Lingvistikalıq táliymatlar tariyxı (Abdinazimov Sh. 2018)

Til biliminde sociolingvistikanıń rawajlanıwına V.Avrorin, A.D.Shveycer, Y.Desheriev, Dela Xaymz, Djon Gamperc, Charlz Fergyuson, U.Brayt h.t.b. ilimpazlar salmaqlı úles qostı.

Sociolingvistikalıq izertlewlerde tiykarǵı dıqqat tildiń oǵada quramalı bolǵan sociallıq differenciaciyası mashqalasına qaratıladı. Tildiń sociallıq differenciaciyası óziniń ishinde ekige bólinedi: stratifikaciyalıq differenciaciya, yaǵnıy jámiyettegi sociallıq qatlamlardıń hár túrliligi hám situativlik differenciaciya (sociallıq situaciyalardıń kóp túrliligi). Sonday-aq, milliy tillerdiń qáliplesiwiniń ózine tán ózgeshelikleri, til menen mádeniyattıń óz ara tásiri mashqalaların izertleydi.

bir tildiń jasawınıń hárqıylı túrleri — ádebiy til, awızeki sóylew tili, aymaqlıq hám sociallıq dialektler túsiniledi.

Jámiyettegi tillik situaciya ekzogloss, endogloss, teńlestirilgen hám teńlestirilmegen situaciyalarǵa bólinedi. Mámleket yamasa belgili bir etnikalıq toparda hárqıylı tillerdiń qollanılıwı-ekzogloss termini arqalı túsinilse, bir tildiń hárqıylı variantlarınıń qollanıwı-endogloss bolıp tabıladı. Hárqıylı tiller yamasa bir tildiń hárqıylı variantları jámiyette teńdey xızmette jumsalsa teńlestirilgen halat júzege kelse, hárqıylı tiller yamasa bir tildiń hárqıylı variantlarıınıń mámlekette teńdey qollanılmawı teńlestirilmegen halattı payda etedi.

Sociolingvistikalıq izertlewlerde hárqıylı mádeniyattıń biri-birine tásiri nátiyjesinde tillerdiń biri-birine tásiri, ásirese sózlerdi ózlestiriw procesine ayrıqsha dıqqat awdarıladı. Bilingvizm (eki tillilik) hám diglossanıń (bir tildiń hárqıylı variantların qollanıw) sociallıq aspektleri hár tárepleme tereń izertlenedi.

Belgili bir etnomádeniy jámááttegi kommunikativlik qatnas hám sociallıq situaciyada hárqıylı tillerden yamasa bir tildiń hárqıylı variantların qollanıwındaǵı ózgeshelikler úyreniledi.

Sonday-aq, pikirdi bayanlaw hám onı jetkeriwde belgili sociallıq qatlamǵa tán bolǵan tillik qurallardan paydalanıwǵa dıqqat awdarıladı, tillik minez-qulıqtıń sociallıq normaları anıqlanadı.

Sociolingvistikada biri-birinen ózgeshelikke iye úsh aǵım kózge taslanadı:

a) Sociologiyalıq táliymatqa tiykarlanatuǵın aǵım. Sóylew waqtı, maqsetin esapqa alǵan halda, tildi qollanıw normaları, tildi yamasa onıń variantın, adresatın tańlaw, tillik qurılıs hám onı qollanıwdıń

191

óz ara qatnası, bir tárepten júdá úlken yamasa júdá kishi sociallıq qatlamlar, ekinshi tárepten diglossa hám kodlar teoriyası mashqalası, jámiyettiń sociallıq qatlamlarǵa bóliniwi hám til variantların úyrenedi. á) Lingvistikaǵa tiykarlanatuǵın aǵım. Sociologiyalıq parametrlerdi esapqa alıwda tańlanatuǵın til sistemalarınıń hár túrliligi, jámiyettegi hár qıylı sociallıq toparlardıń, sonday-aq, sóylewshilerdiń jası, jınısı, kásibine baylanıslı tilden qollanıwın úyreniw, alınǵan nátiyjelerdi tillik ózgerisler teoriyasın izertlewde til variantları sıpatında paydalanıw h.t.b.

b) Etnos hám etnografiyaǵa tiykarlanatuǵın aǵım.

§ 47. PSIXOLINGVISTIKA

Amerika psixolingvistikasına 1953-jılı universitetler aralıq shólkemlestirilgen seminarda tiykar salındı. Bul aǵımnıń kórnekli wákilleri tilshi hám psixologlar Djon Grinberg (1915 — 2001), Sol Saport (1925), Charlz Osgud (1916 — 1991) h.t.b. boldı.

Psixolingvistika XIX ásirde payda bolǵan psixologiyalıq aǵımnıń tiykarında payda boldı. Psixolingvistikanıń predmeti til sistemasına baylanıslı sóylewdiń rawajlanıwınıń payda bolıwı hám qáliplesiw procesin izertlew bolıp tabıladı. Ol óziniń aldına sóylew háreketi mexanizmi hám processleriniń (sóylew barısında bildirilgen pikirlerdiń

Ol, tildi adamnıń sóylew processin támiyinlewshi, dinamikalıq háreket etiwshi hám jasawshı sistema sıpatında túsindiriwge umtıladı. Onıń dıqqatı til birliklerine (ses, sóz, gáp, tekst) emes, al onıń sóylewshi ushın psixologiyalıq reallıǵına, sóylew procesinde olardı qollanıwına, aytılǵan pikirdi túsiniw aktine, sonday-aq, tildi biliwine qaratılǵan.

ózgeshe bolǵan situaciyalar-balalardıń sóylewi, hárqıylı patalogiyalıq nuqsanlar menen tuwılǵanlardıń, shet tilin jetik bilmeytuǵın individtiń shet tilinde sóylewi, individtiń emocional jaǵdayda sóylewi, adam hám kompyuter sisteması qatnası yamasa baylanıs kanalındaǵı kommunikaciya, dástúriy emes til formasın (qarapayım til, jargon, slenga

192

etildi. Ol bunnan aldın 1951-jıldıń jazında Kornell universitetinde psixolingvistika boyınsha kishigirim seminar shólkemlestirgen edi. Sol seminardıń altı qatnasıwshısınıń úshewi — Sibeok, Osgud ham Keroll psixolingvistika boyınsha izertlewlerin dawam etti hám 1952-jıldıń oktyabr ayında Osgudtıń basshılıǵında «Lingvistika hám psixologiya boyınsha komitet» shólkemlestirdi. Áne usı komitet 1953-jıldaǵı ekinshi seminardı shólkemlestirdi. Seminar óz jumısın eki ay dawam etti. Eki ayǵa sozılǵan pikir almasıwlar nátiyjesinde psixolingvistikalıq izertlewlerdiń teoriyalıq tiykarları hám bul problemalardı keleshekte izertlew usılları boyınsha birqansha kelisimge keldi. Psixolingvistikanıń maqseti hám wazıypaları nelerden ibarat bolıwı kerekligi seminar qatnasıwshıları tárepinen tayarlanǵan jámáátlik monografiyada «Psixolingvistika teoriyası hám izertlew problemaları ocherki» degen atamada 1954-jılı járiyalandı. Bul kitap lingvo — psixologiyalıq izertlewlerdiń rawajlanıwına kúshli tásir jasadı hám birqansha tabıslarǵa eristi. Amerika psixolingvistikası úsh derekke tiykarlanadı. Birinshisi, deskriptiv lingvistika, ekinshisi, bixevioristlik psixologiya, úshinshisi, matematikalıq kommunikaciya teoriyası.

1954-jıldan keyin seminar qatnasıwshıları tárepinen usınılǵan model rawajlandı. Biraq tolıq koncepciya emes, al onıń ayırım aspektleri tereń izertlene basladı. Sol Saporttıń 1961-jılı járiyalanǵan xrestomatiyasında psixolingvistikaǵa qosımsha qatnası bar maqalası1, Osgud tárepinen 1963jılı járiyalanǵan miyneti2, B. Skinnerdiń 1957-jılı járiyalanǵan «Sóylew háreketi» miyneti, E.Dayboldtıń 1965-jılı járiyalanǵan «Psixolingvistika» miynetleri payda boldı. Psixolingvistikanıń tiykarǵı kózqarasların bayanlaytuǵın usınday miynetler menen bir qatarda onıń koncepciyalarına sın kózi menen qaraytuǵın ekinshi aǵım payda bola basladı. Bul aǵımnıń kózqarasları Djordj Millerdiń 1951-jılı járiyalanǵan «Til hám kommunikaciya» miynetinde sáwleleniwin taptı. Sonday-aq,

járiyalaǵan Noum Xomskiy bolıp tabıladı. Bul ilimpazlar Osgudtıń psixolingvistika boyınsha koncepciyasına kritikalıq kózqarasta boladı. Sonıń nátiyjesinde psixolingvistikada bir-birine qarama-qarsı bolǵan eki aǵım payda bola basladı. Jańadan payda bolǵan aǵım klassikalıq túrindegi deskriptizmge emes, al transformaciyalıq lingvistikaǵa tiykarlandı. Osgudtıń túsinigindegi adamdı sırtqı informaciyalardı passiv túrde ózinde jıynawshı sıpatında túsindiretuǵın bixeviorizmge emes, al psixologiyanıń házirgi zaman aǵımınıń adamnıń sóylew (ulıwma psixikalıq) háreketiniń pútinligi, ózin qorshaǵan ortalıqqa qatnası boyınsha bul organizmniń belsendiligi tuwralı tezislerine tiykarǵı dıqqattı awdaradı. Bul eki aǵımnıń arasındaǵı qarım-qatnası keskin gúresler jaǵdayında rawajlandı. Birinshi aǵımnıń kózqarasların transformaciyalıq aǵımnıń tásirinen qorǵaw maqsetinde Ch. Osgudtıń 1963-jılı eki miyneti «Gáptiń tuwılıwı hám onı túsiniw» — degen, Zigmund Koxtıń «Psixologiya» degen kóp tomlıq miyneti payda boldı. Házirgi waqıtta Amerikada «psixolingvistika» termini Osgudtıń

aǵımına baylanıslı qollanıladı.

Psixolingvistika aǵımınıń Franciyadaǵı wákilleri — Jak Meler, Serj Moskovich, Angliyada — Dj. Morton, F.Goldman-Eysler, N. Sazerlend, Italiyada — Renio Titone, Flores d Arkai, Germaniyada — G.German, Polshada — N.Kurch, Gollandiyada — V.Levelt, Norvegiyada — D.Rummetveyt, Kanadada — V. Lambert, Rossiyada — Leontev h.t.b. bolıp tabıladı.

Qullası házirgi zaman psixolingvistikasına tán bolǵan tómendegi baǵdarlardı kóriwge boladı:

Birinshiden, psixolingvistikalıq izertlewlerde sóylew háreketiniń sociallıq funkciyaların hám mánisin úyreniwge dıqqat awdarıw kózge taslanadı.

Ekinshiden, psixolingvistika psixologiyalasıw baǵdarında izbe-iz rawajlanıp barmaqta. Bul ásirese psixolingvistikanıń Amerikadaǵı aǵımlarına tán belgi. Onda transformaciyalıq izertlew menen baylanıslı psixolingvistikalıq izertlewler tiykarǵı orınlardı iyeleydi.

Úshinshiden, psixolingvistika sońǵı waqıtlarǵa shekem ayırımayırım júrgizilgen eksperimentallıq izertlewlerdiń konglomeratı sıpatında júzege keldi.

Tórtinshiden, psixolingvistika abstrakt pikir júrgiziw hám «hawada asılıp turǵan» modellerden konkret psixika-fiziologiyalıq tiykarlarǵa ótiwge umtılmaqta.

195

§ 48. NEYROLINGVISTIKA

Neyrolingvistika til bilimindegi naturalizm (biologiyalıq) aǵımınıń tiykarında neyrofiziologiya, psixologiya hám til bilimi ilimleriniń kesilisken jerinde payda boldı. Neyrolingvistika til sisteması menen tillik minez-qulıqtıń miyge baylanıslı aspektlerin úyreniwdi óziniń aldına maqset etip qoyadı. Miydiń islewi buzılǵan jaǵdayda intellekttiń minez qulqı hám sóylewine tásir etedi. Bul máselege qızıǵıwshılıq XIX ásirdiń ekinshi yarımında baslandı. Tillik patalogiya faktlerine dıqqat awdarıw dáslep A.Shleyxer, Boduen de Kurtene, V.A.Bogorodicskiy, L.V.Sherba, R.O.Yakobson, L.R.Zinderdiń miynetlerinde kózge taslanadı.

Házirgi dáwir iliminde biologiyalıq faktorlarǵa baylanıslı tildi izertlew Z.X.Lenneberg, U.Pendild hám L.Roberts miynetlerinde ushırasadı. Olar adamzat tiliniń rawajlanıwı hám háreket etiwiniń

logiya, paleonevrologiya, tillerdiń tariyxıy tipologiyası, semiotika h.t.b. ilimlerdiń jetiliskenlikleri paydalanıladı. R.Yakobson, V.Ivanov miynetlerinde til sistemasınıń kóp basqıshlı qurılısı menen genetikalıq kodtıń kóp basqıshlı qurılısı arasında analogiya bar ekenligin anıqlawǵa umtılıw kózge taslanadı. Haywanlardıń signallar sisteması ústinen hám

psixikalıq xızmettiń sistemalıq qurılısı, intellekt tilindegi neyrofiziologiyalıq ózgerisler hám tillik sistema qurılısı arasında korrelyaciyalıq baylanıs M.Dyuran, N.Kanrad, F.Grevel, A.Layshner, A.R.Luriya miynetlerinde rawajlandırıldı.

Sonday-aq, neyrolingvistika tillik minez-qulıqtıń buzılıwınıń túrlerin (agnoziya hám apraksiya, dizartrin, aleksin hám agrafin) izertlew menen de shuǵıllanadı.

Neyrolingvistikada qorshaǵan ortalıqtı tillik sáwlelendiriwdiń psixofiziologiyalıq mexanizmi, tillik ulıwmalastırıw procesi hám miydiń hárqıylı analizatorlarınan kelip túsken tańbalar kompleksiniń integraciyalasıw mexanizmi úyreniledi. Onda awızeki hám jazba sóylewdi ámelge asırıw barısındaǵı háreketler sisteması hám tillik minezqulıq mexanizmi izertleniledi. Miydiń shep tárepindegi yarım

196

sharında tillik túsinikler boyınsha oylaw hám tillik ulıwmalastırıwlar ámelge asırılsa, al oń yarım sharda konkret-obrazlı oylaw ámelge asadı.

Eki hám kóp tildi biletuǵın adamlardıń miyi de izertlew obyektine aylanǵan. Izertlewler inglis, nemec, francuz, orıs, chex hám sońǵı on jıllıqta yapon tili materialları tiykarında júrgizilip neyrolingvistikalıq mashqalalardıń ortaq ekenligi anıqlandı. Eki hám kóp tildi biletuǵın adamlarda ana tilinen basqa ekinshi tilge baylanıslı mashqalalardıń payda bolıwı, yaǵnıy ekinshi tildi kúndelikli turmısta jiyi qollanıwda onıń miyde jaqsı saqlanıwı, siyrek qollanıw nátiyjesinde umıtılıwı úyreniledi. Neyrolingvistikanıń óziniń izertlew metodları bar. Ayırım ilimpazlar neyrolingvistikaǵa neyropsixologiyanıń bólimi sıpatında

qaraydı.

Neyrolingvistika psixologiya, psixolingvistika, psixoakustika, kibernetika, semiotika, kognitiv lingvistika menen tıǵız baylanıslı. Neyrolingvistikalıq izertlewlerdiń nátiyjeleri tildiń tábiyatınıń biologiyalıq aspektin tereńirek túsiniwge óziniń járdemin tiygizedi.

Neyrolingvistika psixolingvistika, kognitiv ilimler hám psixoanalizdiń kesilisken jerinde neyrolingvistikalıq programmalastırıw teoriyası hám

júz bergende psixoterapiyalıq emlew barısında da paydalanıladı. Neyrolingvistikalıq programmalastırıw adamnıń minez-qulqın tárbiyalawda, juwapkershilikli sóylesiwler payıtında «hújim» taktikasına emes, al opponenttiń háreketlerine sáykes túrde hám onı diplomatiya, biznes, siyasiy diskussiya alıp barıw usılı menen sezdirmey óziniń kózqaraslarına isendiriwde; jámiyetshilik aldında shıǵıp sóylewde, intellekttiń múmkinshiligin testten ótkeriwde, logikalıq dálillewler tásir etpegen jaǵdayda «metaforalardıń» járdeminde, trans halatında jatırǵan pacienttiń sanasına dúnya kartasınan bir kórinis kirgiziw hám sol jerde tártip ornatıwdı emlenip atırǵan pacientke tapsırıw, adamdı qayta isendiriw tiykarında emlewge járdem etedi.

197

§49. FRANCUZ FUNKCIONAL LINGVISTIKASÍ

XX ásirdiń 60 — 70 jılları til biliminde francuz funkcional lingvistika mektebi qáliplesti. Onıń tiykarın salıwshı hám ideyalıq jaqtan basshısı kórnekli francuz lingvisti Andre Martine (1908 — 1999) bolıp

tabıladı. Ol studentlik jılları sociologiyalıq mekteptiń iri wákilleri Jozef Vandriestiń german filologiyası boyınsha lekciyaların tıńladı, magistrlik dissertaciyasına til bilimindegi sociologiyalıq aǵımnıń iri wákili Antuan Meye ilimiy basshılıq etti.

Ol 1937-jılı doktorlıq dissertaciyasın qorǵaǵannan soń Parij universitetinde filologiya hám ulıwma til bilimi kafedrasın basqardı. Ol 1946 — 1955-jılları AQSH ta «Word» jurnalınıń redaktorı bolıp jumıs isledi. 1965-jılı Parijde xalıq aralıq funkcional lingvistika jámiyetiniń organı esaplanatuǵın «La linguistigue» jurnalınıń bas redaktorı boldı. 1974-jıldan baslap bul jámiyettiń húrmetli basqarıwshısı boldı.

Andre Martine ulıwma til bilimi mashqalaları hám diaxroniyalıq fonologiya máselelerin izertledi.

Andre Martineniń tiykarǵı miynetleri tómendegiler: «Fonetikalıq ózgerislerde ekonomiya principi» (1955), «Ulıwma lingvistika tiykarları»

(1960), «Tilge funkcional kózqaras» (1962) h.t.b.

Ol 1977-jılı jazılǵan «Funkcional lingvistikanıń ayırım tiykarǵı principleri» maqalasında lingvistika álemindegi hárbir tilshi tranc- formaciyalıq-generativlik grammatikaǵa óziniń kózqarasın bildiriwi kerek, — dep jazıp óziniń bul aǵımnıń ilimiy kózqaraslarına qosılmaytuǵının bildiredi.

Til bilimin psixologiya, matematikalıq logikaǵa baǵındırıwǵa háreket etken N.Xomskiyge qarsı A.Martine til bilimin ǵárezsiz ilimiy pán esaplaytuǵın tezisti usınadı.

Tranformaciyalıq-generativlik grammatikanıń abstrakt-logikalıq qurılmasın qattı sınǵa alıp Martine «lingvist ushın matematika onıń tiykarında til bilimin qurıw ushın model emes, al jumıs quralı bolıp tabıladı», — dep jazdı.

Solay etip, Martine tranformaciyalıq-generativlik grammatikaǵa túp-tiykarınan qarama-qarsı bolǵan funkcional grammatikanıń kózqarasların bayanlaydı.

Francuz funkcional lingvistikası menen Praga lingvistikalıq dógereginiń funkcionalizmi óziniń tiykarların Ferdinand de Sossyurdıń táliymatınan aladı. Praga tilshileri sóylew háreketiniń eki funkciyasın-

198

awdarıp, lingvistikanıń wazıypası — tildi hárekette, qarım-qatnas procesinde izertlew zárúr, — dep esaplaydı.

Francuz funkcional lingvistikası tildiń úsh funkciyasın kórsetedi:

1) qarım-qatnas, yaǵnıy kommunikativlik funkciya — eń tiykarǵı funkciyası; 2) Ekspressivlik funkciya, onıń járdeminde adam óziniń sezimlerin sáwlelendiredi; 3) Estetikalıq funkciya.

Francuz funkcionalistleriniń tiykarǵı dıqqatı tildiń usı úsh funkciyasın izertlewge baǵdarlanǵan.

Francuz funkcional lingvistikası wákilleri tildi dinamikalıq ózgeriwshi sistema sıpatında túsiniw ideyasın usınadı.

Til dinamikalıq rawajlanıwshı sistema, ol rawajlanıw barısında ózgeredi, til funkciyaları jetilisedi. Olar Sossyurdıń diaxroniya menen sinxroniyanı qarama-qarsı qoyıp úyreniwin maqullamaydı. Sebebi

izertley otırıp, ne ushın til waqıttıń ótiwi menen ózgeretuǵının anıqlawı tiyis, — dep esaplaydı.

Tildi izertlewde sinxroniyalıq hám diaxroniyalıq qatnaslar qaramaqarsı qoyılmawı kerek, olar biri-birin tolıqtırıwı zárúr, — dep jazadı.

Francuz funkcional mektebi wákilleri, tildiń házirgi halatın, onıń

Bul princip, «tildegi ekonomiya principi» dep ataladı hám francuz funkcional lingvistikasınıń eń tiykarǵı teoriyalıq kózqarasların ózinde sáwlelendiredi.

Lingvistikalıq ekonomiya principi (nızamı) birinshi ret 1890-jılı francuz fonetisti P.Passi tárepinen tillerdiń fonologiyalıq sistemasınıń evolyuciyasına baylanıslı qollanılıp, ol «til bárqulla zárúrliliginen artıq zatlardan qutılıwǵa umtıladı», — dep jazǵan edi.

Andre Martine «Fonetikalıq ózgerislerde ekonomiya principi» kitabında, lingvistikalıq ekonomiya sheńberin keńeytip, bul principti pútin tildiń rawajlanıwına baylanıslı qollandı. Andre Martine seslik

199

ózgerisler hám olardıń sebeplerin túsindiriw zárúrligin kórsetip, tillik ekonomiya túsinigin usındı. Lingvistikalıq ekonomiya principi túsinikli bolıwı ushın tómendegi mısallardı keltiremiz. Máselen, orıs tilindegi «solnce» sóziniń «sonce» túrinde, «zdravstvuyte» sóziniń «zdraste» túrinde qollanıwı. Bul pikirdi 1931-jılı E.D.Polivanov ta «Tillik evolyuciyanıń sebebi ne?» maqalasında bildirip, usı mısallardı keltirgen edi.

Andre Martineniń 1960-jılı járiyalanǵan «Ulıwma lingvistika tiykarları» miynetinde tildiń eki tárepleme aǵzalarǵa bóliniw principin bayanlaydı. Birinshiden, forma hám máni ańlatatuǵın aǵzalar (bunda monema termini dástúriy til bilimindegi morfema túsinigine sáykes keledi), ekinshiden, seslik forma hárbir sózdiń mánisin ózgertiwge tásir jasaytuǵın izbe-iz birliklerge yaǵnıy fonemalarǵa ajıraladı. Bunda prosodikalıq qubılıslar-pát hám intonaciya eki tárepleme aǵzalarǵa

máselelerdi de izertleydi: Fonema túsinigine assimmetriyalı «monema» túsinigin, sinxroniyanıń ishinde statika hám dinamika máselelerin, relevantlıq (máni ayırıwshılıq) principi h.t.b.

Til hám sóylew probleması tuwralı pikir bildirip A.Martine, — «sóylew hám til ǵárezsiz qurılıs esaplanadı, soǵan baylanıslı máselen, til lingvistikası menen bir qatarda sóylew lingvistikası jasaydı» — dep esaplaytuǵın kópshilik strukturalistlerdiń ideyasın biykarlaydı. Ol tómendegishe jazadı: «sóylew tildiń konkret situaciyadaǵı kórinisi bolıp tabıladı. Tıńlawshılardıń sóylewshige qatnasın bildiretuǵın sóylew procesin úyreniw tiykarında ǵana biz tildi úyreniwimiz múmkin».

Til funkciyalarınıń ishinen Martine kommunikativlik funkciyaǵa ayrıqsha dıqqat awdaradı: «Til adamlardıń óz ara túsinisiwin ámelge

kerek». Andre Martine tildiń ekspresivlik hám estetikalıq funkciyalarınıń