Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfologiya páninen ámeliy jumıslar

1. Qolı paxtaday jup-jumsaq eken (K. Sultanov). 2. Ustazıń Begjan usta oǵırı jaqsı adam eken (T. Qayıpbergenov). 3. Hayalı kútá bir bıjıq, pátiwasız (T. Qayıpbergenov). 4. Jalın ádewir kóterilgen waqıt ol bóktergisindegi qorjındı ákelip, adamlardıń ortasına úlken-úlken nandı qoydı. 5. Ǵarrı birinshi ret jigittińqapqara tınıq kózlerin kórdi (S.Saliev). 6. Jańaǵı qızdıń ózi

kún qayǵı-uwayım shekkennen, Densawlıqta bir kún shadlıq jaqsıraq (Berdaq). 9. Talap islep tap dúnyanı, Sútten aqdur, bilseń anı (Berdaq). 10. Qızdıń qop-qoyıw, qıyılǵan qara qasları dóp-dóńgelek kózlerine sán berip, aq júzine jarasıp tur

(O. Ayjanov).

148- shınıǵıw. a) Kelbetliklerden salıstırıw hám arttırıw formaların jasań.

Kók, uzın, semiz, jańa, tereń, dúziw, taza, góne, úlken, tar, ıssı, qızıq, suwıq, gózzal, jaqsı.

b) tómendegi qatnaslıq kelbetliklerdiń qaysılarınan kelbetlik dárejelerin jasawǵa boladı?

Shıraylı, házirgi, ósińki, almaday, azanǵı, ádebiy, ishki, ruqsatsız, qolaylı, bilgish, aqıllı, ushqır, ilimiy, ızalı, kewilli.

2. Úlken bálentlikten biziń kóz aldımızda sheksiz dala kósilip

ásirese jaslar ushın júdá kerekli. 6. Kóp keshikpey-aq soldat

101

shinelin kiygen biytanıs jas jigit awılǵa keldi. 7. Onnan soń bulardıń qanday sulıw gújim bolǵanın kórerseń (Sh. Aytmatov).

150- shınıǵıw. Analitikalıq hám sintetikalıq usıl menen jasalǵan kelbetliktiń salıstırıw dárejesin tómende berilgen gáplerden anıqlań.

1. Maqsetten bir-eki jas úlkenlew, uzın boylı, zorrıyǵan, arıq buyra shash bala. 2. Gónelew shkaf, ishi buwat-buwat papkalarǵa tolı eken. 3. Mayor Muxtarov jası eliwlerden ótken, shashına azı-kem aq aralaǵan, arıq, kelterek adam edi.

4. Maqsettiń kórgennen-aq abaylaǵanı sol, mayor Muxtarovtıń kabineti aǵa serjant Allayarovtıń bólmesine qaraǵanda júdá ózgeshelew edi (A.Aqnazarov). 5. Mına qurılıs degendi sennen jaqsıraq túsinemen (Ó. Ábdiraxmanov). 6. Ólimnen uyat kúshli (M. Nızanov). 7. Onnansha bir óziń moynıńa alsań jeńilrek bolasań (M. Nızanov).

151- shınıǵıw. Tómende berilgen gáplerden kelbetliktiń dárejelerin anıqlań.

1. Máyegińe qara, qabıǵı jup-juqa (M. Nızanov). 2. Usı

júzleri jaynap, sup-sulıw bolıp jatar edi (M. Nızanov). 4. Lekin endi hár kúni esik sılt etse taza járdemshini – Nursulıwdı kútti (M. Nızanov). 5. Sizge aq kostyum menen qızıl galstuk jarasadı (M. Nızanov). 6. Búgin ol úyge ádettegiden de kewillirek bolıp kirip keldi. 7. Ismayıl bul qızdıń júzindegi jumsaq tabassumine sál albırańqırap qaldı. 8. Kúndegige qaraǵanda búgin shópshekti uzaǵıraq jerden barıp terdi (A. Bekimbetov).

9. Házir onı xalıq sıylaydı, húrmetleydi, qayta mennen de sol abıraylıraq. 10. Bir kishirek posyolkaǵa kelip avtobuslardan túse basladıq (A. Bekimbetov).

10

Kelbetlikti morfologiyalıq tallaw úlgisi

Úlgi: Uyat ólimnen kúshli.

1.Kelbetlik sóz hám sorawı kúshli, qanday?

2.Dúzilisi boyınsha túri? jay

a)eger jay kelbetlik bolsa tiykar ma yamasa dórendi me? – dórendi

b)qospa kelbetlik bolsa birikken, birikpegen, jup yamasa tákirar ekenin tabıń

3. Leksika-grammatikalıq túrleri? qatnaslıq

4. Dárejesin anıqlań? jay

5. Qanday sóz ózgertiwshi qosımtaları bar? joq

6. Qanday sózdi sıpatlaǵan? atlıqtı sıpatlaǵan

7. Qaysı gáp aǵzasınıń xızmetinde? bayanlawısh

152- shınıǵıw. Teksttegi kelbetliklerge tolıq morfologiyalıq tallaw jasań.

1.Kópshiligi aq saqallı ǵarrı menen aq shashlı kempir.

2.Dáryanıń jaǵasında qazılǵan jer oshaqqa asılǵan úlken qazannan qara maydıń ashshı tútini buwdaqlap shıǵıp tur.

3.Qalila qaltasınan shereklik shiysheni shıǵarıp, nasıbayın táriplep ketti. 4. Qalilanıń gejirli minezi joq. 5. Ol kúnde elatqa eki túrli xat keletuǵın edi. 6. Baslıq bala da bizlerdiń muńayıp otırǵanımızdı kórip, qattı-qayırım gáp ayta almay, arqasına ayazday batıp júr. 7. Balasınıń arbaday ayıbınıń ústine iykemsiz, selbir, álpayımı joq, nashar jigit eken. 8.

Jámiyla úlken lawabı keseni aldına qoydı. 9. Jeken mardanǵa

orap birnárseni qoltıǵına qısqan qara páreń, orta boylı, tolıq bet, qır murın jigit esikten sálem berip kirip keldi. 10.

Tóresh aq peyil, sadalıǵı basım, kewlinde iynedey sumlıǵı joq, ebeteysizlew, sabaqqa qayımıraq, biraq hadal jigit edi. 11. Aq saqallı atadan aydarlı balaǵa shekem, aq shashlı anadan

153- shınıǵıw. Teksttegi kelbetliklerge tolıq morfologiyalıq tallaw jasań.

piskennen keyin bizlerge kishkene bir aǵash tabaqqa salıp berdi, ózi qol urǵan joq. 6. Siziń baxıtlı ómir súrgenińizdi qáleymen! 7. Seniń ayaqlarıń kiyiktiń ayaqlarınday dúp-dúziw. 8. Gúzdiń ayazlı kúnleri baslandı. 9. Jińishke temir tor menen qorshalǵan jasıl teatrdıń ishinde ne barı sırttan-aq ap-anıq kórinip turar edi. 10. Bilemen, qáynim! Sen márt jigitseń. 11. Ismayıl úlken tornabat qawındı kóterip kelgende qızlar

154- shınıǵıw. Teksttegi kelbetliklerge tolıq morfologiyalıq tallaw jasań.

1.Keshki ińirde juǵırlasqan shoq shımshıqlarıń,

Bergen maǵan shoq minezin, shoq qılıqların.

2.Shadlıq, doslıq urqan atar ǵır aynalańda, Baxıtlı awılım ǵurǵınlasıp óser sayańda.

3.Kóp jasaǵan menen aqsaqal bolmas,

Parasatlı aqıl-esi bolmasa.

4.Hawazıńa qulaq salıp qarasam, Aq qaǵazday ǵaǵırlasıp barasań, Xosh alliyar aytısqanday bolasań,

Kelmeske jol tartqan gózzal tırnalar.

5.Ayqasar otlı áptab, jábir menen,

Jıǵılsa isi bolmas qábir menen.

6.Kekili gúzelgen, moynı ırǵanaq,

Qara bala yadıńda ma Kegeyli?

10

7.Munarlanǵan terek, miywalı bay, Baxıtlı awılımnıń sáni Kegeyli.

8.Qosıq dárya-dárya nur bolıp aqsın,

Íshqısız janlarǵa ıshqı otın jaqsın (I. Yusupov).

155- shınıǵıw. Tekstte berilgen kelbetliklerdi tawıp morfologiyalıq tallaw jasań.

1. Teńel menen Qállibek sońǵı kezleri qol ushı talaplarǵa ótip, bardamlı baylar menen sawdagerlerdiń bir-birin jasırıp, gá aǵashtan, gá gerbishten kórkemlep salatuǵın jaylarında isleytuǵın boldı. 2. Sońǵı sóylesiwde Mixaylov general-guber- nator qaraqalpaqlarǵa járdem etiw wádesin shıntlaǵanın xabarlap bolıp, jáne pútkil orıs patshalıǵı jónindegi janashırlıq

aqıllı edi sen de aqıllı bolıp kiyatırsań. 5. Ákeń keń jawırınlı

almas edi, úlkeye kele, murt shıqqan soń, tap sen de sonday

Test tapsırmaları

1.Tákirar kelbetlikten kelbetliktiń qaysı dárejesi jasaladı? A) jasalmaydı

B) jay dáreje

C) páseytiw dáreje D) arttırıw dáreje

2.Tas túnek, qıppa-taypaq, beles-beles sózleri kelbetliktiń qanday dárejesi?

105

A)páseytiw

B)arttırıw

C)salıstırıw

D)jay

3.Awmeser, esersoq sózleri kelbetliktiń qaysı túrine kiredi? A) tákirar kelbetlikler

B) jup kelbetlikler

C) birikken kelbetlikler D) sostavlı kelbetlikler

4.Jup kelbetlikler dáreje kórsetkishlerin qabıl ete me?

A)tek salıstırıw

B)tek arttırıw

C)arttırıw hám salıstırıw

D)qabıl etpeydi

5.Adektivaciya degen ne?

A)basqa sóz shaqaplarınıń almasıqqa ótiwi

B)basqa sóz shaqaplarınıń ráwishke ótiwi

C)basqa sóz shaqaplarınıń kelbetlikke ótiwi

D)basqa sóz shaqaplarınıń feyilge ótiwi

6.Qaysı qatarda mánili sóz shaqapları kórsetilgen?

A)atlıq, kelbetlik, sanlıq, feyil

B)sanlıq, tirkewish, almasıq, tańlaq

C)kelbetlik, eliklewish, dáneker, modal sóz

D)feyil, tańlaq, janapay

7.Uyat ólimnen kúshli degen gápte «kúshli» kelbetligi qaysı dárejede?

A) jay

B) páseytiw C) arttırıw D) salıstırıw

8.Qara ekeni qara, biraq shım qara emes. Astı sızılǵan sóz qaysı sóz shaqabınan?

A) atlıq

B) kelbetlik C) janapay D) ráwish

10

9.Minez-qulıq, hal-awhal belgisin bildiretuǵın kelbetlikler?

A)-ma/-me, -bı/-bi, -pa/-pe

B)-lıq/ -lik, -lı/ -li, -shılıq

C)-qın/ -kin, -g`ın/ -gin

D)-la/-le, -las/-les, -lat/-let

SANLÍQ

Predmetlerdiń, is-háreket, waqıyalardıń san muǵdarın bildiretuǵın sózler sanlıq dep ataladı. Sanlıqlar leksikasemantikalıq jaqtan jeke turǵanda anıq sandı ańlatpay, tek sannıń anıq emes (abstrakt) atamasın bildiredi. Onıń anıq san mánisi predmetlerge qatnaslı anıqlanadı: bes dápter, jigirma oqıwshı, onlaǵan adam, on-onbes qoy, t.b. predmetlik mánidegi sózler menen qatar qollanılıp kelgende, sol sózlerge qatnaslı olardıń anıq sanın kórsetedi.

Sanlar menen kórsetilgen sanlıqlardan basqa, san mánisin bildiretuǵın sózler de qollanıladı. Máselen, jalǵız, jekke, taq sózler bir sanınıń, egiz, qos, jup, par sózleri eki sanınıń mánisin beredi.

Sanlıqlar qurılısına qaray jay (dara) hám qospa sanlıqlar bolıp ekige bólinedi:

Jay sanlıqlardıń toparın morfemalarǵa ajıratılmaytuǵın bir túbir qálpindegi eki, úsh, on, otız, qırıq, júz, mıń t.b. dara sanlar dúzedi.

1. Sol million analar dúnyada qansha ómir súrse, bul da sonsha ómir súredi (A. Begimov). 2. – Tań atıp kiyatırǵanda bir atlı úyge keldi. Iyninde qos awız mıltıǵı bar. 3. Olar demdeaq ekinshi jaǵaǵa shıqtı. 4. Áwezov taǵı bir mártebe fonarın

107

jaǵıp úńilse, iz taǵı da ekige bólingen eken. 5. Bes-altı adım atıp jer iyiskeleydi de, aynalıp kelip sol jar tastı tırmalay berdi. 6. Awıl tórt-bes shaqırımday jerde edi. 7. Mine, usı úshewiniń rayonnan alǵan minezlemesine ózinshe baha berip, qaysısınikine shókelep bara beriw kerek degen oyǵa ketti.

awızlı sandıq tur. 10. Onıń ústinde búklengen eki qońır kiyiz jatır. 11. «Jeti kúnligin oylamaǵan hayaldan saqla, jeti jıllıǵın oylamaǵan erkekten saqla» degen. Serkebay aldın boljap ne isledi? (T. Qayıpbergenov).

157- shınıǵıw. Qaraqalpaq tilınıń túsindirme sózliginen sanlıq sózlerdi kóshirip jazıń, olarǵa túsinik beriń.

158- shınıǵıw. Teksttegi sanlıqlardı mánisi hám qurılısına qaray toparlarǵa ajıratıń.

1. Bes júz mirátnamaǵa buyırtpa berdik. Úsh júzin –

geshirdi bir ózim arqalap túsirdim. 6. Sóytip, eki júz metrdey juwırıp, izinen jetip minip aldım. 7. – Yaǵaw, jeńilǵo, qırıqeliw kilo bar shıǵar kóp bolsa (M. Nızanov). 8. Sanap-sanap

Sayımbet: «júz pırasent» dedi. 9. Tórdegi jalǵız stol tórt ayaǵın teń basıp, sabanǵa otlap atırǵan basbaqqa usaydı. 10. Ekewi birden tórgi jayǵa súrmeleklesip kirdi. Kirdi de qapını sarta jawıp, biri-birine húreylesip qarastı. Birewi aytıwǵa, birewi

159- shınıǵıw. Teksttegi sanlıqlardı tawıp, olardı dúzilisine qaray ekige ajıratıń.

1. Al meniń shańaraǵımday shańaraqlar usı sovxozda besaltawdan aspaydı. 2. Al basqa júzlegen shańaraqta eń keminde tórt-besten bala bar. 3. Onıń esaplawına qaraǵanda hár gektardan alınıwǵa tiyisli náldiń úshten biri derlik joq.

4. Ekewi remontta, al úshinshisin bas vrach bir aǵayininiń sadaqasına minip ketipti. 5. Degen menen hár centner zúráát ushın úsh júz elli kubometrden artıq suw sarp etpew ushın gúresiwimiz tiyis. 6. Rasın aytqanda, sońǵı jeti-segiz jıldıń ishinde ilgerilew joq. 7. Bunda eki million gektardan aslam paydalanıwǵa bolarlıq jer bar. 8. Siziń oyıńızsha, dúnyanıń tórtten úsh bólegi suw, olardıń ornına da egin egiw kerek pe? 8. Jigirma júk mashinasınan on tórti ǵana eplep qıymıldap turǵan. 9. Baxıt qusı birewdiń basınan ushıp, ekinshisiniń basına qonadı. 10. Al sizge qırıq birinshi razmerdegi etik kerek bolsa, ne qılar edińiz? 11. Táwekel ekinshi qabatqa shıǵıp, esigin qaqtı. 12. Avtobustan túskennen keyin «Jańalıq» sovxozınıń orayına shekem eki kilometrdey piyada júriw kerek edi. 13. Bul káralarda hár jılı jeti million tonnadan aslam tábiyǵıy ot-jem jıynap alıw múmkin (T. Qayıpbergenov «Kózdiń qarashıǵı»).

160- shınıǵıw. Tekstten sanlıqlardı tawıp, qurılısına qaray jay hám qospa sanlıqlardı ekige bólip jazıń.

1. Házirshe ekewiniń arasındaǵı usı talaslı máseleler sheshile bersin. 2. Adamnıń ruwxı túskennen soń, onı qayta qáddine keltiriw eki talay is qusaydı. 3. Arzanıń bir nusqası qalalıq prokuroturaǵa da jiberilipti, Sultan bir-eki ret oǵan da juwap berip qayttı (K. Allambergenov). 4. Tazagúl ol waqta jas6- 7 jaslarında ǵana edi. 5. Paraxat Íqlasbay menen tórtinshi klasqa qatnaǵan jılı birinshi ret kóristi. 6. Ol yarım saattan soń balalıǵında jalańayaq shapqılaǵan jińishke soqpaqqa túsip júrip ketti (Á. Atajanov). 7. Sheshesi 1914-jıldıń qısında qaytıs

109

boldı. 8. Jıl sayın plandı 150% ke orınlap júrgen eń tájiriybeli jońıshqa egiwshi edi (Á. Shamuratov).

161- shınıǵıw. Xalıqtıń dástúri, ırım hám milliy úrp-ádet- lerge baylanıslı qollanılatuǵın sanlıqlarǵa kórkem shıǵarmalardan tawıp mısallar keltiriń.

Úlgi: Bópeni qırqınan shıǵarıw.

162- shınıǵıw. Tómende berilgen tekstten sanlıqlardı tabıń, bir, eki sanlıǵınıń qollanılıwına itibar beriń, mánilerin túsindiriń.

1. Eger jańaǵı jerdegi Sábiytjannıń bir ózi bolǵanda ma, aytıp turǵan bılshıdısına bola onıń menen basqasha keyipte

qoyı barında jaqsı edi. 4. Ol bir sózli, shurt minez adam edi.

internatqa awzına tislegendey etip aparıp, alıp kelip oqıtqanda

(T. Qayıpbergenov).

Sanlıqlardıń mánisine qaray túrleri

Sanlıqlar leksika-semantikalıq hám morfologiyalıq belgilerine qaray esaplıq sanlıqlar hám qatarlıq sanlaqlar bolıp eki toparǵa bólinedi. Birinshi topardıń quramın sanaq, jıynaqlaw, toplaw, shamalıq, bólshek sanlar quraydı. Ekinshi topar tek qatarlıq sanlıqtan turadı.

Sanaq sanlar ulıwma anıq emes sandı bildiriw menen qatar, zat, qubılıs hám is-hárekttiń anıq sanın da bildiredi

11