Qaraqalpaq tili tariyxı (Sh. Abdinazimov 2014)

«Xuastuanifittiń» salıstırmalı tekstiniń inglis tilindegi awdarmasın, kommentariya hám izertlewlerin daniyalı izertlewshi J.P. Asmusson dóretti.

«Xuastuanift» esteliginiń tili boyınsha maǵlıwmatlar.

Ayırım sózlerdiń birinshi buwınında «e» sesi jazılmaǵań y/e/me, t/e/ńri, «sh» sesiniń ornına «s» sesi jiyi jumsalǵan. Sózdiń ortasında

«d» sesi qollanılǵan. Sózdiń ortasında «lt», «rt», «nt» geminantları ushırasadı: boltımız, urtımız, urtıq, biltimiz h.t.b.

Erin únlesligi jaqsı saqlanǵan: yúkún, túmúz, otuǵ-ot, yuǵachuǵ-aǵash, kóńúl, ólúrtúmúz-bizler óltirdik. Estelikte keyingi buwınlarda qısıq dawıslılar jazılǵanın kóremiz: ózin, sózin, kóńúlin.

Barıs sepliginde -qaru/ǵaru qosımtaları jumsalǵań: teńriǵaru, bizińaru, yirqarujerge.

Kelbetlik feyildiń -ken, -ur qosımtaları jumsalǵan: erken-eken, aldanur; -ıǵma qosımtası bul estelikte jiyi qollanılǵan: yoruǵmakiyatırǵan h.t.b. Basqa uyǵır esteliklerinde bolsa -ıǵlı qosımtası jiyi qollanılǵan: azǵuruǵlu-azǵıratuǵın, qubratuǵlıbirlestiretuǵın, - gelir qosımtası jumsalǵan: kirgelirsiń-kirerseń, Hal feyildiń - pan//pen qosımtası jumsalǵan: tipan-dep; hal feyildiń bolımsızlıq forması -matın//medin qosımtası jumsalǵan: bilmatın-bilmey, kirtkúnmedinshınlıǵına isenbey h.t.b.

«Xuastuanift» esteligi iran tillerinen túrkiy tiline awdarma jasalǵanlıqtan onıń leksikasında iran tillerinen kirgen sózler ushırasadı: bristi-perishte, dindar, xuastuanift-táwbenama h.t.b.

43

alıp baradı. Bilimlendiriw bólimi 30 túrk lirasına bul kitaptı qımbat kórip satıp almaydı.

Bunnan soń Burxan ápendi Ali ámiri degen bir qansha xat sawatı bar adamǵa kórsetedi. Ali Amiri kitaptıń qunlı miynet ekenligin kórip 30 liraǵa satıp aladı. Burxan ápendige qosımsha 3 lira komission xızmet haqısın tóleydi. Ali Amiri kitaptı alǵannan keyin adamlarǵa bul kitaptıń áhmieti tuwralı kóp mártebe aytsa da hesh kimge kórsetpeydi. Ziya Gokalp degen baspa xana iesi kóp mártebe ótinish etse de oǵan bermeydi.

General Sadriazam Talat pashanıń iske aralasıwı menen Kilisli Axmed Rifat Bilge degen ilimpaz hám baspaxana iesi 1915-1917-jılları úsh tomnan ibarat kitap etip bastırıp shıǵaradı. I,II tomları 1915-jılı, III tomi 1917 jılı basıldı.

Solay etip, túrk dúnyasınıń ájayıp jazba estelikleriniń biri «DLT» miyneti joq bolıw qáwpinen qutqarıldı. Kitaptıń Ali Amiri sıyaqlı sawatlı, Kilisli Rifat sıyaqlı ilimge qızıǵıwshı baspaxana iesine dus keliwi bul miynetti joq bolıp ketiw qáwpinen qutqardı, bul olardıń túrkologiyaǵa qosqan úlken úlesi bolıp tabıladı.

Mahmud Qashǵariydıń «Devanu-luǵat-it-túrk» miyneti 1915-1917- jılları arab grafikasında Kilisli Rifat tárepinen Stambul qalasında basılıp shıqqannan keyin bul miynet pútkil dúnya tilshi ilimpazları arasında úlken qızıǵıwshılıq oyattı.

Breslav qalasındaǵı universitettiń semit tilleri boyınsha prof.Karl Brokelman ilimpazlar arasında birinshi ret bul miynetti nemis tiline awdarma jasadı hám 1928 jılı Budapesht-Leypcig qalasında kitap etip bastırıp shıǵardı. Túrkiyada bul miynetti túrk tiline awdarma jasaw ilimpaz Besim Atalayǵa 1937-jılı tapsırıladı.

Ol 1939-jılı I tom, 1940-jılı II tom, 1941-jılı III tomın Ankarada kitap etip basıp shıǵardı.

«DLT» miynetin awdarma jasaw ózbek tilshileri arasında filologiya ilimleriniń kandidatı Salix Mutallibov tárepinen qolǵa alındı. 1960-jılı I tom, 1961-jılı II tom, 1963-jılı III tom, 1967-jılı IV tomı (indeks) basılıp shıqtı.

Mahmud Qashǵariydıń «Devanu-luǵat-it-túrk» miynetiniń dawıslı hám dawıssız sesler quramı óziniń sanı hám sapası jaǵınan házirgi túrkiy tilleri, sonıń ishinde qaraqalpaq tiliniń fonetikalıq qurılısı menen tiykarınan sáykes keledi.

Mahmud Qashǵariydıń bul miyneti arab tilinde hám arab grafikasında jazılǵanlıqtan, yaǵnıy túrkiy tilleriniń materialları arab

45

grafikası arqalı berilgenlikten sózlerdiń seslik qurılısın tolıq anıqlaw bir qansha qıyınshılıq tuwdıradı. Sonlıqtanda «Devanu-luǵat-it-túrk» miynetiniń fonetikasın izertlewshi ilimpazlar bul esteliktegi tillik materiallardı házirgi túrkiy tilleriniń materiallarına salıstırıp úyreniwdi maqsetke muwapıq dep esaplaydı.

Avtor «Men túrkler, túrkmenler, oǵuzlar, chigiller, yaǵmalar, qırǵızlardıń qalaların, awıl hám jaylawların kóp jıllar gezip shıqtım, sózlerin jıynadım, sózdiń hár túrli qásietlerin úyrenip, anıqladım. Men bul islerdi til bilmegenim ushın emes, al bul tillerdegi hár bir kishkene tillik ózgesheliklerdi anıqlaw ushın isledim». (DLT, 1, 44bet);

«..Men hár bir qáwimge tiyisli sózlerdiń jasalıw ózgesheliklerin hám qanday qollanıwına qısqasha túsinik beriw ushın ayrıqsha jol tuttım. Bul jumısta mısal retinde túrklerdiń tilinde qollanıp kelgen qosıqlardan, shadlıq hám matam kúnlerinde aytılatuǵın hikmetli sózlerinen, naqıl-maqallarınan keltirdim.» (DLT, 1, 47-bet )-dep jazadı.

Mahmud Qashǵariy «DLT» miynetinde túrkiy tilleriniń fonetikasına baylanıslı bahalı pikirler bildiredi. Sol dáwirde ses penen háripler arasındaǵı ayırmashılıqtı birinshi mártebe anıqladı, jazıwda qollanılatuǵın háripler janlı sóylew tilindegi seslerdi tolıq sáwlelendire almaytuǵının kórsetti. Ol bılay jazadı:

«Túrkiy tillerinde qollanılatuǵın tiykarǵı háriplerdiń sanı on segizdur. álbette, tildegi sesler on segiz emes, kópdur. Bul on segiz hárip jeterli emes. Bulardan basqa túrkiy tildegi seslerdi ańlatıw ushın jáne jeti hárip kerek. Lekin ol háripler joq. Ol jeti ses burınnan bar háriplerdiń ústine arnawlı belgi qoyıp jazıldı.» (DLT, 1, 48-bet).

Dawıslı sesler. Mahmud Qashǵariydıń sózliginde 9 dawıslı fonema ushırasadı. Orxon-Enisey esteliklerinde 8 dawıslı fonema qollanılǵan edi. Demek túrkiy tilleriniń rawajlanıwınıń tórtinshi dáwiri Orta túrk dáwirine kelgende jańa dawıslı fonema «á» dawıslı foneması payda bolǵanın kóremiz.

A-foneması. Mahmud Qashǵariydıń sózliginde bul fonema qaraqalpaq tilindegi «a» fonemasına sáykes keledi hám sózdiń barlıq poziciyasında jumsalǵan: aba-apa (I,II), ata-ata (1,146), azǵır-ayǵır (1,121); yarmaq-teńge (1,160), saǵ-oń (1,102).

Á-foneması. Mahmud Qashǵariydıń bul miynetinde «á» foneması tek eki sózde qollanǵanın kóremiz. Sózliktiń I tom 114-betinde

«áche»-ájapa, qız apa» sózinde hám «áshi-áje, qartayǵan hayal» mánisindegi sózlerde jumsalǵan. Bul fonema Orxon-Enisey esteliklerinde ushıraspaǵan edi. «Á» foneması túrkiy tillerine, sonıń ishinde qaraqalpaq tiline, arab-parsı tillerinen sózlerdiń kirip keliwi nátiyjesinde arab-parsı sózleriniń qurılısında kelip sońǵılıǵında qaraqalpaq tiliniń túpkilikli fonemalarınıń birine aylanǵanın kóriw múmkin.

46

E-foneması. Sózdiń barlıq poziciyasında jumsalǵan: ekin-egin (1,107), er-er (111,270), keshe-keshe (111,238), eshak-eshek (1,134),

bek-bek (11,183), er-jer (1,115).

O-foneması. Mahmud Qashǵariydıń sózliginde bul fonema sóz basında hám sóz ortasında jumsalǵan: oraǵ-oraq (1,141), oǵl-ul (111,159), ot-ot (1,78), toquz-toǵız

(111,140), qonuq-qonaq (1,80), ton-ton (11,28).

Bul fonemada anlaut poziciyada diftong túrinde jumsaladı. Prof. N.A.Baskakov qaraqalpaq tilindegi sózdiń anlaut poziciyasında bul fonemanıń diftonglasıw qubılısın qaraqalpaq tilin eski bulgar (házirgi chuvash), gagauz, hám yakut tilleri menen jaqınlastıratuǵın qubılıs dep kórsetedi13.

Ó-foneması. Mahmud Qashǵariydıń «DLT» miynetinde bul fonema anlaut hám inlaut poziciyasında jumsalǵan: ótinch-qarız (111,450), ókúnsh-ókinish (1,152), óńlik-reńli (1,76), kóz-kóz (111,228), kózúldúrúk-kóz awırǵanda tutılatuǵın shashaq (1,482), kómúldúrúk-attıń moyın tárepinen alınıp erge baylanatuǵın baw (1,482).

U-foneması. «DLT» miynetinde bul fonema sózdiń barlıq poziciyasında jumsalǵan: uzun-uzın (1,106), uluǵ-ullı (11,101), qulanqulan (111,134), quduqqudıq (111,134) sorǵu-sorǵı, soratuǵın ásbap (1,401) xumaru-miyras (1,146).

Házirgi qaraqalpaq tilinde bul fonema sózdiń tek anlaut hám inlaut poziciyasında jumsaladı, auslaut poziciyada ushıraspaydı.

Ú-foneması. «DLT» miynetinde sózdiń barlıq poziciyasında ushırasadı: úlúshúles (1,13), úkú-úki, bayıwlı (1,175), bergú-beresi qarız (1,403).

Házirgi qaraqalpaq tilinde bul fonema tek anlaut hám inlaut poziciyada jumsaladı.

I-foneması. Sózlikte sózdiń barlıq poziciyasında jumsalǵan: aǵırdı-awırdı (1,271), ıńraydı-ıńıraydı (1,285), yıǵach-aǵash

(11,149), qız-qız (11,101), oqıdı-oqıdı (111,270), ozdı-ozdı

(1,271),

Í-foneması. Mahmud Qashǵariydıń sózliginde bul fonema sózdiń barlıq poziciyasında jumsalǵan: in-in (1,84), ińir-ińir(1,120), ekin-egin (1,107), yip-jip (111,81), pishaq-pıshaq (111,271), eki-eki (1,83),

yigirma-jigirma (111,55).

«DLT» miynetindegi dawıslı sesler únlesligi eki baǵdarda ushırasadı.

1. Tańlay únlesligi yaǵnıy sózdiń birinshi buwınında juwan dawıslı sesler jumsalsa, sońǵı buwında juwan dawıslı seslerdiń qollanıwı; birinshi buwında jińishke dawıslı sesler jumsalsa sońǵı buwınlarda jińishke dawıslı seslerdiń qollanıwı ushırasadi. Mısalı,

47

sút saǵıldı-sút sawıldı (11,142), yayladı-jayladı (111,325), sayradısayradı (111,325), ol barchin qarıshladı-ol parsha, jipekti qarısladı. (111,345), ol otuǵ kórúkledi-ol ottı úpledi (3,359), elimledi - jelimledi (3,355).

2. Erin únlesligi. Erin únlesligi Mahmud Qashǵariydıń sózliginde belgili dárejede saqlanǵan, kópshilik jaǵdayda tuyıq buwınlı sózlerde kórinedi: otunluqotınxana (1,175), boyınduruq-moyıntırıq (111,184), quduq-qudıq, (111.135), kózúldúrúk-kóz awırǵanda taǵatuǵın shashaq, (1,482), kómúldúrúk-attıń moyın tárepinen erge baylanǵan baw (1.482), ashuqluq-aziqlıq (1.160).

Dawıssız sesler. Mahmud Qashǵariydıń «DLT» miynetinde tiykarınan 22 dawıssız fonema qollanǵan.

B-foneması. Mahmud Qashǵariydıń sózliginde bul fonema sózdiń barlıq poziciyasında jiyi ushırasadı:ben-men (1,67), buǵday-biyday, (111,258), baqa-baqa, qurbaqa (111,245), qabuǵ-qapı (1,355), qobuz-

qobuz (1,346), bezgek-bezgek (11,334), tam túbi-jaydıń tırnaǵı (3,130), G-foneması.

(3,167), ig-awırıw (3,36).

•-foneması. Bul fonema tiykarınan sózdiń ortasında hám sońında jumsalǵan: aǵız (1,78), yaǵ (11,24), qabuǵ (1,355), daǵ (11,368), aǵush (1,88).

D-foneması. Mahmud Qashǵariydıń sózliginde «d» foneması sóz basında hám ortasında jumsalǵan: daǵ-daq (11,368), dewa-túe (111,23), qarındash-qarındas (1,386). Sózdiń aqırında jumsalmaǵan.

J-foneması. Bul fonema Orxon-Enisey esteliklerinde jumsalmaǵan edi, biraq «DLT» miynetinde ushırasadı: jundım-juwındım, (11,364), jetti-jetti (11,364), jalań er-taqır jer (111,382), ajun-dúnya (1,108), tajik-tájik (1,168), aǵuj-uwız (1,88), Mahmud Qashǵariy bul sesti oǵuz hám qıpshaq toparındaǵı qáwimlerdiń tillerine tán bolǵan ses dep kórsetedi.

Z-foneması. Mahmud Qashǵariydıń «DLT» miynetinde «z» foneması sózdiń basında ushıraspaydı. Kópshilik jaǵdayda inlaut hám auslaut poziciyada jumsalǵan: azaq-ayaq (11,249), azrıq-ajırıq (1,124), uzaq-uzaq (1,97), bilezúk-bilezik (111,222), kóz-kóz, (1,181), qız-qız

(1,432), aǵız-awız (1,78).

Y-foneması. Mahmud Qashǵariydıń «DLT» miynetinde y-foneması sózdiń barlıq poziciyalarında ushırasadı: er-jer, (1,105), yıǵachaǵash (1,250), emish-jemis (11,19), ayǵır-ayǵır (11,134), qırǵuy-

qırǵıy (11,101), qoy-qoy (11,21).

K-foneması. Mahmud Qashǵariydıń sózliginde «k» foneması sózdiń barlıq poziciyasında jumsalǵan: kerpich-gerbish (111,131), kigiz-

48

kiyiz (111,227), kókórshgun-kógershin (111,425), ekin-egin (1,107), erúk-erik (1,228),

Q-foneması. Bul fonema da «DLT» miynetinde sózdiń barlıq poziciyalarında jumsalǵan: qaǵun-qawın (111,117), qılıch-qılısh (111,85), qapuǵ-qapı (21,65), arqaǵarqaw (1,140), taquq-tawıq

(111,20), ayaq-ıdıs (1,112), yastuq-dastıq (111,50), oraq-oraq (111,282),

L-foneması. Mahmud Qashǵariydıń «DLT» miynetinde bul fonema tiykarınan inlaut hám anlaut poziciyalarında ushırasadı: yalu-jelle-kishi arqan (111,32), elimjelim (111,27), elin-jelin (111.30), til-til (1.131),

saqal-saqal (1.109).

M-foneması. Mahmud Qashǵariydıń sózliginde «m» foneması sózdiń barlıq poziciyalarında ushırasadı: múńúz-múyiz (111,159), meniń-meniń (11,95), mańamaǵan (11,94), ketmen-ketpen (1,416),

tigirmen-digirman (111,282), emchi-táwip (1,74), úzúm-júzim (1,115), em-jem (111,158), elim-jelim (111,27),

N-foneması. Sonor «n» foneması «DLT» miynetinde tiykarınan sóz ortasında hám aqırında jiyi ushırasadı. Anlaut poziciyada siyrek qollanǵan: neń-zat, buyım

(111,369), ne-ne (1,212), qanat-qanat (1,338),

boynuń-moynıń (11,9), arslan-arslan (11,152), burın-murın (1,470), ketmen-ketpen (1,416), xan-xan, (11,9), tizgin-dizgin (1,400).

Ń-foneması. Bul fonema tiykarınan inlaut hám auslaut poziciyada jumsalǵan. Anlaut poziciyada ushıraspaydı: suńqar-suńqar (111,392), súńgú-nayza (111,379), múńúz-múyiz (111,159), ań-ań (1,76), qalıń berse qız alır -qalıń berse qız alar

(111,384).

P-foneması. Mahmud Qashǵariydıń sózliginde bul fonema sóz ortasında hám aqırında jiyi ushırasadı. Anlaut poziciyada siyrek ushırasadı: pichak-pıshaq (111,271), qapuǵ-qapı (1,160), tepe-tóbe (111,336), kerpich kebi-gerbish qálibi (111,131), gúp-suw qoyıp qoyatuǵın ıdıs (111,159).

R-foneması. Mahmud Qashǵariydıń sózliginde bul fonema sóz ortasında hám aqırında jumsalǵan: tarıǵ-egin (111,268), sharuqsharıq, ayaq kiyim (1,362), yarmaqteńge (11,97), azǵır-ayǵır (111,134), er-jer (1,105), er-er, erkek, (111,270), kúrashjarıs (1,632).

S-foneması. Mahmud Qashǵariydıń «DLT» miynetinde bul fonema sózdiń barlıq poziciyasında jumsalǵan: suw-suw (111,264), suńqarsuńqar (111,392), saǵızxansawısqan, hákke (1,473), arslan-arıslan

(4,159), tas-tas (111,221).

T-foneması. Únsiz «t» dawıssız foneması sózlikte sózdiń basında, ortasında hám aqırında jumsalǵan: tarıǵ-egin (111,268), tigirmandigirman (111,282), buta-putaq (1,49), ot-ot, shóp (11,105), et-gósh,

et (111,32), iyt-iyt (1,123), at tuyaǵı-at tuyaǵı (111,180).

W-foneması. «W» foneması Orxon-Enisey esteliklerinde ushıraspaǵan edi. Al, Mahmud Qashǵariydiń sózliginde bul fonema jumsalǵan. Sóz ortasında hám aqırında jumsalǵanın kóremiz: ew-

49

úy (11,143), tewe-túe (111,153), suw-suw (11,148), awat-awa, maqullaw (1,84), awchı-awshı, ańshı (1,94), tawar-tawar (11,97).

X- foneması. Bul fonema da Orxon-Enisey esteliklerinde qollanbaǵan fonema edi. A.M.Sherbaktıń dálillewi boyınsha «x» foneması túrkiy tillerinde orta túrk dáwirine kelgende payda bolǵan, bul dáwirdegi jazba esteliklerde jiyi qollanadı dep kórsetedi.

Qashǵariydıń sózliginde xan-xan (11,9), xanda-qay jerde (111,238), xizim-qızım

(111,218) usaǵan sózlerdiń qurılısında qollanǵan. Mahmud Qashǵariydıń ózi III tom 238-betinde bul ses oǵuz hám qıpshaq toparındaǵı tiller ushın tán bolǵan ses dep kórsetip ótedi.

Ch-foneması. Affrikat «Ch» foneması Mahmud Qashǵariy sózliginde sózdiń barlıq poziciyasında qollanǵan: chıbık-shıbıq (11,9), charuq-ayaq kiyim (1,362), qamchı-qamshı (111,3) echkú-eshki

(11,136), qoruǵchı-qarawıl (111,260), yıǵach-aǵash, (2,149), barchinparsha, jipek (3,25), kerpich-gerbish (3,131).

Sh-foneması. Mahmud Qashǵariydıń «DLT» miynetinde bul fonema sózdiń barlıq poziciyasında ushırasadı: shadır (2,198), eshek (1,134), ash-as, awqat (1,105), qush-qus (2,231), ish-is (1,76), bash-bas

(1,271).

H-foneması. Únsiz, faringal (kómekey) dawıssız «h» foneması Mahmud Qashǵariydıń sózliginde siyrek bolsa da ushırasadı. Bul fonema Orxon-Enisey esteliklerinde jumsalmaǵan edi. Mahmud Qashǵariy bul ses túrkiy tillerinde júdá az jumsalatuǵının kórsete kelip, «hana-ana», «hata-ata» sózlerinde qollanılatuǵının kórsetedi hám bul ses tek kenjek, xotan qáwimleriniń tilinde bar, basqa qáwimlerde ushıraspaydı dep jazadı (I tom, 32-bet).

§13. «Devonu-luǵat-it-túrk» miynetiniń sózlik quramı

Mahmud Qashǵariydiń «Devanu luǵat-it-turk» miynetiniń sózlik quraminda 10000 ǵa shamalas sóz qollanǵan.

boyni (1,220), qabaq-kóz qabaqı (1,363), shash-sach (1,77), kóz-kóz (1,81), júz-yuz (1,223), ayaq-azaq (1,96), ayaq (1,112), dize-tiza (2,395), til-til (1,26), taban-túe tabanı (1,380), qan-qan (1,270), tis-tish (2,28), baqay-baqanaq-

ayrı tuyaqlılardıń eki tırnaǵınıń arası hám eki tırnaǵınıń biri (3,192). baqanuq-jılqı tırnaqlarınıń qaptal hám astındaǵı et (3,192), júrek-yurak (2,167), qulaq-qulaq (1,148), bas-bash

(1,126), ókpe-opka (2,167), murın-burni (1,473), tırnaq-tirińaq

50

(1,187), tirińaq (3,393), tamaq-tamǵaq (1,435), qas-qash (3,166), barmaq-ernak (1,129), tobıq-tońuq (1,198), bawır-baǵir (1,270), qoynıquyni (2,399), turqı: turq sózi uzınlıqtı, boydı ańlatadı (1,333). teriteri (1,177), emshek-emik (1,300), tumsıq-tumshuq (1,435), jawırın-

jaǵrin (3,355), qarın-qarın (2,365), bilek-bilak (1,366), azıw-aziǵ- haywannıń azıw tisi (1,95), túki-tug (3,224), kókirek-kóksi (1,233),

erin-erin (1,106), tamır-tamir (1,456), bókse-boksak. Kókirektiń joqarǵı tárepi, saqalsaqal (1,109), buwın-boǵim (1,370), kirpik-kirpuk (2,322), tamaq-boǵoz (2,284), ishek-shish (2,147), put-but (3,131), kórki-

kórki (1,309), tuyaq-tuyaǵ (3,193), taz-taz (1,304), talaq-talaq (1,390),

qoltıq-qoltiq (1,440), súek-sońuk (1,444), jaq-yańaq-awızdıń eki tárepindegi tisler ornatılǵan kómik, jaq (3,386), qazı-qazi -adam qarnınıń búklemi, may (3,243), sińirsińir (3,374).

Hár bir tildiń sózlik quramındaǵı adam músheleriniń atamaları sol tildiń sózlik quramınıń eń eski qatlamlarınıń biri bolıp tabıladı.

Adam músheleriniń atamalarınıń bazı birewleri kóp mánili, metaforizaciyalıq hám metonimiyalıq qásietke ie bolıp keledi. Bul jerde tiykarınan anatomiyalıq atamalardıń tiykarǵı nominativ mánisi esapqa alındı.

2. Tuwısqanlıq qarım-qatnastı ańlatatuǵın sózler

«Devanu-luǵat-it-túrk» miynetinde ushırasatuǵın tuwısqanlıq qarım-qatnastı ańlatatuǵın sózlerdi úsh toparǵa ajıratıp qarawǵa boladı:

a)Qanǵa baylanıslı tuwısqanlıq terminler: apa-aba (1,113), áke-ata (1,114), aǵaaka (1,302), ini-ini (1,119), ata-ata (1,201), ul-oǵl (1,73), qız-qiz (1,239), sińli-sińil- erkeklerdiń ózinen kishi qız qarındası (3,377), jora-jura hayaldıń inisi. Eriniń kishi inisine «ini» delinedi, jası úlken bolsa «ishi» delinedi. Erlerdiń ózinen kishi qarındasına «sińil baldiz» delinip, ózinen úlkenine «aka» delinedi (3,13).

b)Nekege baylanıslı tuwısqanlıq terminler: kúew-kuzag (3,18), kelin-kelin (3,18), jesir hayal-tul uraǵut (3,147), er-er (1,70), qatın-kisi (1,318), qańsiq-ógey, qańsiq ata, qańsiq oǵul (3,393), qáyin-qazin (2,123), baldız -baldiz (1,426), bajanamija (1,417).

v)Adamnıń jasına baylanıslı terminler: jigit-jigit-barlıq nárseniń jası (3,14), ǵarrı-qarı (2,38), qarı er mundi-ǵarrı adam aljıdı, erúlken jastaǵı adam, jaslıqyashliǵ (3,49), jas-jash-taza (3,175), shal (427), qız-qiz (1,315), tul-tul-balaǵa qaratıla qollanadı (3,147).

Mahmud Qashǵariydiń «DLT» miynetinde «qańdash» sózine «atası bir aǵainiler» (3,392) dep túsinik berilgen. Qaraqalpaq tilinde «qarındas» sózi «atası bir aǵaqarındastı» ańlatadı. Sonday-aq, «kishi» sózi «er adam» degen mánini de, «hayal adam» degen mánini de ańlatadı (3,244). «DLT» te «qańsiq» sózi «ógey» degen mánini ańlatadı: qańsiq

51

ata, qańsiq oǵul (3,393). Bul sóz házirgi qaraqalpaq tilinde ushıraspaydı.

3. Jámietlik-siyasiy leksika

«DLT» te mámleketti basqarıw islerine, siyasiy turmısqa, adamnıń sosiallıq jaǵdayına baylanıslı qollanılǵan sózler ushırasadı. Bul tematikalıq toparǵa kiretuǵın terminlerdiń basım kópshiligi qul ielewshilik hám feodallıq jámietlik-ekonomikalıq dúzimge baylanıslı sózler bolıp tabıladı: Xan-xan-turklerdiń eń úlken baslıqları (3,172), orda-ordu(sháhár, 1,291), yalıńuq-adam hám basqa maqluqlar, (3,365), tóretoru, (nizam, 2,25), ǵáziyne-komshu (1,395), tamǵa- tamǵa-shax hám t.b. tamǵası

(1,400), bek-bek, bekkem, (1,321), bay-bay (3,173), kuń 1. kuń-kániyzek (2,87), 2. guń-shorı (3,433), kisi-er adam

(98), kisi-qatın (1,318), qul-qul (1,324), wázir-yuǵrush-xalıqtıń arasınan wázirlikke kóterilgen adam (3,47), qala-kend (1,188), xalıqbuzun (3,88), shatır-shatir (1,385),

(3,199), qarız-alım (3,201), boy-qáwim, (3,155), jarlı-shıǵay (3,257), Ordu-Balasaǵun qalası janındaǵı bir sháhárdiń atı (1,145).

4. Áskeriy leksika

«DLT» te áskeriy islerge baylanıslı, qural-jaraq atamaları, áskeriy kiyimkenshek atamaları, urıs taktikasına baylanıslı sózler ushırasadı: qorǵan-kend (1,239), oq-oq (1,181), sawıt-say yarıq (3,173), nayza-

suńu (2,306), qılısh-qılısh (1,192), qın-qın (1,192), kisen-kishan

(2,21), saqpan-salńu (3,389), sadaq-asiǵ (3,57), sarı jay-jay (3,81), jawyaǵ (1,180),

(2,35), geze-kez oq atatuǵın orın (3,332), atıspaq-atish (1,92), bashaq bórisi-oq ushına ótkizilgen temir (3,239), dabıl-tovil-ańǵa shıqqanda qarshıǵa qus ushın qaǵılatuǵın baraban. Men bul sózdi arabshadan alınǵan dep esaplayman. Lekin men bul sózdi turklerdiń eń shetki úlkelerindegi haqıyqıy túrklerden esittim (3,180), urıs-urush (1,192), duzaq-tuzaq (1,213), ásker (1,312), tutǵun (1,202), yizaqáskerdiń aldında baratuǵın bólimi (3,26), shebiń-juwan temir nayza (3,380), su-ásker (1,312), boluńtutqın (3,94), quru-temirden islengen úsh putaqlı urıs áspabı (3,242).

5. Diniy isenimge baylanıslı sózler

«DLT» tiń sózlik quramında túrkiy xalıqlarınıń islam dinin qabıllaǵanǵa shekemgi diniy isenimine baylanıslı sózler az sanda qollanǵan: -táńir-tańir (2,9), sińqa -gór mánisin ańlatadı (3,72), jin-

52