Qaraqalpaq tili tariyxı (Sh. Abdinazimov 2018)

Qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri shıǵarmaları tilinde arab hám parsı tillerinen kelip kirgen sózler jumsalǵan. Arab-parsı sózlerin eki toparǵa

«Janan» sózi parsı tilinen ózlestirilgen bolıp «qız» mánisinde jumsalǵan: Yaqshı bolsa er jigittiń jananı, Kókireginde qalmas zárre ármanı, Birge júrgen qızıw-jawan, yar-yaran menen kórisip, Yar bile hámdam bolıp júrmege kúnler barmeken; Qız ne bilsin jawan biler.

«Jawan» sózi «janan» sózinen kelip shıqqan, «kelinshek» degen mánini ańlatadi.

«Rumal» parsı sózi qaraqalpaq tilinde «oramal» túrinde jumsaladı: Re- rumalın qolǵa alıp, qıya baqqan beri kel.

«Mal» sózi arab tilinen ózlestirilgen. «Satılatuǵın zat, buyım, múlk» mánisinde jumsaladı: Bir kún alıp ketse malın bergeni, Misli qush qashırǵan qálpeyańlıdı.

Ájinyazdıń shıǵarmalarında házirgi tilimizde qollanılmaytuǵın tómendegi arab-parsı sózleri jumsalǵan:

«Sáráfraz» sózi parsı tilinen ózlestirilgen sóz bolıp «gewdesin tik uslap júretuǵın, adam» degen mánini ańlatadı: Sáráfraz qáwmeti, sádaf dándanlı, Bashındın ayaqı ádep-ikramlı .

«Sayyad» sózi arab tilinen ózlestirip «ańshı» degen mánini ańlatadı: Tuǵrımda talpınǵan alǵır baz edim, Qálpe-sayyadlarım maman bolmadı.

«Girdob» sózi parsı tiliniń elementi bolıp «suwdıń iyirim tartıp aylanıp aǵıwın» ańlatadı: Aǵa begler kóńlim jetim, Ashılmas dumana megzer, Bir basımdaǵı hásiretim, Girdablı ummana megzer.

Bul jerde «umman» sózi arab tilinen ózlestirilgen bolıp «teńiz, okeyan» degen mánini ańlatadı. Demek, bul qosıq qatarlarında

«hásiretim iyrim tartıp turǵan teńizge megzeydi, hásiretim sheksiz» degen máni bildirilgen.

«Malul» sózi arab tilinen kelip kirgen sóz bolıp eki túrli mánide jumsaladı:

1) qayǵı, hasiret. 2) harıǵan, sharshaǵan.

Meni ketti deyub kózden yash tókip, Boynıń burıp málul bolıp ǵam ema, Allaǵa tapshırdım uǵlım men seni, Málul olup, aǵlamayın qal imdi.

191

«Fano» sózi arab tilinen ózlestirilgen sóz bolıp «qaytıs bolıw, qaza tabıw» mánilerin ańlatadı, klassik shayırlarda bul sóz bir qansha semantikalıq ózgeriske ushırap «ótkinshi», «yalǵanshı» mánilerinde jumsalǵanın kóremiz:

Men áylesem bir-bir bayan, Paniy ermish oshbu jahan.

Islam dinindegi ráwiyatlarda sıqmar Qarun bay haqqında, saqıy Hatamtay haqqında ańız áńgimeler kóplep ushırasadı. Nannıń qádirine jetpegeni ushın Qarun baydı jer jutqanlıǵı aytıladı. Hatamtay barlıq baylıǵın, jarlılarǵa úlestirip ash - jalańashlardıń tamaǵın toydırıp saqıylıǵı menen atın shıǵarǵan: Dúnyanı yıǵnaǵan Qarun, Anı hám er yuttı bir kún, Óter insan dúrkin-dúrkin, Hesh kim tulǵa bolan yoqtı.

Ájinizdıń bir qosıǵı «Hár kim Hatam bolur panıy dún yada» dep ataladı. Hár kim Hatam bolur panıy dúnyada, Bar bolsa dáwleti hám de himmeti, Shar tárepdin mehman kelse, kútmege, Áwelhá yigitke himmet- hal kerek.

Bul jerdegi «himmet» arab sózi bolıp «saqıy, márt» degen mánini bildiredi.

«Záń» parsı tilinen ózlestirilgen sóz bolıp «kelinshek» degen mánini ańlatadı: Jigitke árebi at kerek áwelha, Ekinshi záń kerek xoshirey ziyba.

«Zebo» parsı sózi bolıp «sulıw, shıraylı» degendi ańlatadı. «Náǵmát» sózi arab tilinen ózlestirilgen, «sawǵa, sıylıq» degen

mánini ańlatadı: Jaqsı qatun erúr quda náǵmátı, Yalǵanshıda jánnet penen teń bolur.

«Gárdan» sózi parsı tilinen ózlestirilgen «moyın» degendi ańlatatuǵın sóz: Tillá háykel gárdanıńa taqarsań, Ál qawsırıp, qushaq ashqan, sáwdigim.

«Ráǵna» parsı tilinen ózlestirilgen gúldiń bir túriniń atı: Qálem qas, qara kóz, qámááti – ráǵna, Ǵosh jigitke kerek bir yarı ziyba (Á).

«Baz» parsı sózi bolıp «qus» degen mánini ańlatadı: Xosh súwret xosh ádep, bir alǵır bazdur, Mısalı, baqıshı lashın yańlıdı, Tuǵrımda talpınǵan alǵır baz edim.

«Nıspı sháb» parsı tilinen ózlestirilgen sóz bolıp nıspı-yarımı, shábtún, yaǵnıy túnniń yarımı degen mánini ańlatadı: Nıspı sháb keldim qashıńa nazlı jananım oyan.

«Mahi taban» sózi parsı tilinen alınǵan bolıp «gózzal yar» degen mánini ańlatadı: Kózlerimniń ráwshanı, mahı tabanım oyan. «Mah»

192

nimdegi adamlar arasında «garem», qaraqalpaq awızeki sóylew tilindegi «hárem» sózleriniń etimologiyalıq kelip shıǵıwı usı sóz benen baylanıslı. Mıs: Júz álwan dolanur qáddini dúzep, Názerlep qirpigin oq kibi gezep, Láyli, Zuhra, Sánem kibi xosh ádep, Baǵ áremge múnásipdur shul páriy.

«Badi sabo» sóz dizbegi de parsı tilinen ózlestirilgen, (bad-tań, sabosamal) «tań samalı» degen mánini ańlatadı: Mısalı: Láyli, Zulayxadek ol sáhib támiz, Badi saba bolıp esti de ketti.

«Sanam» arab sózi, «gózzal, ashıq yar, qız» mánisinde jumsalǵan. Bul sóz evrey tiliniń elementi esaplanadı. Sońǵı dáwirde xristian diniy isenimdegi xalıqlar arasına tarqalǵan. Xristian dininde adamlar sıyınatuǵın «ikona, ilah» mánisin ańlatadı.

«Ustixan» sózi parsı tilinde «súyek» degen mánini ańlatadı: Ǵámza bilán baqıp ayǵan qálamı, Tamam ustixanım yaqtı da ketti.

«Gúlgún» parsı sózi bolıp, «gúl reń», «qızıl» degen mánini bildiredi: Gúlgún qiyip, mástan basıp kelen qız, Xabar beriń, periyzadım, yol bolsın, Ústińe kiygeniń beshbent padshayı, Tawıs reń kóylekiń gúlgún darayı.

«Ǵussa» parsı sózi, «qayǵı, hásiret» degen mánini bildiredi: Hár sózińde mıń naz etip óltúrme, ǵussa bilán yúrekimni tolturma.

«Miyan» sózi parsı tilinde «beli», «ortası» degen mánini ańlatatuǵın sóz: Áli tarqınalı, názik miyanlım, Xosh páhim, xosh súwret, piste dahanlım.

«Gárdun» sózi parsı tilinde eki túrli mánide jumsaladı:

1) aspan, falak, kók, 2) dún ya, álem, jáhán. Mısalı: Qaldım ayralıq dárdinde, Bash qoyub ǵamnıń gárdinde, Hár kim óziniń yurtında, Dáwletli sultana megzer. Ájiniyaz shıǵarmasında bul sóz

«qayǵı áleminde, qayǵı dúnyasında» degen mánini ańlatıp tur. «Firaq» sózi arab tilinen kelip kirgen sóz bolıp «ayralıq» degen mánini

bildiredi: Hazar shektim yıraqdın, Muradım istedim haqdın, Órtenib dárdi fıraqdın, Jolında párwana megzer.

Bul mısaldaǵı «párwana» sózi parsı tilinde «parvana» túrinde jumsalıp, shuǵla yamasa shıra átirapında aylanıp ushıwshı shıbınshirkeydiń bir túrin bildiredi. Mehriban, mushfiq sózleri arab tilinen kirgen sózler bolıp «mehr» — sózi tuwra mánisinde «quyash, áptap» degen mánilerdi bildiredi, awıspalı

bolıp, «mehriban, reyimli, ǵamxor» degen mánini ańlatıp keledi: Aylanıp kelgenshe bolǵaysań aman, Mehriban, mushfiqım, atam, xosh imdi.

«Subhı» sózi arab tilinen kelip kirgen sóz, mánisi «tań azanǵı waqıt» mánisinde jumsaladı: Ǵapıl olma, yad et haqnı subhı-sham, Haqtıń zikiri bilán bolǵaysań dawam (Á). Badı saba bolıp esti de ketti.

«Mahzun» sózi arab tilinen kelip kirgen, muńlı, qayǵılı, ǵamlı degen mánini ańlatadı: Kózińdin yash tókip bolmaǵıl mahzun, ǵam shekip xalıqnı áyleme zábún.

«Láwliw-náhári» arab tilinen kirgen sózler: layl-tún, nahar-kúndiz degendi bildiredi: Ashıqlar aǵlayur Láyliw-náhári, Qara kózli, qáddi daldın ayrılsa.

«Zabon» sózi parsı tilinde «til» degen mánini bildiredi, Ájiniyazda «ziban» túrinde ushırasadı: Men ketermen dúnya ushın bash alıp, Ziban úzre sózler sózim qal endi.

«Ruz» — parsı tilinen kirgen sóz bolıp «kúndiz» degen mánini bildiredi: Qayǵı birle kesher uǵlıń sháb-ruwzı, ǵussa bilán zapırandek gúl yúzi. Bul mısaldaǵı «sháb» — tún, ruz — kúndiz degen mánini bildiredi.

Ál qawsırıp, qushaq ashıp naz etken, Bálki bes kún wısalında shad etken. «Wısal» sózi «wádelesken jer, gezlesiw, diydarlasiw ornı» mánisin bildiredi.

Baǵrı kan, natáwan bolǵan sáwdigim.

Bul mısaldaǵı «natáwan» sózi «dármansız, hálsiregen» degen mánini bildiredi.

Ózi hám bolmıshdur qırq kánizge bas, Bastan ayaq siyahları qırmızı. Bul mısaldaǵı «siyah» sózi arab tilinde «sihi» — qáwmeti, qáddi — dalı degen mánini bildiretuǵın sóz.

Shamshıraǵ yaqtım bashıńa, nuwrı ánwarım oyan, Kózime uyqı almayın, zar aǵlaben shamıw-sáhár.

«Sham» sózi «túngi waqıt» degendi bildiredi. «Namazsham»— Sham namazı— kún batqannan keyin oqılatuǵın namaz. «Shamshıraǵ»— túnde shıraq jaqtım degen mánide.

Sayla sunma áliń, asmana pitken aya sen, Postı látteńni súdráma, wıslat olınmas jaya sen, Gár seni saqpan ile, atsa hawaǵa máyil eten, Áhtimal túshseń kelip, teńiz teyinde laya sen, Ashıǵıń máttal bolıp,

195

bashıńda tur, yarım oyan. Bul mısaldaǵı sózler tómendegi mánilerdi bildiredi: Sayıl, aspanǵa pitken ayǵa qolıńdı sozba, Góne dáwrish postındı (awıspalı manide qartayǵan deneńdi) ushırasıw ótetuǵın orınǵa súyreme, Eger de seni saqpan menen, aspanǵa atsa, ózine eriksiz baǵındırǵan, Itimal teńiz túbindegi ılayǵa sen kelip tússeń, Ashıǵıń tayar bolıp, basıńda tur yarım oyan.

Qaraqalpaq shayırları shıǵarmaları tilinde Orta Aziyalıq turkiy ádebiy tilinde jumsalatuǵin arab-parsı sozleri qollanılǵan. Shayırlardıń tilinde jumsalǵan arab-parsı sózleriniń ayırımları awızeki sóylew tilinde jumsalatuǵın sózler bolsa, kópshiligi kitabıy tildiń tásirinde ózlestirilgen sózler bolıp tabıladı.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Klassik shayırlardıń tilinde házirgi qaraqalpaq tilinde de ushırasatuǵın arab sózleri?

2.Klassik shayırlardıń tilinde jumsalǵan házirgi tilimizde qollanımaytuǵın arab sózleri?

3.Klassik shayırlar hám házirgi qaraqalpaq tilinde ózgerissiz qollanılatuǵın sózler?

4.Klassik shayırlarda jumsalǵan házirgi tilimizde qollanılmaǵan parsı

sózleri?

5.«Badı saba» sóziniń mánisin túsindiriń.

Klassik shayırlardıń shıǵarmaları tilinde rus tili hám rus tili arqalı hind-evropa tillerinen kelip kirgen sózler de ushırasadı.

Klassik shayırlar tilindegi rus sózleriniń qollanıwındaǵı ózgesheligi bul shayırlardıń ayırımları Rossiya qarawında bolǵan jerlerge barıp talap islew nátiyjesinde sol jerlerde úyrengen rus sózlerin ózleriniń qosıqlarında

jerlerinde balıq sholanlarında hám temir jol qurılısında jallanba talap islegen. Bul jerde jumıs islew barısında rus milletiniń wákilleri, sonday-aq, rus tilin jaqsı biletuǵın qazaqlar menen kúndelikli qarım-qatnas nátiyjesinde

kelgende baylıq eteseń, Sonnan bergi rasxodtı neteseń (Ayırsha). Barqas minip keyin keldiń izimnen, Eldiń amanlıǵın aytshı-aw bizlerge. Rus zákúnúnde shegen papırash, Kelgenime bir ay boldı kakraz (Ayırsha). Rus xalqı sóz sóyleydi podryad (Aybiyke). Abdimurat qazı xatların jazar, Súezd bolǵan sayın arqası qozar (Ayırsha). Oyazǵa barǵanda qarsı juwırdı, Sol ǵayratqa bolıs qılıń Gúlim biy (Gúlimbay).

Bul mısallardaǵı «bayar-boyarin, rasxod-shıǵın, barkas-kemeniń túri, zákún-nızam, kak raz, podryad, súezd, oyaz, bolıs sózleri rus tilinen

ay, Tapmadım hesh bir xabar, kimnen sorasań

«naznay», Qalmadı hesh bir alash, men gezmegen mágar aday (Á), Ústine kiygeni atlas qamqadı, Bashta túrme, álde páreń rumalı (Á), Pazılbek ishse

jumsalǵan: Qızıl shatır, yashıl shatır, Rusta bar gubirnatır (Shejire). Bolıs saylaw qıldı oyaz, Úsh jılda qurar bir syezd (Kúlen bolıs). Berdimurat qoyǵıl bolmaǵıl hási, Kiydiń be ayaqqa ámirxan mási, Meniń awım ámirxanı, Teńiz hám balıq bermedi. Samawırda qant penen shayı, Hár ne bergeni qudayı. Ol tuǵırnıń qazıqını, Brunjdan qaplaǵan eken (B).

197

Berdaq shıǵarmalarındaǵı «gubernator, bolıs, oyaz, syezd, ámirxan mási, Ámirxan aw, samawır-samovar, burınj-bronza» sózleri rus tilinen kirgen.

Qońsılas túrkiy tillerinen ózlestirilgen sózler: Túrkmen tilinen

ózlestirilgen sózler: Ǵısh akrabı yaqshı ǵayrı elattan, Ǵayrı elat jaqsı jaman zúriyattan (Á), Men anıń waspın yazarǵa álime alip qálem (Á), At kótermes belli begleri bardı, Zalımlar álgine tústi Bozataw (Á), Alla saldı, beyle yola, Hár kimsedin qılmań giyne (Á), Janajan qardashı kerek. Lábi ǵunsha, shákar kibi dodaqlı, Qumar ala kózli, badam qabaqlı (Á), Jigit gezer dawam qısh bilán yazı, Áreb atlar minip,

álginde bazı(Á). Shox ishler geshdi bashımnan, Qalıbman hayran ishinde, Gárib Ziywar kúnde aǵlar, Yúrákimde joqdur daǵlar. Barmaq tolı yúzik-yúzik álleriń, Ásel qatqan sújúk-sújúk tilleriń (Á). Ózbek tilinen kirgen sózler: Kimseniń anası, kimniń ámmási, Kimseniń aǵası, kimniń inisi (Á), Bárdash berer qayǵı-dártke, Janajan qardashı kerek (Á), Jigittiń qatını bolsa biyhaya, Kúnde úy ishinde

ǵawǵa jáń bolur (Á).

Qazaq tilinen kirgen sózler: Mende bir ullı jurttıń aqını edim, Aq

Meńesh, qádirimdi sen bilmesseń (Á), Men ózim óleń aytıp harımadım, Awılıńa bir ármanım darımadım (Á), Bolǵanda sáhár waqta qızıǵın kór, Tosańlıǵım bar meniń birden qızban. (Á), Hawa eneden qalǵan jol neter deyseń, Kúyewiń alpıs jasar shal bolmasa (Á), Qızlardıń ádemisi biziń elde (Á).

Ádebiyatlar:

1.Abdinazimov Sh. Qaraqalpaq tili tariyxı. -Toshkent. 2006.

2.Abdinazimov Sh. Qaraqalpaq tili tariyxı. -Nókis. 2014.

3.Абдураxманoв . , Шукурoв Ш. Ўзбeк тилининг тариxий грамматикаcи.

-Тoшкeнт. 1973.

4.Баcкакoв Н. А. Каракалпакcкий язык. Т. 1-Мocква. 1951.

198

5.Бeрдимуратoв E. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лeкcикoлoгия. -Нөкиc: Билим.

1994.

6.Дocпанoв O. Қарақалпақ тили қубла диалeктиниң лeкcикаcы. - Нөкиc: Қарақалпақcтан. 1977.

7.Малoв C. E. Памятники дрeвнeтюркcкoй пиcьмeннocти. - М-Л. 1951.

8.Наджип А. Иccлeдoвания пo иcтoрии тюркcкиx языкoв XI-XIV вв. -Мocква, 1989.

9.Наcырoв Д. C. Cтанoвлeниe каракалпакcкoгo oбщeнарoднoгo разгoвoрнoгo языка и eгo диалeктная cиcтeма. -Нукуc -Казань. , 1976.

10.Ҳамидoв X. Қарақалпақ тили тарийxының oчeрклeри. -Нөкиc: Қарақалпақcтан, 1974.

11.Ҳамидoв Ҳ. Ecки қарақалпақ тилиниң жазба ecтeликлeри. -Нөкиc: Қарақалпақcтан. 1985.

§47. XX ÁSIRDIŃ BASÍNDAǴÍ QARAQALPAQ SHAYÍRLARÍ SHÍǴARMALARÍ TILINIŃ ÓZGESHELIKLERI

sisteması, morfologiyalıq qurılısı, sózlik quramı.

XX ásirdiń basında jasap ádebiy dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan shayırlardıń ishinde tillik belgileri jaǵınan Qazı Máwlik hám Ayapbergen Muwsaev shıǵarmaları ayrıqsha orın iyeleydi.

Qazı Máwlik hám Ayapbergen Muwsaev shıǵarmalarında XX ásirdiń basındaǵı Orta Aziyalıq túrkiy ádebiy tiline tán bolǵan belgiler saqlanǵan. Qazı Máwlik, Ayapbergen Muwsaev shıǵarmalarında 9 dawıslı fonema jumsalǵan.

Dawıslı hám dawıssız seslerdiń poziciyalıq hám kombinatorlıq qollanıwında ayırım ózgeshelikler bar. Keyingi buwınlarda erinlik dawıslılar saqlanıp jazılǵan: túshúrúb, túrúb, tońuz, moyunsunub, kúydúrdi.

Dawıslı sesler sáykesligi:

á ~ e: tilláriń, táwákál, sizlerdán, kórárá. a ~ o: anıń, alarnıń.

199

u ~ a: uyalursań. u

~ e: kelur.

u ~ ı: toyub, burun, shundek, ashuq - mashuqlar, Shımbaydıń. u ~ i: málúm, keltúrúb.

Qazı Máwlik hám A. Muwsaev shıǵarmalarında eliziya qubılısı ushırasadı:

Bálki panıy dúnya maǵan kerakmes (Q. M), Farhad kibi men tawları qazalmay (Q. M), Shul perige yoqsa bayaz yazalmay (Q. M).

Dawıssızlar tarawında 23 dawıssız fonema jumsalǵan:

Sózdiń basında «b» dawıssızınıń túsip qalıw qubılısı: Neshe kún arada sergizdan olub, Aqırında ahı - afgana keldi (M. A).

m ~ b: sesleriniń sáykesligi: Múnday jigit tuwmas endi anadan, Mákkam yaǵasınan aldı yaranlar (M. A).

sh ~ s: Begler kibi torı atına yarashıp, Kún tutılıp, duman bolǵan qushaydı, Bezelmish shul dilbar qırmızı gúle (Q. M).

y~ j: Jigitlik mudamı yazdur, qıshı yoq (Q. M), Yúzlerińni men páriyge megzettim (Q. M),

z~ y: Júz mıń jılwa menen juwap sózlerseń (Q. M), Sózlemek hár

kimniń halı demegil (Q. M).

ǵ ~ w: Jol boyınsha qızdıń elin soraǵlap (M. A), Aǵzımnan ketpeydi anıń mazası (Q. M).

g ~ y: Kúlimlep sóz aytıp igiltip bashın (Q. M)

Házirgi qaraqalpaq tiline salıstırǵanda únsiz «f» foneması jiyi

-ıp//-ip qosımtası qosılǵanda túbir morfemada ózgeris payda bolmaydı, házirgi tilde «p» únsizi «w» sonorına ózgeredi: At shapıp, qus salıp tazı yúkirtken, Hár kim teńin tapıp, oynatıp kúlip (M. A).

Házirgi qaraqalpaq tilinde q, k, p únsiz dawıssızına tamamlanǵan sózlerge dawıslı sesten baslanǵan jalǵaw jalǵanǵanda ǵ, g, b seslerine ózgeredi, bul shayırlarda bunday kombinatorlıq ózgeriske ushıramaǵan sózler de ushırasadı: Aq suńqarday qıya baqıp naz etip, Musılman bendeler shekip afganı, Lashın kibi qıya baqar hár yana, Xosh

keldińiz deyip qáddini búkúp (Q. M).

Epenteza qubılısı: Kamalǵa keltirip tárbiyat qılǵan (Q. M), Shul yańlıq periyzat yigitke kerek (Q. M),

200