Qaraqalpaq tili tariyxı (Sh. Abdinazimov 2018)

§8. ORXON-ENISEY ESTELIKLERINIŃ SÓZLIK QURAMÍ

Joba:

1.Tuwısqanlıq qarım-qatnas hám adam múshelerin bildiretuǵın sózler.

2.Siyasiy-jámiyetlik, áskeriy, mal sharwashılıǵı, turaq jayǵa baylanıslı sózler.

3.Jer suw atamaları, adam atları, qáwim hám xalıq atları.

Hárqanday tildiń baylıǵı sol tilde sóylewshi xalıqtıń ózin qorshaǵan

quramındaǵı sózler arqalı kórinedi. Túrkiy tilleriniń rawajlanıwınıń dáslepki basqıshlarında dóretilgen Orxon-Enisey estelikleriniń leksikasın úyrenip qaraǵanımızda VI—VII ásirlerde túrkiy tilleriniń sózlik quramı belgili dárejede qálipleskeniniń gúwası bolamız. Bul dáwirge kelip

jaqtan da jetiliskenin bayqawǵa boladı. Orxon-Enisey estelikleriniń sózlik quramında 1680 sóz jumsalǵan. Bul jazba esteliklerde qollanılǵan sózler tómendegi tematikalıq toparlarǵa ajıraladı:

Tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın sózler. Eski túrkiy jazba esteliklerinde tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın tómendegi sózler jumsalǵan: «Ata» sózi: Atachımqa bitig tashıǵ qıltım (Atama tasqa jazdırıp eskertkish qoydım). «Apa» sózi. Bul sóz esteliklerde eń baslı áskeriy dárejelerdiń birin ańlatıw ushın qollanılǵan: apa tarxan. Eshu — qaraqalpaq tilindegi «sheshe» sózi «Kuli shura» esteliginde jumsalǵan. «Buke» sózi «batır» mánisin ańlatadı. Bul sóz qaraqalpaq tilindegi «bóke» sózi menen seslik qurılısı, mánisi jaǵınan uqsas. «Er kelti» — Batırlar, mártler keldi. «Inim Kúltegin kergek boltı — Inim Kúltegin qaytıs boldı; Orxon-Enisey esteliklerinde

«qatun» sózi qaǵan, yaǵnıy mámleket basshılarınıń hayallarına baylanıslı

31

ózgeriske ushıramaǵan: Silik qız, oǵluń kúń boltı. «Óg» sózi «ana»,

adamnıń múshelerin bildiretuǵın tómendegi sózler ushırasadı: aǵızawız, yúrek-júrek, kókúz-kóksi, adaq-ayaq, arqa, boǵaz-buǵaz , bash, bodboy, dene, yanaq-jaq, kóńil, kóz, qulǵaq-qulaq, súńúk-súyek, sach, edet, tiz-dize, tıl-til, qan, qash-qas.

Siyasiy-jámiyetlik turmısqa baylanıslı sózler. Túrkiy qáwimleriniń dáslepki mámleketlik dúzimi, sonday-aq túrk qaǵanatınıń siyasiyjámiyetlik turmısındaǵı tiykarǵı túsiniklerdi ańlatatuǵın sózler esteliklerde ushırasadı.

«El-il», elchi, budun-xalıq, beg, yúrt-watan, qaǵan, balıq-qala, tamǵa, túg-tuw, bayraq, qul, kún-gúń, qaragu-qarawıl, uruǵ, chıǵanjarlı, «Tórú» sózi Bilke qaǵan esteliginiń 9-qatarında «nızam, tártip, basqarıw» mánilerinde jumsalǵan. Mongol tilinde de bul sóz «mámleketlik dúzim, tártip, rejim» mánisin ańlatadı. Usı sózdiń tiykarında qaraqalpaq tilindegi «tóre, tóreniń tuxımı» sózleri payda bolıp, tiykarınan el basqarǵan, tártip, nızam shıǵarǵan Shıńǵıs xannıń áwladların ańlatıp keledi.

Áskeriy qural-jaraq atamaları. Eski túrkiy jazba esteliklerinde áskeriy túsinikler hám qural-jaraq atamaların bildiretuǵın sózler jumsalǵan: ayǵuchı-tıńshı, yabǵu-titul, yaǵ-jaw, buyruq-buyrıq, súásker, yadaǵ sú-jayaw ásker, súńúg-nayza, súńús-urıs, oq-oq, urushurıs, chirigásker, qılıch-qılısh hám t. b.

Mal sharwashılıǵı hám haywanatlar dúnyasına baylanıslı sózler. Bul jazba esteliklerde sol dáwirlerdegi túrkiy xalıqlarınıń kún kórisiniń tiykarǵı tarawı bolǵan mal sharwashılıǵına baylanıslı sózler jiyi qollanılǵanın kóremiz: ab-aw, adǵır-ayǵır, azman-atan, at-at, qon-qoy, bars-barıs, jolbarıs, buqa-buǵa, yılqı, ingek-sıyır, kiyikjabayı eshki, laǵzın-dońız, tabusǵan-tawshan, qoyan, lu-ulıw, tay, taǵıq-tawıq, teyin-tıyın, sıǵun-suwın, ushuq-qus, qaz-ǵaz, ıt-iyt, yılan-jılan, múgúz-múyiz, bichin-maymıl, meshin, bórú, ingen-túye. Turaq jay hám kúndelikli turmısqa baylanıslı sózler. Orxon-Enisey jazba esteliklerinde turaq jay hám kúndelikli turmısta qollanılatuǵın buyım atamaları az sanda bolsa da ushırasadı: eb-úy, qapıǵ-dárwaza, qorǵan, kedim — a) «kiyim» mánisinde, b) qural-jaraq mánisinde,

32

Kúltegin menen Bilke qaǵannıń anası, Istemi qaǵan — Bumın qaǵannıń tuwısqanı, Isiyi Likend — Tabǵash xalqınıń wákili, Kúli Shoratardush xalqınıń kósemi, Qapaǵan qaǵan — Qutluǵtıń kishi balası. Makrach-at, Neń súńin — tabǵash ásker basshısı, Ozmıs qaǵan — túrk dinastiyasınıń sońǵı qaǵanı, Oǵuz bilge-er adamnıń atı, Esbara (Oe), Tinesi), Tońra sem adam atları. Toniquq-Qutluǵ, Qapaǵan hám Bilge qaǵan, yaǵnıy úsh qaǵannıń keńesgóyı bolǵan adam, Shasha seńún — tabǵash ásker basshısı, Inanshı shor-elshiniń atı h. t. b.

Qáwim hám xalıq atları. Eski túrkiy jazba esteliklerinde urıw, qáwim atamaları da jumsalǵan: Az-Kógmen tawlarında jasaǵan xalıqtıń atı, arǵutúrkiy qáwim, Apar-avar xalqı, Basmıl-Beshbalıq qalasına jaqın jerde jasaǵan túrkiy qáwim, Keńeres-keneges, TańutTangutlar mámleketi, xotan-kidan-qıtay, qurıqan-túrkiy qáwimi, Qıbshaq, Túrk qıbchaq elig yıl olurmıs-Túrk qıpshaqlar bul jerde 50 jıl birge jasadı, Oǵuz, tatar, tabǵach, tardush-túrkiy qáwimi, Turfan qalasınıń arqa tárepinde jasaǵan, Tólestúrkiy qáwimi, tatabı, túpúttibet, Tezik-tájik, Toqar-túrkiy qáwim, Túrgesh-túrkiy qáwim, túrk, kók túrk, uyǵır, usun-uysin, shigil, chikqáwim.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Tuwısqanlıq qarım-qatnas, adam múshelerin bildiretuǵın qanday sózler jumsalǵan?

2.Siyasiy-jámiyetlik, áskeriy islerge baylanıslı qanday sózler jumsalǵan?

3.Mal sharwashılıǵı, turaq jay, waqıt hám tábiyat qubılıslarına baylanıslı qanday sózler jumsalǵan?

4.Esteliklerde qanday jer-suw atları, xalıq, qáwim hám adam atları jumsalǵan?

§9. ORXON-ENISEY ESTELIKLERINIŃ MORFOLOGIYASÍ

Joba:

1.Atlıq, kelbetlik.

2.Sanlıq, almasıq.

3.Feyil, ráwish, kómekshi sózler.

Orxon-Enisey estelikleriniń grammatikasın izertlew sol VII—VIII ásirlerde-aq eski túrkiy tilinde sóz shaqapları hám grammatikalıq kategoriyalardıń qálipleskenin kórsetedi.

34

Toniquq, qurıqan-xalıq atı.

San kategoriyası. Birlik sandı ańlatatuǵın arnawlı morfologiyalıq kórsetkish joq, birlik máni túbir sóz arqalı ańlatılǵan: bóri, ingen, qulǵaq, kóz. Kóplik máni -lar//ler affiksi arqalı ańlatılǵan: beglerbasshılar, ógleranalar, erler.

Orxon-Enisey esteliklerinde adam hám haywanlardıń jup múshelerin

tartım, z-kóplik).

Akademik V. V. Radlov -at//ad//t, -an//en//n affiksi de OrxonEnisey esteliklerinde kóplik máni ańlatadı dep kórsetedi: tarqattar- qan, shad apa-shad apat, oǵl-oǵlan, er-eren, Bis yúz eren kelti. Seplik kategoriyası. Ataw sepligi tiykarınan túbir atlıqlarǵa sáykes keledi, arnawlı seplik qosımtaları joq: yıl, buń, oǵuz, budun, túrk,

tún.

Iyelik sepliginiń Orxon-Enisey esteliklerinde -ıń//iń, -niń//niń qosımtaları júdá az sanda jumsalǵan: qaǵanıń sabı, tabǵach qaǵanıń, budunıń tórúsi.

Barıs sepliginiń -qa//qe, -ǵa//ge, -ya//ye, -ǵaru//gerú, -a//e affiksleri jumsalǵan: qapıǵqa, qaǵanqa, taǵqa, ebke, erke, túbitke, qunshuyımǵa, edgúge-jaqsılıqqa, iygilikke, -ǵaru: oǵuzǵaru, yoqaru, ebgerú-úyge, ilgerú,- a//e: inime, oǵlıma, turkime, -ya//ye: yırayaarqaǵa, qurıya-batısqa.

Tabıs sepligi -nı//ni, -ı//i, -ıǵ//ig, -ǵ//g, -ın//in//n affiksleri arqalı ańlatılǵan: -ni//ni, -ı//i: beni, sini, onı, bizni, -ıǵ//ig, -ǵ//g: tashıǵ, budunıǵ, yılqıǵ. Bul affiksler túrkiy tillerinde házir saqlanbaǵan, tek mongol tillerinde bar. -ın//in, n: onun, ilin, súsin. Orın sepligi -da// de, - ta//te affiksleri arqalı ańlatılǵan: tashda, ilte, yirde, qaǵanta. Shıǵıs sepligi -dan//den, -dın//din, -tan//ten affiksleri arqalı jasalǵan: ónden-aldınan, yırdan-arqa tárepten. Qural sepligi -ın//in, -la//le affiksleri arqalı ańlatılǵan: qıshın, yazın, kólúkún, birle, kúzin.

Betlik kategoriyası. Orxon-Enisey esteliklerinde atlıq sózler bayanlawısh xızmetinde jumsalǵanda betlik affikslerin qabıllaǵan:

35

1- bet — man//men, -mız//miz, biz.

2- bet — sen, siz.

3- bet nollik forma.

Mısalı: Qırıq az uǵlımen, Arıq oqsen, Alp ersiz, Umay begbiz. Atlıqlardıń jasalıwı: -chı//chi: bedizchi, erchi, ayǵuchı, -dash affiksi Enisey esteliklerinde tek eki sózde jumsalǵan: qadash tapdım-

Tuwısqan tapdım, adash-joldas, dos, -ıǵ/ig, -uǵ/úg: súńúg-nayza, keshig-keshiw, bilig, bitig, -us//ush, ús//úsh, súńús, -ma//me: elme

(tıńshılıq) -ınch//inch//nch: ótúnch, bulǵanch-kóterilis, tarqanch, -ım//im: kedim, batım-tereńlik, barım-múlk, -sıq: batsıq, toqsıq.

Kelbetlik. Orxon-Enisey esteliklerindegi kelbetlik sózler túbir hám dórendi kelbetlikler túrinde ushırasadı. Túbir kelbetlikler aq, boz, yashıl, egren, kók, qara, qızıl, sarıǵ h. t. b. túrinde ushırasadı. Dórendi kelbetlikler tómendegi usıllar menen jasalǵan. Morfologiyalıq usıl. -lı//li: buqalı, inili, kúnli, túnli, -lıǵ//lig, -luq//lúk: ekinlig, kúshlúg, qaǵanlıq, tonlıǵ, -sız/siz: buńsız, ashsız, tonsız, yolsız, biligsiz, -daqı//deki, - taqı//teki: kóńilteki, balıqtaqı, óńreki, ichreki, yirdeki, -qı//ki, -ǵı//gi, eńilki-áwelgi, bashǵı-bastaǵı, -ge: bilge kisig-dana adam.

Kelbetliktiń dárejeleri. Jay dáreje túbir kelbetlikler arqalı bildiriledi: qızıl, qara, sarıq, yashıl, egren-jiyren. Salıstırıw dárejesi tek bir sózde ushırasıp -sıraq affiksi arqalı ańlatılǵan: aqsıraq-aǵıraq. Arttırıw dárejesi kelbetlikleri -iń//eń kúsheytiw ráwishleri arqalı jasalǵan: iń ilkień dáslepki.

Sanlıq. Orxon-Enisey esteliklerinde tómendegi sanaq sanlıqlar jumsalǵan: bir, eki, úsh, tórt, bes, besh, altı, eti, sekiz, toqız, on, egirmi, otuz, qırıq, elig, etmish, sekiz on, toquz on, yúz, biń, túmen10 000.

Qatarlıq sanlıqlar -nti//nch//inch affiksleri arqalı jasalǵan: ekinti, úchúnch, tórtnch, bisnch, onınch. Jıynaqlaw sanlıqları -agú/egú affiksleri arqalı jasalǵan: úshegú. Bólshek sanlıqlar esteliklerde sınar (yarım) sózi menen ańlatılǵan: Bizinte eki ushı sıńarsha artuq erti

- Bizge salıstırǵanda áskeriniń eki qanatı yarımǵa artıq edi.

Qospa sanlıqlardıń jasalıwı jazba esteliklerde házirgi tilimizge salıstırǵanda ózgeshe: eti egirmi-17, sekiz egirmi-18, altı otuz-26, eki otuz-22, bir otuz-21, bis egirmi-15.

36

Shamalıq sanlıqlar -sha//she affiksi járdeminde jasalǵan: yúzshejúzlegen, eligshe-eliwlegen.

Almasıq. Betlik almaslıqları.

Birinshi bet, birlik san: men, ben, bin. Kóplik san: biz.

Ekinshi bet, birlik san: sen, sin. Kóplik san: siz.

Úshinshi bet, birlik san: ol.

Orxon-Enisey esteliklerinde 3-bettiń kóplik san kórsetkishi ushıraspaydı. Siltew almasıqları.

Esteliklerde bu, ol siltew almasıqları ushırasadı. Olar seplengende tómendegi formalarǵa iye: bunı, bunta, ańar, anı, anta.

Ózlik almasıǵı «óz» «kentú» sózleri arqalı ańlatılǵan: Elteber ózi kelti (KSh, 21) Kentú budunım — ózimniń xalqım (Mog, 14).

Soraw-qatnasıq almasıqlarınan kim, ne, kimke, qanı almasıqları jumsalǵan: Qaǵanlıǵ budun ertim, qaǵanım qanı? Jámlew almasıqları qamuǵ, barı, barsha, bunsha sózleri arqalı ańlatılǵan: Qamuǵı yeti yúz er bolmıs. Bolımsızlıq almasıǵı neń (-hesh) sózi arqalı ańlatılǵan: Neń buńuǵ yoq — Hesh qayǵıń joq.

Feyil. Feyildiń jasalıwı. Orxon-Enisey esteliklerinde de túbir feyiller buyrıq meyiliniń 2-bet formasında ushırasadı: al, esid, bil, buz, qash, sanch, tut, tıńla. Affikslerdiń járdeminde jasalǵan feyillerdiń tómendegi túrleri ushırasadı:-a/e: yasha, bocha, sana, tile, túze, -la//le: ańla, qıshla, tıńla, sózle, qılıshla, -lan//len: atlan, qanlan-xanlı bolıw, qatıǵlan-batırlan, -lash/lesh: sózlesh, -d/ad/ed: bashad-basqar, bunad - muńay, yoqad -joq et.

-q//k, -ıq//ik: yoluq, tanıq; -sıra//sire: qaǵansıra-qaǵanınan ayırılıw, ilsire-elinen ayırılıw, uruǵsıra-ruwınan ayırılıw.

Feyildiń dárejeleri. Feyildiń túp dárejesi túbir feyillerge sáykes keledi. Buyrıq meyiliniń ekinshi betinde qollanadı: kór, elt, esid, yortjort.

Sheriklik dáreje -ısh//ish//sh, -ush//úsh, -us//ús//s affiksleri arqalı jasalǵan: súńis-urıs, yarash-jaras, qabısh-birigiw (qabısıw), sózleshsóyles, qabıshalım timiz -Birigeyik degen.

Ózgelik dáreje. Eski túrkiy jazba esteliklerinde ózgelik dárejeniń tómendegi affiksleri ushırasadı:

37

a) -ıt//-it//t affiksleri:

yarat-jarat, qaǵansırat -qaǵanınan ayırıw, ilsirethálsiret.

b) -tur//túr, -dur//dúr: bintúr-mindir, yúkintúr-júgindir, qonturqondır.

v) -ur//úr: túsir-túsir, tegúr-tiydir.

g) házirgi tilimizde jumsalmaytuǵın -tız affiksi ushırasadı: Ekisin ózi altızdı — ekewin ózi aldırdı.

Belgisiz dáreje esteliklerdiń tilinde -ıl//il//l, -ın//in//n qosımtaları menen bildirilgen: adırıl-ayrıl, tiril-jıynal, atlan, qatıl-qosıl.

Ózlik dáreje -ıl//il//l affiksleri arqalı bildirilgen, belgisiz dárejeden ózgesheligi háreket subiekttiń ózine baǵdarlanǵan: sebin, bulǵan, arıltazalan, tilen.

Kelbetlik feyil. Orxon-Enisey estelikleri tilinde kelbetlik feyildiń tómendegi affiksleri jumsalǵan.

1. Ótken máhál kelbetlik feyilleri -mısh//mish, -mıs//mis affiksleri arqalı jasalǵan: yaratmısh, qalmısh-qalǵan, basmıs-hújim qılǵan, tutmıstutǵın.

-duq/dúk, -tuq/túk: barduq yirde, tegdúk úshún, qıshladuqda.

2. Keler máhál kelbetlik feyilleri tómendegi affiksler arqalı jasalǵan: - ur//úr: saqunur, kirúr, kelúr, olurur; -yur//yúr: yorıyurjortar, yasayurjasar, -ar//er: yashar, tezer-qashar, -ır//ir//r: barır, qabısır.

Keler máhál kelbetlik feyilleriniń bolımsızlıq forması — maz/mez affiksi arqalı jasaladı: kelmez, bilmez, kórmez.

3. Házirgi máhál kelbetlik feyilleri -tashı//teshi, -dashı//deshi affiksleri arqalı jasalǵan: ólteshi-ólesi, kórteshi-kóresi, qaltashi-qalıp baratırǵan.

-ıǵma//igme, -uǵma//úgme affiksleri arqalı ańlatılǵan: bitigmejazıp atırǵan, kórigme-kórip turǵan, keligme-kiyatırǵan, yaratıǵmaqurılıp atırǵan.

Hal feyil. Eski túrkiy jazba esteliklerinde hal feyildiń tómendegi affiksleri jumsalǵan:

1.-ıp//ip, -up//úp//p affiksi arqalı jasalǵan: olurıp, yorıp, tezip, súńúsúp.

2.-pan//pen: yorıpan-júrip, jortıp, súlepen-urısıp, kelipen-kelip, tutıpan-uslap, tutıp.

3.-a//e: usha, tuta, basa, toǵa, sansha.

38

6. -ǵalı//geli, -qalı//keli: uqqalı, alǵalı, úzgeli, ólgeli, toplaǵalı.

Ráwish. Orxon-Enisey esteliklerindegi ráwishler túbir hám dórendi formalarda ushırasadı. Túbir ráwishler: qıyın, óń, emti, úze-ústinde, ıraq, qodı-tómeni, tún, tań, kúntúz, kishe-keshte. Dórendi ráwishler tómendegi affiksler menen jasalǵan: -ra//re: ichre, óńre, tashra, tegire, -ru//rú//ri: kerú, óbrú, -ya//ye: qurıya-keyinge, beriye-ońǵa,

-ǵaru//geru: yısǵaru-toǵay tárepke, yoqaru, ebgeru-úyge, ilgeru, ınıǵaru-arman, -cha//che: ancha, subcha, taǵcha, otcha, ertche, ózinche,

-teg: ushuqteg-qustay, bóriteg-bóridey.

Kómekshi sózler. Orxon-Enisey esteliklerinde tómendegi tirkewishler jumsalǵan:

Teg-uqsas: Táńri teg, táńride bolmısh; Tegi-deyin: Temir qapıqǵa tegi; úchún: Táńri kúsh bertúk úchún; ótrú-keyinú: Anta ótru qaǵanıma ótúnch; birle: qırıq az birle yaǵı boltıń; -tapa-tamanú: Tańut tapa súledim; ara: Ekin ara kisi oǵlı qılınmıs; asha: Altun yısıǵ asha keltimiz; sayu: budun sayu-xalıq sayın.

Dánekerler. Eski túrkiy jazba esteliklerinde dáneker hám janapaylar az ushırasadı:

eme-jáne: Il eme il boltı. Budun eme budun boltı.

-ta//te, da//de: Oǵlı ta qaǵan bolmıs -Ulı da qaǵan boldı. -yana: yana yordım,

Orxon-Enisey esteliginde tek soraw janapayı jumsalǵan:

-mu//mú: qaǵan mu?

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Atlıq, kelbetlik sózlerde qaraqalpaq tiline qanday uqsaslıq saqlanǵan?

2.Sanlıq, almasıq sózlerde qanday uqsaslıq saqlanǵan?

3.Feyildiń dáreje, meyil kategoriyalarında, funkcional formalarında qanday uqsaslıqlar saqlanǵan?

4.Ráwishlerde qanday uqsaslıq saqlanǵan?

5.Kómekshi sózlerde qanday uqsaslıqlar saqlanǵan?

39

§10. ORXON-ENISEY ESTELIKLERINIŃ SINTAKSISI

Joba:

1.Xabar gáp.

2.Soraw gáp.

3.Buyrıq gáp.

4.Jay hám qospa gáp.

Eski túrkiy jazba estelikleri tilinde xabar gáp, soraw gáp hám buyrıq gápler ushırasadı. Xabar gápler bolımlı hám bolımsız túrinde qollanǵan: Qagani ólti boduni kuń bolti-Qaǵanı óldi xalqı kúń boldı, Meniń sabimin simadi - Meniń aytqanımdı sol túrinde tasqa oyıp jazdı, Inisi esisin bilmaz erti, oglu gańin bilmaz erti — Inisi dostın, joldasın bilmes edi, ulı xanın bilmes edi, Tabgach bodun sabi súchiǵ aǵisi yimshaq ermis —

Qıtay xalqınıń tili shiyrin, jibegi jumsaq emish, Azuqi yoq erti — Azıǵı joq edi, Bu turk bodunqa yariqliq yaǵiǵ kelturmedim — Bu túrk xalqına jaraqlı jawdı keltirmedim. Turk bodun alqinti-Túrk xalqı hálsiredi.

Tómendegi soraw gápler jumsalǵan: Qaǵanliq bodun ertim qaǵanim qani? — Qaǵanlı xalıq edim, qaǵanım qáne? Illiǵ bodun ertim, amti qani? — Elli xalıq edim, endi qáne? Qagan mu qisayin tidim?-Onıń qaǵanın ayayın ba?-dedim. Ne bunuń bar? — Ne qayǵıń bar. Neke tezerbiz? — Nege qasharmız?

Buyrıq gáp tómendegi mısallarda ushırasadı: Kóńluńshe uduz! — Kewlińdegidey júrgiz!, Ani bil! — Onı bil!, Bu su elt! — Bu áskerdi

bodun uza shad ertim — Ózim tardush xalqı ústinen shad edim. Bilga

yayidimiz-Bizler dushpanǵa hújim jasadıq, olardı jayıp, tarqatıp jiberdik.

40