Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfologiya páninen ámeliy jumıslar

– Direktor kelipti, – dep sıbırlasadı bir-birewine.

Neshinshi jıldan beri mal ferması bolıp kiyatırǵan bul awılda suw tam-tarıs bolıńqırap, daqıl egilmesten, awıldıń ishi shańǵıtıp jatırǵan edi. Sonlıqtan da awılda Esim ǵarrınıń bayaǵı bir jılǵı qudıqtan suwǵarıp ekken bir túp teregi bolmasa, saya bererliktey daraq ta joq. Al mallar bolsa, Maqpal kólden suwǵarıladı. Suwı ashshı, eginge qolaysız.

sol otaǵası kiyatırǵan usaydı. Adamlardıń jıynalıp turǵanınıń mánisi de usı.

Kabina ashılǵanda, uzın boylıdan kelgen, at jaqlı, qara páreń kisiniń kelbeti kórindi. Ol jippiktey etip sırlanǵan sarı tayaqshasın qolına alıp, adamlar menen sálemlese basladı hám ózin Esemurat Elmuratovich dep tanıstırdı.

Adamlar hámmesi quwanıshlı edi. Sebebi direktor júdá kishipeyil jigit eken (K. Mámbetov).

138- shınıǵıw. Atlıqlarǵa tolıq morfologiyalıq tallaw jasań.

Hay-hay, tuwılǵan jerdiń samalı-ay! Bunıń ráháti óz aldınaaw, bolmasa biz xızmet etken jaqtıń samalı da usınday samal ǵoy.

Awıl jolınıń tozańı da eki jıl ishinde meni saǵınıp qalǵan-

emes, toda-toda aqsha bulttıń arasında ushıp kiyatırǵanǵa megzetemen.

Qasıńda Nazlı otırǵanǵa ma, Sársenbay traktorshı duwısıyıńdı tıńlar emes. Ózi de bayaǵıda, men ketpesten burın

mártligin Nazlıǵa kórsetpesin be, aqırı. Kabinanıń aynasınan

91

gá jelkesi, gá jawırını kórinip-kórinip ketedi. Bazda-bazda

Nazlıbiykeniń qızıl shalǵıshı jelp-jelp etedi.

Ómir degen-á, biz ketkende erinleri túrilgen, kishkene ǵana jumalaq, qara qız edi. Demniń arasında boyǵa tartıp, omırawları qayqayıńqırap, bul jamanǵa shekem anaw-mınaw traktorshılardı jeliktirip qalǵanı.

joq. Xızmet etken jaǵımda qıs qáttı kelip, usınday bir sharwashılıq sovxozına qora soǵıwǵa barǵanbız. Sonda álhábbiz degenmen. Hátte alıs-alıs brigadalar, birli-yarım jaylawlarına da aparatuǵın jollar muzday kóp-kómbek asfalt. Keshe poezda

bolsa, kishkene úyge de sol kerek» degen naqıl bar. Usı naqıl házir, mına mashaqatlı, qazǵanaq jolda esime túsip kiyatır (Sh.Seytov «Íǵbal soqpaqları»).

139- shınıǵıw. Tómendegi tekstten atlıqlardı anıqlap olarǵa

bul qısımınan qutılıw jolın tabıw kerek – dedi Erimbet. 5. Bul máhál Tilewmuratqa ajar enip, betine qan juwırǵanday boldı.

6. – Inim, bul aqıllardı óziń oylap taptıń ba, yamasa birewden úyrendiń be? – Bul zil turmıs neni úyretpeydi? Bunda bilgenlerden úyrenseń de, bilgenińdi jurtqa úyreteseń de. Másele, durıslıq, haqıyqatlıqta (Á. Shamuratov).

92

Test tapsırmaları

1.Sózlerdi sóz shaqaplarına bóliwdiń qanday principleri

bar?

A) morfologiyalıq, fonetikalıq, sintaksislik B) sintaksislik, leksikalıq, semantikalıq

C) leksika-semantikalıq, morfologiyalıq, sintaksislik D) leksika-semantikalıq, fonetikalıq, leksikalıq

2.Seplik kateogriyası neni bildiredi ?

A)atlıqtıń basqa sózler menen baylanısın

B)atlıqtıń basqa sózlerden jasalıwın

C)atlıqtıń subyektiv formaların

D)predmettiń subyektiv baha formaların

3.Tartım qosımtaları betlew almasıqlarına qalay jalǵanadı?

A)tikkeley jalǵanadı

B)tartım qosımtaları jalǵanbaydı

C)-nıki/// -niki, -dıki/// -diki, -tıki/// -tiki qosımtaları jalǵanıw múmkinshiligine iye

D)jalǵanǵanda qosımtalar qısqaradı

4.Ata-ana qanın jawdan almasa,

Asırap saqlaǵan uldan ne payda. Astı sızılǵan sóz...

A)tákirar atlıq

B)birikken atlıq

C)jup atlıq

D)sostavlı atlıq

5.Qaysı qatarda tek atlıqqa tán kategoriyalar atalǵan? A) seplik, dáreje, awıspalı-awıspasızlıq

B) seplik, tartım, san C) tartım, meyil, máhál

D) san, máhál, seplik

6.Qaysı qatarda keńislik seplikler berilgen?

A)ataw, iyelik, barıs

B)ataw, iyelik, tabıs

C)barıs, orın, shıǵıs

D)iyelik, barıs, tabıs

7. Qaysı qatardaǵı seplikler grammatikalıq seplikler?

93

A)qıya seplikler

B)ataw, iyelik, shıǵıs

C)ataw, barıs, tabıs

D)ataw, iyelik, tabıs

8.Jiyenlerimdi shaqırtıp otırǵan sebebi sol. «Jiyenlerimdi» sózinde qanday qosımta bar?

A) kóplik, betlik, seplik B) kóplik, tartım, seplik C) seplik, tartım

D) kóplik, seplik

9.Inine suw ketken be yamasa bar dúnyasın hár kúni kózi menen kórip turmasa kewli kenshimey me, barmaqtıń basınday som altınların úlep oynap atır eken. Berilgen gápte tartım qosımtalı sóz qansha?

A) 4 B) 6 C) 7 D) 5

10. 1) Búgin elektron pochtam... dostımnıń xatın izledim.

noqattıń ornına tiyisli sepliklerdi qoyıń. a) shıǵıs; b) tabıs;

c)orın; d) barıs.

A)1-b, 2-c, 3-a, 4-b

B)1-a, 2-b, 3-c, 4-d

C)1-a, 2-a, 3-d, 4-b

D)1-a, 2-c, 3-b, 4-d

11.Tartım kategoriyası neni bildiredi? A) predmettiń kópligin

B) abstrakt túsinikti

C) predmettiń bir betke tiyisliligin D) predmettiń konkret ekenin

12.Jay sepleniw menen tartımlı sepleniwdiń ayırmashılıǵı qaysı sepliklerde anıq kórsetiledi?

A) iyelik, barıs ataw B) barıs, tabıs orın

94

C)ataw, iyelik, barıs

D)barıs, tabıs, iyelik

13.Qanday atlıqlar betlenedi? A) háreketti bildiretuǵın

B) kim? sorawına juwap beretuǵın C) janlı predmetlerdi bildiretuǵın D) ne? sorawına juwap beretuǵın

14.Kóplik affiksleri qanday mánide qollanıladı? Ayaqları maladay,

Qolları bar jabaday, Qulaqları qalqanday,

Murınları zańǵardıń, Qaytıp alǵan talqanday. A) jek kóriw mánisinde

B) erkeletiw mánisinde

C) jaqsı kóriw mánisinde D) kóplik mánisinde

15.«Sizlerdeylerge bul qıyın» degen gápte astı sızılǵan sóz qanday sóz shaqabı?

A) atlıq

B) kelbetlik C) almasıq D) ráwish

KELBETLIK

Kelbetlik qanday? qaysı? sorawlarına juwap berip, zatlardıń sının, sıpatın, qásiyetin, kólemin, salmaǵın, túr-túsin, t.b. belgilerin bildiretuǵın sóz shaqabı bolıp tabıladı. Sintaksislik xızmeti jaǵınan kelbetlikler tiykarınan atlıq sózlerdi anıqlap, anıqlawısh xızmetinde keledi.

Kelbetlik grammatikalıq ózgesheliklerine qaray sapalıq hám qatnaslıq kelbetlikler bolıp ekige bólinedi. Sapalıq kelbetlikler heshqanday affikstiń járdemisiz-aq, mánisi jaǵınan zattıń túrin, dámin, ireńin, sapasın, kólemi menen mólsherin ańlatadı. Qatnaslıq kelbetlikler bir zatqa tán belgini tikkeley

95

Qatnaslıq kelbetliklerge salıstırıw dárejesiniń geypara formaları (-ǵılt/-gilt, -ǵıltım/-giltim, -ǵısh/-gish) jalǵanbaydı.

Sonday-aq ayırımları intensiv formalar menen qollanıla al-

Órkesh-órkesh tolqın tuwlap, Pátli aǵıs urıp jarǵa, Qaynawıtlap iyrim tartıp,

Burqıp aqqan Ámiwdárya (B. Qayıpnazarov).

141- shınıǵıw. Kelbetliklerdiń bildiretuǵın mánilerin anıqlań.

Jaqsı, qızıl, úlken, kishi, keń, awır, jumsaq, qıysıq, jeńil, batır, semiz, gózzal, tuwrı, kóp, arıq, asaw, azap, qaladaǵı,

96

10.Qara qayǵı dushpanǵa kelip,

Júrer kúnler bolar ma eken? (Kúnxoja).

11.Bedewler menen jarısıp,

Bolıp qaptı qara ter (A. Dabılov).

12. – O-ooy, atım qurısın, Shotan ǵoy, – dedi kisi. – Urıwım tórt qara (Sh.Seytov). 13. Men, mańlayı qattı, Joldas qaranı kolxozǵa kiriwge kóndirdim (Sh.Seytov). 14. – Áne, sondayǵa tisime urıp jıynap júrgen bir-eki qaram bar, shıraǵım, talampayǵa ketpey, iláyim, ekewińizdiń toyıńızǵa buyırsa,

144- shınıǵıw. Kelbetliklerdiń basqa sóz shaqaplarına ótiwine kórkem shıǵarmalardan mısallar tabıń.

Úlgi: Jalqawǵa is buyırsań ózińe aqıl úyretedi (naqıl).

145- shınıǵıw. Berilgen naqıllarǵa tiyisli kelbetlik sózlerdi qoyıp jazıń.

Jaman, bilimli, tatlı, jaqsı-jaman, aqıllı, súykimli, júyrik, keń.

1. ... dos janıńa dos,

... dos asıńa dos.

2.Keńesli el azbas,

... kiyim tozbas.

3. ... elge nur jawar.

4.Naqıldı bir aytsa aqılsız aytpaydı,

... adam áńgimesin naqılsız aytpaydı.

5. ... at shaban bolmas, Jaqsı adam jaman bolmas.

6.Jaqsınıń sózi ...

Jamannıń sózi qattı.

98

7.Arıq at-súrinshek,

... adam-erinshek.

8.Deneń iykemli bolsa,

Kelbetiń ... boladı (Qaraqalpaq xalıq naqılları).

146- shınıǵıw. Berilgen mısallardan sapalıq hám qatnaslıq kelbetliklerdi ajıratıp jazıń.

1. Bul meńirew, taslandı, góne jaydıń átirapı júdá kewilli.

etip, shalqama jatırǵan meniń betime tamdı. 9. Aylıq planlar úzliksiz orınlana berdi. 10. Islep júrip keshki mektepte oqıwdıń tolıq múmkinshiligin de bilip aldı (T. Qayıpbergenov).

11.Tilla jaydıń tóbesinde otırıp, Yadımnan shıqpadı ózimniń jaǵım.

12.Gey-geyde mákan, nan tappay,

Jazıqlıday qudayǵa,

Tentene bolmaq ońay ma?! (T. Jumamuratov).

Kelbetliktiń dárejeleri

Kelbetlikler gáp ishinde kelgende tiykarınan zattıń belgisi menen birge sol belginiń dárejesin de bildirip keledi. Dáreje

hesh nársege salıstırmay yamasa kúsheytpey jay túrde kórsetetuǵın kelbetliktiń túrine jay dáreje delinedi. Bul dáreje affikslerdiń járdemisiz kelbetlik sózlerdiń túbir yaki tiykar halındaǵı formasınan ańlatıladı: aq qaǵaz, qara sıya, kók

99

kitap, qızıl bayraq, jasıl lenta, ala kóleńke t.b.: Bir jaman jeri taza ırash suw tutpaydı eken (T.Q.).

2. Salıstırıw dáreje.

a) Ádette bir zat ekinshi zat penen salıstırǵanda salıstırıwǵa tiyisli zattıń sını, sımbatı, kólemi, t.b. ápiwayı halındaǵıǵa qaraǵanda ózgesherek belgilerge iye boladı. Kelbetliktiń bunday dórendi forması salıstırıw dáreje bolıp esaplanadı. Bul dáreje tómendegi affikslerdiń járdeminde sintetikalıq usıl menen jasaladı: -raq/-rek, -ıraq/-irek, -law/-lew, -ǵılt/-gilt,

-shıl/-shil, -ǵıltım/-giltim, -ǵısh/-gish: kóklew, sarılaw, qattıraq, qolaylıraq, aqshıl, qızǵısh, t.b.:

basqa zatlarǵa qaraǵanda artıq ekenligin ańlatadı. Qaraqalpaq tilinde arttırıw dárejesi sintetikalıq hám analitikalıq usıl menen jasaladı.

Sintetikalıq usıl menen sındı sıpattı hám t.b. belgilerdi bildiriwshi sózlerdiń birinshi buwınınıń sońǵı háribi almasıp «p» dawıssız sesi qollanıladı: ıp-ısıq, sap-sarı, kip-kishkene, jap-jaqın, qıp-qızıl, t.b.

Analitikalıq usıl menen kelbetliktiń arttırıw dárejesi tómendegishe jasaladı:

a)kelbetlik sózdiń aldında onıń mánisin kúsheytip arttırıwshı sózler dizbeklesip keledi: eń ullı, júdá sulıw, t.b.: Nısan Nájimovish aqıllı Adam dá oǵırı aqıllı!

b)kelbetlik sózlerdiń tákirarlanıp keliwi nátiyjesinde de arttırıw dárejesi payda boladı: qıysıq-qıysıq kóshe, beles-beles qır.

147- shınıǵıw. Tekstten salıstırıw hám arttırıw dárejedegi kelbetliklerdi tabıń. Olardıń jasalıw usılların anıqlań.

10