Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfologiya páninen ámeliy jumıslar

ayırmaqshı. Misli atasınan ayırılıp qalǵan baladay kózleri jawtańlap Allayar turǵan sapqa qaradı. – Sen biz benen ketpeyseń be? 7. Biraq qaydan bunday kúsh taptı, belgisiz, quwnaq dawıs penen, misli heshnárse bolmaǵanday. 8. Proxorovka awılınıń qay tamanda ekenligin arbadaǵı márdikarshılar qaydan bilsin, «qay jerde, neshe shaqırım», dep sorawǵa tilleri

hayallar menen balalar páskeltek izbanıń aldına jıyıla berdi.

10. Jigitlerge ójireni kórsetken hayal esikte irkilip, russhalap birnárseler ayttı (K. Kárimov).

Test tapsırmaları

1.Aldaǵı úshewiniń izdegi ańlıwshıdan túk xabarı joq. Túk

sózi...

A) betlew almasıǵı B) belgilew almasıǵı

C) jámlew almasıǵı

D) bolımsızlıq almasıǵı

2.Qaysı qatarda ol sózi siltew almasıǵı boladı?

A)ol oqıydı

B)ol student

C)ol kerek emes

D)ol adam

3.«Men» hám «sen» almasıqlarınıń túbiri qaysı seplikte ózgeredi?

A)orın

B)shıǵıs

C)tabıs

D)barıs

4.Jotalı sarı kisi qaǵazǵa birnemelerdi jazıp otır eken. Berilgen gápte almasıqtıń qaysı túri bar?

A)bolımsızlıq

B)ózlik

131

C)belgisizlik

D)jámlew

5.Házir sol baǵdan nawa qalmaǵan. Astı sızılǵan sóz qaysı sóz shaqabı?

A) atlıq

B) kelbetlik C) almasıq D) ráwish

6.Adam bolsa, jay sanaydı onı kim?

Xalqımız bir xojalıqtay jasaǵan, Bizikine kim kelse, úy sonıki, Qayda barsam óz úyim, óz bosaǵam.

Almasıqlar izbe-iz berilgen juwaptı tabıń.

1) betlik; 2) belgilew; 3) soraw; 4) jámlew; 5) siltew; 6) ózlik; 7) bolımsızlıq; 8) belgisizlik

A)3,5,6,7

B)5,6,7,8

C)1,2,3,4

D)1,3,5, 6

7.Tartımlanıp bolıp seplenetuǵın almasıqlardıń tolıq qatarın tabıń.

A) men, biz, sen, siz

B) áne, ánekey, mine, minekey C) hárbir, heshbir, heshqaysı D) usı, heshqaysı, hárqaysı

8.III bet betlik almasıǵına ... seplik qosımtaları qosılsa túbirdegi «l» háribi «n» háribine ózgerip jazıladı.

A) shıǵıs, orın

B) orın, iyelik C) tabıs, shıǵıs D) tabıs, orın

9.Kimde kim bergen wádesinde tura almasa, onıń duzsız, pátiwasız adam bolǵanı (O. Ayjanov). Astı sızılǵan sóz mánisi boyınsha qanday almasıq?

A) siltew B) soraw

132

C)qatnas

D)betlew

10.Iyelik sepligindegi almasıqtan keyingi atlıq sóz qanday jalǵawlı bolıp keledi?

A)seplik

B)kóplik

C)tartım

D)betlik

11.-nıki/-niki qosımtaları jalǵanǵan betlik almasıqlar ...

máni ańlatadı.

A)sebeplik

B)menshiklilik

C)iyelik

D)kóplik

12.Qaysı gápte «ol» almasıǵı betlik almasıǵı emes?

A)Ol keshte keldi.

B)Onı men kóshede kórdim.

C)Ol kitap ele jazılmadı.

D)Onnan men bir kitap aldım.

13.Zatlardı hám basqa da nárselerdi anıqlap, tastıyıqlap kórsetetuǵın almasıǵına ... almasıǵı deymiz.

A)jámlew

B)siltew

C)belgilew

D)ózlik

14.Buǵan men de hayranman.

A)tolıqlawısh, tolıqlawısh

B)tolıqlawısh, baslawısh

C)pısıqlawısh, tolıqlawısh

D)pısıqlawısh, baslawısh

15.Hárbirimiz bul ullı atlanısta óz ornımızdı belgilewge tırısamız.

A)baslawısh

B)bayanlawısh

C)anıqlawısh

D)tolıqlawısh

133

FEYIL

Feyiller – háreket hám halat mánilerin bildiretuǵın sóz shaqabı. Feyildiń basqa sóz shaqaplarınan ózine tán ózgesheligi, leksika-semantikalıq jaqtan háreket mánisine, leksikagrammatikalıq jaqtan bolımlı hám bolımsız, awıspalı hám awıspasız feyil, dáreje, meyil, máhál, bet-san kategoriyalarına iye bolıwı menen ayırılıp turadı.

uǵımdı bildiredi, bir sorawǵa juwap beredi, gáptiń bir aǵzası xızmetinde qollınıladı. Mısalı: Gúlayda qaladan keldi (ne qıldı? bayanlawısh).

Al tilimizdegi «edi, atır» usaǵan feyiller kómekshi feyiller boladı. Sebebi olar bólek turǵanda tolıq máni ańlatpaydı, bir sorawǵa juwap bermeydi, bir gáp aǵzası bola almaydı. Tek aldındaǵı sózlerge qosılıp olardıń mánisin tolıqtırıp otıradı. Mısalı: Bizler keshe awılǵa barǵan edik.

Ayırım feyil sózler geyde mánili hám kómekshi feyil xızmetinde de qollanıladı. Bunday feyillerge tómendegi feyillerdi jatqarıwǵa boladı: otır, tur, júr, jatır, al, ber, kel, baslı, bol, qoy, qal, jiber, shıq, tús, jat, kór, qara, baq, tap hám t.b. Olar gápte jeke qollanılǵanda mánili, al basqa feyil sózler menen dizbeklesip kelgende kómekshi feyil xızmetinde keledi.

189- shınıǵıw. Leksika-semantikalıq jaqtan bir-birine jaqın bolǵan feyillerdi toparlarǵa ajıratıń.

1.Kór, ish, tart, kút, maqta, qále, ber, jiber, sıyla, ter, jıyna, húrmetle, tapsır, unat.

2.Shıq, jóne, tarqa, ket, bar, kel, atlan, ush.

3.Shıraylan, az, oyan, semir, uyıqla, awır, ash, bat, shúm, ól, azay, qısqar.

134

4. Sayra, móńire, mańıra, eńkilde, edirey, jılpılda, domala,

úr.

5. Balala, qulınla, gúlle, ǵumshala, japıraqla, basla, ashıl, kúshikle.

190- shınıǵıw. Teksttegi mánili hám kómekshi feyillerdi anıqlań.

1. Bay sırtqa shıqtı. 2. Tań saz berip kiyatır. Juldızlar siyreksigen, álleqaylarda bir topar shaǵallar shuwlasadı. 3. Bay buǵın itibar bergen joq, shaǵaldıń sestin esitip júrgeni jańa ma!

me, oqıranıp qoya berdi. 8. «Jániwar, bir shabılatuǵın boldıń. 9. Hadal malım bolsań, iyeńdi tabasań» – dep gúbirlendi sılapsıypap, – sóytpesek, bolmaydı, aqırı! 10. Ala báhárden gúndesin súyrep, qıs bolsa, otının tasıp kóp qayır kórsetken úlken kók ógiz gúyes qaytarıp jatır. 11. Bay oǵan da qıyılıp qarap gúbirlendi (Sh. Seytov).

191- shınıǵıw. Tómendegi feyiller menen gáp dúziń. Olardıń mánili hám kómekshi bolıp keletuǵın jaǵdayların kórsetiń.

Al, basla, tur, ket, shıq, otır, ber, kór, júr, qal, ót, kel, qoy, bar, tús, sal, jiber, qayt.

tabıń, mısal taba almaǵan topar jeńiledi.

Gúrrińlesiw, tıńlaw, iyisleniw, qısqarıw, janıw, soǵıw, jarıw, shóje shıǵarıw, bórtik jarıw, jer silkiniw, dawıllatıw, buzawlaw, túyneklew, kóz aldına keltiriw, sáwbetlesiw, jalınıw, miyrimi keliw, renjiw, quwanıw, jalt-jult etiw, húwildew, julqınıw, ırıldaw, zikeń-zikeń etiw, boljaw, xabar etiw, kemsitiw, oy

135

túbine jetiw, titirkeniw, qarap shıǵıw, kózden ótkeriw, kelip júr, qatnap júr, tazalaw, tóńkeriw, jıynalıw, joq bolıw, semiriw, qartayıw, quwraw.

193- shınıǵıw. Qosıq qatarlarınan feyillerdi anıqlap, olardıń mánili hám kómekshi feyil xızmetinde de qollanılıwın anıqlań.

Qıyaldıń sharq urıp párwaz etiwi,

Kewil bárhá árman shıńın gózleydi,

Adamnıń dúnyaǵa kelip ketiwi,

Kúnniń shıǵıp, batıwına megzeydi.

Heshkimnen ǵárezsiz ótedi waqıt, Heshnárse ornında qalmaydı qatıp, Miyneti insanǵa baǵıshlar baxıt, Óz jolın baslaydı hár kún tań atıp

Qatardaǵı narday shaǵına jetip,

Qara jerge nıqlap qoyǵan qádemdi

Súttey aq kúndizdi rawshan etip,

Shuǵlası jaynatıp turǵan álemdi.

Kún óz nurı menen máńgi jaynasa Adam isi menen jasar, álbette, Gúller izin úzbey ǵumsha baylasa, Gúl atı joǵalmas. Usı taqılette

(B. Qayıpnazarov).

194- shınıǵıw. Tómendegi gáplerden mánili hám kómekshi feyillerdiń bir-birinen ayırmashılıǵın ayırıp túsindiriń.

1. Shanqay túste hámme túslikke shıqtı. 2. Kanaldıń boyındaǵı sayaman shertekte adamlar tolıp atır. 3. Salı atızlarında sabanlar qalay bolsa solay jayrap atır. 4. Ot lawlap jana basladı. 5. Shıraqlar jaǵılǵannan keyin jaydıń ishi jaynap ketti. 6. Gúljan, sen mına ertek kitaptı oqıp shıq. 7. Ol ala

136

jetinshini pitkergen edi. 10. Qızılqumnıń pútkilley ózgergenin birinshi ret kózi menen kórip otır. 11. Kún sáskelikten awǵan edi. 12. Biziń xojalıqta úsh orında balalar baqshası islep tur. (G. Esemuratova). 13. Nursulıw úyinen anasınikine kelemen degenshe kóshede biraz adamlardı ushırattı. 14. Sırtlay qaraǵanda táǵdirine shad. 15. Onıń kózleriniń túpkirinde qanday ǵamgún sır jatırǵanın heshkim ańlay almadı. 16. Búgin ol úyge ádettegiden de kewillirek bolıp kirip keldi. 17. Ol anası menen qushaqlasıp kórisip, janına divanǵa otırdı. 18. Kempir azmazdan keyin qızınıń qapısın qiya ashtı. 19. Soń dawıslap kelinin shaqırdı. Kelin máyeklerdi alıp, enesiniń qolına berdi. 20. Ertegine oralıp,jıǵılıp-súrinip úyge qarap juwırdı.

Feyiller is-háreket procesiniń real isleniw ya islenbew múmkinshiligine qaray, bolımlı-bolımsız formalarda keledi. Feyildiń bolımlı forması is-hárekettiń islengenin, islenip atırǵanın yamasa endi islenetuǵının bildiredi. Mısalı: oqıdıoqımadı, jazdı-jazbadı, ayttı-aytpadı, t.b.

Emes sózi. Tolıqsız feyildiń emes forması feyildiń bolımsızlıq mánisin jasawda ónimli qollanıladı.

Joq sózi. Bul kómekshi sóz bar sózine qarama-qarsı bolıp, biykarlawshılıq mánini bildiredi.

195- shınıǵıw. Feyildiń bolımsız formalarınıń qanday usıllar menen bildiriletuǵının aytıp beriń. Berilgen feyildiń formalarınan bolımsız formaların jasań.

Jiber, tasla, sóyle, tarqa, basla, jıyna, sóylemek, kelmekshi, atıspaq, jazajaq, shıqpaqshı, sayraw, ertpekshi, oqıw, oyan, jónew, sanamaqshı, tolıw.

137

196- shınıǵıw. Tekstten feyildiń bolımsız formaların tabıń.

islerdiń barısın bayanlap qaytıw ushın Xiywaǵa ketiwdi oylap turdı da, shaqırtıwsız hám salıqsız barıwdan esabın tappaydı.

4.Qız «meni óltiredi eken» dep oyına keltirmedi, biraq, onıń jas jigitliginen qorqıp, isenimsizlik penen jaslı kózlerin qadadı.

5.Óziniń hám eki aǵasınıń tutqan jollarınan kóz aldına elesletpegen bir jıyın, bir waqıya qaldırmadı. 6. Xıywanıń xanı

ótirik quwatlaǵanǵa, aydıń qasındaman dep menmensime! 7. Til – tik aspanǵa shıǵıp baratırǵan suwıq tútinnen basqa heshteńe kózge shalınbadı, azan menen shabalanatuǵın qanshıqlardıń-ám dawısı esitilmedi. 8. Biybaba soraǵanda heshteńe aytpadı. 9. Tóremurat suwpı heshkimniń ustaǵanlı

jaqpadı. 11. Tóremurat suwpı Begiske ırza keyip penen kózleri kúlimlep bir qaradı, biraq sóylemedi (T. Qayıpbergenov).

Awıspalı hám awıspasız feyiller

Feyiller tabıs sepligindegi tuwra tolıqlawıshqa qatnaslı leksika-semantikalıq ózgesheliklerine qaray awıspalı hám awıs-

belgili seplik qosımtaları arqalı málim boladı. Geypara feyillerden ańlasılǵan is-háreket obyektke tikkeley awısıp, tabıs sepligindegi sózlerdi basqarıp keledi. Bunday tabıs sepligindegi obyektti talap etip kelgen feyiller awıspalı feyil mánisin bildiredi: oqı (kitaptı oqı), jaz (xat jaz), ash (esikti ash), qaz (japtı qaz), tazala (kósheni tazala), t.b.

Feyillerden ańlasılǵan is-háreketler tuwra obyektke tikkeley qatnaslı bolmay, geyde tek subyektke yamasa barıs, shıǵıs, orın

138

sepligindegi sózlerge qatnaslı bolıp ta keledi. Bunday tabıs sepligindegi tuwra obyektti talap etpeytuǵın feyiller awıspasız feyiller dep ataladı: kel, ket, tur, otır, kir, shıq, ót, bar, t.b.

197- shınıǵıw. Teksttegi feyillerdiń awıspalı yamasa awıspasız ekenligin anıqlań.

Óz ómirinde kisi neshe ret kóz jas tógip, neshe ret quwanbaydı. Adamzat biná bolǵalı birewdiń ekinshiden úyreniwi yamasa birewdiń ekinshige úyretiwi úzliksiz dawam etip kiya-

jıllar burın ótken áwladlardıń minez-qulqı qaytalanǵanınıń da gúwası bolasań. Bunıń da tábiyiy jaǵı bar. Eger egede áwlad ózi dóretken ruwxıy hám mádeniy baylıqlardı, ádep-ikramlılıq qaǵıydaların, eń jaqsı úrp-ádetlerin kelesi áwlad buzatuǵınına kózi jetse, olar menen jaman múnásibette bolıp ǵana qoymay, ataana bolıwdan da waz keshedi. Biraq heshkim bul ómirdiń toqtawına sebepshi bolıwdı qálewi múmkin emes. Solay degen menen bárshege birnárse ayan, bul ómirde nendey waqıyalar payda bolmaydı? Adamzat basınan neni keshirip, nege tótepki bermeydi? Usınday bolǵanı ushın da birewdi birew jubatpaqshı bolsa: Ómir-ómir dá!, «Bári – bul jalǵanshı dúnyanıń isi dá», – deydi. Dúnyada eń aqıllı hám kúshli maqluq dep esaplanǵan adamnıń ómir jolın názer salıp tereń oylansań: «Ol nege sonshama ázzi?» degen sorawǵa tireleseń

(T. Qayıpbergenov).

198- shınıǵıw. Tómende berilgen gáplerden awıspalı hám awıspasız feyillerge dıqqat awdarıń, olardıń bir-birinen ayırmashılıǵın túsindirip beriń.

5. Bir jola apam meniń asıq oynap atırǵan jerime tabaq penen tamaq ákelip berdi. 6. Bir qalta asıǵım sap boldı. 7. Minekey, oyınnıń aqırına saqlap otırǵan eń sońǵı shabbemdi saldım. 8. Apam arshanıń ústindegi qarshın-boqjamalardı jıl- dam-jıldam alıp jerge qoyıp atır. 9. Meńlimurat aǵa jıldam janıma keldi de, qoltıǵımnan kóterdi. 10. Apam Meńlimurat aǵanıń qulaǵına bir nárselerdi sıbırlay basladı (T. Qayıpbergenov «Muǵallimge raxmet»).

199- shınıǵıw. Tekstte berilgen gáplerden awıspalı hám awıspasız feyillerdi tawıp, ajıratıp jazıń.

taw etegindegi oypattan tezek teriwge kettim. 7. Ishimnen

«Muǵallim basqa jaqqa burılıp ketpey, úyge kelgeydá dep qudayǵa jalbarınaman. 8. Mine, birinshi ret meniń mektepke barıwım usılay baslandı (Sh. Aytmatov). 9. – Biz bul jıyınǵa jaqın-

11. Onı jaqınlatıw, tez boldırıw sizin menen biziń isimizdur. 12. Keshegi urıs bizdi buǵırlım Xalqabad átirapına jámlep ketti. 13.

Stolǵa qoyılǵan shıranıń qızǵısh sarı nurları prezidiumdaǵılardı qoladan quyılǵan músinge megzetip jiberdi.

14. Tórt hástedegi tórt shıra háywannıń ımırtın serpip, otırǵan alamannıń tóbelerin jaqtılandırdı. 15. – Traktor qosamız, nasos degen bar, ayaq salmadan emes, tikkeley Kók ózek, ya

Kegeyliden sorıp tartadı, iyirimi qazanday (Sh. Seytov).

200- shınıǵıw. Berilgen gáplerden awıspalı hám awıspasız feyillerdi tabıń. Olardıń bir-birinen mánilik ózgesheliklerin túsindirip beriń.

140