bergey taza ashılǵan gúllerge, Baxıt keler me eken biziń ellerge?

Ólgenshe aytarman sózdi xalıq ushın.

Sóyle, Berdimurat, sózleme yalǵan, Bul dúnya – uzaq jol atańnan qalǵan, Jaqsı júrer bul zamanda aqıl alǵan, Jaqsılar xızmetin etpes ózi ushın

(Berdaq).

208-shınıǵıw. Tómende berilgen mısallardan feyillerdi tawıp, olardıń qaysı meyilde qollanılǵanın anıqlań.

1. Bir-birimiz benen qushaqlasıp jazdırıla almay atırmız

(G. Esemuratova). 2. Hámmemiz kelisip, búginnen baslap

ótinish qılmaqshı boldıq. 3. Usı jerden arǵı dúnyaǵa ketsem deymen. 4. Maǵan salsa hesh kóshkim kelmeydi. 5. Shembi kúni barayın. 6. Úyine aparmaqshı edi, barmadıq. 7. Sonıń ushın da bizlerdey náwbet kútip otırǵısı kelmedi. 8. Bul jaǵın sirá oylamappız. 9. Sol aqmaqlıǵım ushın házir meni bir sabap alsań jaqsı bolar edi. 10. Men bul jerden hesh jaqqa ketkim kelmeydi, balam (K.Mámbetov). 11. – Bul xat maǵan sol waqıttaǵı Nurjandı kóz aldıma elesletedi, – dep áshirepilep jıyrıǵın jazıp qoydı. 12. Jaslıq muhabattıń lázzetli payıtları qanday kóp edi. 13. Lekin, heshkim onıń mazasın waqtında bilmeydi eken-ǵo. 14. Bular ekewiniń bir-birine júrek sózlerin

146

ayta almay entigisip turǵan payıtları demde izde qaldı. 15. Bul jılları mektep tarlıq etip 9-10-klass ashılmay atır edi, sonıń ushın segizdi pitirgenler tolıǵı menen bes shaqırım jerge qalaǵa qatnap oqıydı (M. Nızanov).

209- shınıǵıw. Tekstten feyillerdi tawıp, olardıń qaysı meyilde qollanılǵanın hám betlew affikslerin anıqlań.

1. Mine, qız-kelinsheklerdiń ara-tura urıs gázebin umıtqısı kelgen minutlıq muqamların da fashistlerdiń ketarı ketken jawızlıǵı mákiriwge aylantırdı. 2. Doslarımnıń tańdaǵı uyqısına sherik bolǵandayman, olardı kóz aldıma keltirip, saǵınısh sezimlerimdi arnayman da, saǵınıshımdı bólgendey bolıp tez kóriskim keledi. 3. Olardıń ornında qalıp turǵan endi senseń, saǵan asıqpay kimge asıǵaman?! Sırlasqım keledi. 4. Avtobus parktıń qublasına qaray burıldı. Endigi ózgerislerdi jayaw aralap júrgim keledi. 5. Qonaq jayǵa qaytqım kelmedi. Qalanı taǵı aralaǵım kelip baratır. 6. – Joq, túsinbeymen. Túsingim de kelmeydi. 7. Onda ózin bil! Men kásibimniń jılawın tartqım kelmeydi. 8. Ekewińizdiń shubhasız tatıwlıǵıńızǵa háwesim ketip, hátte sizlerge eliklep, basqalarǵa miyrim-shápáát kórsetkim keler edi. 9. Sonlıqtan da ómir boyı olar qosıq aytıp, oyın oynap, xalıqtı kúldirip júredi, men de solarday ármansız bolıp jasaǵım keledi. 10. Dárigúl Aydar menen bararın da, barmasın da bilmedi. Barmayın dese quwanıp tur. Barǵısı keledi. 11. Aqsulıwdı da qısındıra bergisi kelmedi. 12. Múmkinshiligi bolsa eki ay demalısta usı jerde jumıs islegisi keledi. 13. Óziń bileseń, eki aydı bosqa ótkermey usı jerde jumısqa kirip ózime qárejet tapqım keledi. 14. Eger bilseń edi, seni qanday kórgim keledi, saǵınǵanlıǵımdı sezseń edi, ishki sırımdı aqtarıp saǵan kóp-kóp jańalılar aytqım keledi. 15. Sen bir ózin qalǵanıńda xabar alǵım keldi (G. Esemuratova «Jiyren»).

210- shınıǵıw. Tómendegi gáplerden feyildıń meyil formaların, olardıń qaysı bette turǵanlıǵın anıqlań.

147

dep kórgen adamnıń kewline tiydi (J. Aymurzaev). 12. Aytıp atırmanǵo meniń zatlarıma tiyme dep. 13. Keshegi betti ash. Awa, durıs. Aljastıńba dep táme etip edim. 14. Sizdi kórip keteǵoyayın dep aylanıp edim. 15. Tıńla! “Dekabr ayında kárxanamız xızmetkerleri tuwılǵan kún, yubiley belgilemesin”. 16. Inimniń izinen palaw asıp barayın dep atırman. 17. Iyt shabalanıp shıqsa taslaytuǵın nanım joq. 18. Ol kisi ornınan túrgelip meni iytten ózi shıǵarıp salmaqshı boldı. 19. Artıq penen ekewimiz erkekshelep sóylesip alayıq. 20. Hayalǵa aytıp “Paxtalı shalbardı tayarlap qoy” dedim. 21. Aparaman ǵo, jurttıń aldı bolayın áytewir (M. Nızanov).

211- shınıǵıw. Tómende berilgen mısallardan feyil meyillerin tabıń.

1. Aspandı jerge túsirseń de, men oylaǵanıma jetpey qoy-

bermes, biraq awzınıń tolısın sorasa da berińiz, tezden malın berip uzatıp alayıq. 5. Olay emes, balanıń sózin sóylemeńiz, Shálekeni ǵarrı dep otırǵan shıǵarsız, onnan basqa góy hesh kemisi joq, jasqa qızın berip otırǵan adamdı da kórip atırmız

(Á. Ótepov).

148

6.Keleshekke salmasań ser, Shubalısar bunnan beter, Talabın qıl bilim, óner,

Bolarsań aman qaraqalpaq (S. Májitov).

7. Usı jerde ósip-ónip, Qara shańaraq el bolǵanbız. Awır miynetine kónip, Islep qara ter bolǵanbız (I. Yusupov).

8. Jumıs qansha awır bolsa da, Sánem hesh waqıtta mańlayın jıyırıp, jónsiz tońqıldamaydı (Á. Ótepov). 9. Men ólmespen, jaqsılap ońısıp ketseń izińnen-aq baraman. 10. Jumagúldıń

Feyildiń máhál kategoriyası

Feyil arqalı bildiriletuǵın is-háreket yamasa halattıń isleniwi belgili bir waqıtqa qatnaslı boladı. Is-háreket sóylew momenti waqtınan burın islense – ótken, sóylew momenti waqtında islenip atırsa – házirgi, sóylew momentinen soń islenetuǵın bolsa, keler máhál mánilerin ańlatadı: oqıdım, oqı-

ǵan, oqıptı, oqıǵan edi (ótken); islep atırman, rawajlanbaqta

(házirgi); keledi, baradı, kelemen, baraman (keler máhál).

212- shınıǵıw. Tómendegi feyil tiykarlarınan: a) ótken máhál; b) házirgi máhál; v) keler máháldiń bolımlı hám bolımsız formaların jasań.

Ót, jaz, sóyle, quwan, ush, kór, kel, ash, qal, júr, oqı, oyla, bil, asıq, shaqır, qaz, túsin, tart.

213- shınıǵıw. Teksttegi feyillerdiń máhállerin anıqlań.

1. Biziń jigitlerdiń uralaǵan dawısı tınbay jańǵırıp tur. 2. Bul buyrıqqa gedeyler dárpengen de joq, qulaq ta asqan joq (K.Sultanov). 3. Ortadaǵı oshaqtıń orını dım kórmegendey, qırshıp alınıp taslanǵan eken. 4. Shay suwdı jeńgem dińkildep, sırttan tasıp júr. 5. – Haytmurat aǵa, ashıwıń basıldı ma? – dep

149

mıyıq tartıp, esikten Meńlibay aǵa kirdi. 6. Anaw saparı bizler barǵanda qus kórgen joq edik. 7. – Usını, endi Muratjan kelgenshe kámine keltiremen. 8. – Onda, Jańabaydı da ertip kel, – dedim. Qatırıp bir qıdırtayın. 9. Bálkim, soǵan shekem dayım úyretip jiberse, qus salarmız. 10. Sársenbay awır jatarda ketti. 11. Nege ekenin bilmeymen, dayımnıń shashımdı aldı-

Endi Tashkentke tabanım tiyse ustazǵa sálem bermey kete

oqıǵan menen hár qaysısımız hár jılı tuwılǵanbız (M. Nızanov).

214- shınıǵıw. Mısallardan ótken máhál formaların tawıp, olardıń mánilik ózgesheliklerin anıqlań.

1. Bawır basqan adamday olardıń men de qasınan shıqpadım. 2. Mırzabaev ta, taǵı basqa tolıp atırǵan dos-tuwısqan joldasları shtabqa qaray ıǵıstı. 3. Jawdıraǵan kózi noqattay qarawıtqan. 4. Tolı zámberdi joqarı shıǵarıp kiyatırǵan ay júz-

bosatıp, ishin tazalap bergen edi. 6. Inim, bul awılǵa eki jıllıqta kóship kelip edim, kútá biytártip awıl eken. 7. Tamaq iship kelemen degen soń, ornımda Dáwletbay otırıp qalıp edi (T. Qayıpbergenov). 8. Aralaspa buǵan, ele jassań, qazınıń aldında talay mollanı mayırǵanbız. 9. Kóziniń qarashıǵı túnerip, sıyǵaq beti surlanıp ketipti. 10. Keshe eginime tústi dep jańǵız sıyırdı kempirdiń qolınan tartıp alıp ketipti. 11. Keshe sıyırın joqlap shaǵınıp barǵanda Qosıbaydıń kemsalıyqa qara-

ǵanın sezgen edi (K. Sultanov).

215- shınıǵıw. Mısallardan feyildiń házirgi máhál formaların hám olardıń mánilerin anıqlań.

150