Qaraqalpaq tili tariyxı (Sh. Abdinazimov 2014)
.pdftárepine ornalasqan tastıń, biyikligi 160 sm, 25 qatar jazıw jazılǵan. Estelik 716-jılı jazılǵan. Mazmunı boyınsha Tonıkók qatnasqan tariyxıy waqıyalardı sóz etedi. Bul estelikte Tonıkóktiń tabǵach elinde sawat alǵanlıǵı tuwralı da maǵlıwmat beriledi:
«...Bilge Tonıkók ben ózim tabǵach iline qılıntım. Túrk budun tabǵachqa kórúr erti...» (Dana, aqıllı Tónıkók men ózim qıtay elinde tárbiyalandım. Túrk xalqı ol waqıtları Qıtayǵa baǵınıshlı edi..) Tonıkók Bilke qaǵannıń qayın atası bolǵan.
4.Ongin esteligi. Bul estelik 1891-jılı N.M.Yadrincev tárepinen tabılǵan. Estelik Kultegin menen Bilke qaǵannıń ákesi Qutluǵ qaǵan hám onıń hayalı Ílbilge xatunǵa arnalıp, 731-jılı jazılǵan.
5.Kuli Shura esteligi. Bul estelikti V.L.Kotvich 1912-jılı Mongoliyanıń Íxe-
Xushotu degen jerinen tapqan. Estelikte tardush qáwiminiń basshısı Kuli Shuranıń batırlıǵı sóz etilgen. Akademik A.N.Samoylovich tárepinen awdarma jasalǵan.
6.Muyun Shura esteligi. Bul estelik 1909-jılı Selenga dáryası menen Shine-usu kóli átirapınan G.I.Ramstedt tárepinen tabıldı. Estelik uyǵır mámleketiniń basshısı Muyun Shuraǵa arnalıp jazılǵan. Muyun Shura 745-jılı túrk qaǵanatınıń sońǵı qaǵanı Ozmısh tegindi urısta jeńip túrk qaǵanatınıń qulawına sebepshi bolǵan tariyxıy shaxs. Estelik 744-759-jılları aralıǵında jazılǵan dep shamalanadı.
7.Sujda esteligi. Bul estelik IX ásirde uyǵırlar menen urısta jeńiske erisken qırǵız xanı Yarlaqarǵa arnap qoyılǵan. Estelik Mongoliyadaǵı Sudjin-Davan tóbeshiliginen 1909-jılı Ramstedt tárepinen tabılıp, 1913-jılı Xel-sinkide járiyalanadı.
§6. Orxon-Enisey estelikleriniń fonetikası
Dawıslı sesler. Orxon-Enisey esteliklerinde 8 dawıslı fonema ushırasadı. 8 dawıslı fonemanı ańlatıw ushın tórt tańba qollanıladı.
A -foneması. Jasalıw ornı boyınsha til artı, jasalıw usılı boyınsha ashıq, erinniń qatnası boyınsha eziwlik, juwan dawıslı «a» foneması esteliklerdiń tilinde sózdiń barlıq orınlarında qollanǵan: adaq, adǵır, alp, qaǵan, taǵ, ıǵach, buncha, yazıqa, buqa.
E -foneması. Jasalıw ornı boyınsha til aldı, eziwlik, jińishke hám qısıq dawıslı «e» foneması sózdiń barlıq orınlarında esteliklerdiń tilinde qollanılǵan: eb-úy, ekntiekinshi, edgú-iygi, er, emgek-eńbek, sekiz, bilge-aqıllı, birle-birge, ne-ne.
O -foneması. Jasalıw ornı boyınsha til artı, erinlik, juwan hám ashıq dawıslı «o» foneması sózdiń basında hám birinshi buwında
23
ushırasadı: oǵlı, otuz, on, yoǵan-juwan, boz-boz, yoqaru, boltı-boldı, toquz.
Ó -foneması. Jasalıw ornı boyınsha til ortası, erinlik, jińishke, ashıq dawıslı «ó» foneması sózdiń basında hám birinshi buwında qollanıladı: ód-waqıt, óz, órt, ókún, ólgeli, chól, kók, kóńil, tórt.
U -foneması. Jasalıw ornı boyınsha til artı, erinlik, juwan, qısıq dawıslı «u» foneması Orxon-Enisey esteliklerinde sózdiń barlıq orınlarında qollanǵan, házirgi qaraqalpaq tilinde tek sózdiń basında hám ortasında jumsaladı: ulus-xalıq, uzun-uzın, uchdı-óldi, altun, azuq-azıq, yuyqa-juqa, budun-xalıq, bańaru-maǵan, yoqaru-joqarı, ańaru-oǵan, tutǵunu-tutıp, irkip.
Ú -foneması. Jasalıw ornı boyınsha til ortası, erinlik, jińishke hám qısıq dawıslı «ú» foneması Orxon-Enisey esteliklerin de sózdiń barlıq orınlarında qollanǵan: úch, úchún, kún, túz, túrk, sú-ásker, edgú-iygilikli, korú-kóre, ilgerú-ilgeri.
Házirgi qaraqalpaq tilinde bul fonema tek sózdiń basında hám ortasında jumsaladı.
Í -foneması. Jasalıw ornı boyınsha til artı, juwan, eziwlik, qısıq dawıslı «ı» foneması sózdiń barlıq orınlarında jumsalǵan: ıǵachaǵash, ıraq-jıraq, ıshǵınashıwlanıw, ıd-jiberiw, yıl, qırq, qırq az, arıǵ-arıw, taza, yısh, yıs-jıs toǵay, yılqı, yazı, qarı.
I -foneması. Jasalıw ornı boyınsha til ortası, jińishke, eziwlik, qısıq dawıslı «i» foneması Orxon-Enisey esteliklerinde sózdiń barlıq orınlarında qollanılǵan: ingeksıyır, ini-ini, il, el-el, ichreishinde, biz, kisi, kiyik-jabayı eshki, bir, eki, bóri, erchijergilikli jerdi jaqsı biletuǵın adam, idi-xojayın.
Dawıssız sesler. Orxon-Enisey jazba esteliklerinde qollanǵan dawıssız sesler 18 mánili fonemadan ibarat.
B -foneması. Únli, qos erinlik, jabısıńqı erinlik dawıssız «b» foneması OrxonEnisey esteliklerinde sózdiń barlıq orınlarında jumsalǵan: bańa-maǵan, buń-muń, batsıq-batıs, bunsha-bunshama, yablaq-jaman, obutı-uyatı, ab-ań, aw, sab-sóz, subsuw.
Házirgi qaraqalpaq tilinde «b» foneması túpkilikli túrkiy sózlerinde sózdiń sońında ushıraspaydı.
G-foneması. Únli, til artı, jabısıńqı «g» foneması OrxonEnisey esteliklerinde sózdiń ortasında hám aqırında ushırasadı: bilge-bilimli, egirmi, túrgesh-túrgesh xalqı, beg, bilig, bilim, kishi, kichig, úlig-úles, pay. «G» foneması házirgi qaraqalpaq tilinde túpkilikli túrkiy sózlerinde tiykarınan sózdiń basında hám ortasında qollanıladı.
Ǵ-foneması. Únli, kishkene tillik, jabısıńqı «ǵ» foneması sózdiń ortasında hám aqırında jumsalǵan: yaǵı-dushpan, qaǵan, chıǵanjarlı, oǵuz, anıǵ-zalım, arıǵ-taza, arıw, yadaǵ-jayaw, uluǵ-ullı, atlıǵ-atlı.
24
Házirgi qaraqalpaq tilinde ǵaz, ǵarǵa, ǵáremet usaǵan sózlerde sózdiń basında da qollanıladı.
D -foneması. Únli, til aldı, jabısıńqı dawıssız «d» foneması sózdiń basında jumsalmaǵan, tek sózdiń ortasında hám aqırında ushırasadı: adaq, adǵır, yadaǵ, shadáskeriy ataq, esid, ód-waqıt.
Házirgi qaraqalpaq tilinde «d» foneması sózdiń basında da qollanıladı: dala, diyxan, dárt, daǵaza.
Z -foneması. Únli, til aldı, juwısıńqı dawıssız «z» foneması sózdiń ortasında hám aqırında ushırasadı: yazıqa-jazıqlıq, uzun, barzun-barsın, bizinte-biz, úze-úzre, ústinde, boz-boz, yabız-jaman, yúz, kúntúz, kız. «Z» foneması házirgi qaraqalpaq tilinde sóz basında da qollanıladı: zaman, záhár, zıyan, zat, zaǵara.
Y -foneması. Sonor, til ortası, juwısıńqı dawıssız «y» foneması sózdiń basında, ortasında hám aqırında da qollanıladı: yaǵdushpan, yana-jáne, yol-jol, yaj-jas, yoqaru-joqarı, buyuruq-buyrıq, yuyqa-juqa, bayraǵ, kiyik, bay, taluy-teńiz, Umayhayal qudayı.
K -foneması. Únsiz, til artı, jabısıńqı «k» foneması OrxonEnisey jazba esteliklerinde sózdiń barlıq orınlarında jumsaladı: kisi, kiyik, kúmúsh, kú-xabar, sekiz, Ótúken-Xangay qalası, eki, túrk, tezik-tájik, kók.
Q -foneması. Únsiz, kishkene tillik, jabısıńqı «q» foneması sózdiń barlıq orınlarında jumsalǵan: qara, qanı-qáne, qırıq, qarıǵarrı, toquz, yoqaru, uchduqdaólgende, yımshaq-jumsaq.
L -foneması. Sonor, til aldı, juwısıńqı «l» dawıssız foneması tiykarınan alǵanda sózdiń ortasında hám aqırında jumsalǵan. Orxon-Enisey esteliklerinde tek tórt sózde tabǵashlı-qıtaylı adam atlarında Lisún Tay, Isiyi Likend hám dońız mánisin ańlatatuǵın
«laǵzın», «lu-ulıw» sózinde sózdiń basında qollanǵan: alp, altun, qalın-qalıń, yıl, yashıl, yol, qul.
M -foneması. Sonor, qos erinlik jabısıńqı «m» dawıssız foneması Orxon-Enisey esteliklerinde sózdiń barlıq orınlarında ushırasadı: mańa, men, mániń, emgek-azap, qıyınshılıq, yımshaq-jumsaq, kúmúsh, semiz, elim, ilim, biligim-qanım, ózúm, oǵushum-meniń qáwimim.
N -foneması. Sonor, til aldı, jabısıńqı «n» foneması sózdiń basında, ortasında hám aqırında qollanǵan: ne-ne, neke-nege, neńzat, yana-jáne, qanı-qáne, onınchonınshı, altun, yoǵan-juwan, qaǵan, qatun. Jińishke dawıslı sesler menen qatar qollanılǵanda ayırım sózlerde sózdiń basında da ushırasadı: ne, neke-nege, neń-zat.
Házirgi qaraqalpaq tilinde namaz, nadan, násiyat, námárt, nagúman usaǵan sózlerde sózdiń basında da jiyi qollanadı.
Ń -foneması. Sonor, kishkene tillik, jabısıńqı dawıssız «ń» foneması OrxonEnisey esteliklerinde sózdiń ortasında hám
25
aqırında jumsalǵan: táńri, tıńla, óńre-aldıńǵı, súńis-urıs, buluńmuesh, buń-muń, tań, yalań-jalań, kúń-kúń.
Ń -foneması házirgi qaraqalpaq tilinde de sózdiń ortasında hám aqırında jumsaladı.
P -foneması. Únsiz, qos erinli jabısıńqı «p» foneması OrxonEnisey esteliklerinde tiykarınan sózdiń ortasında hám aqırında jumsalǵan. Esteliklerdiń tilinde tek bir sózde Purum-Shıǵıs Rum toponiminde sózdiń basında da jumsalǵan: apa-jası úlken tuwısqan, apar-avar, shad apat, alp.
R -foneması. Sonor, til aldı jasalıw usılı boyınsha dirildewik «r» foneması esteliklerdiń tilinde sózdiń ortasında hám aqırında jumsalǵan. Sóz basında tek bir sózde «rmlá-jabayı haywan atı» sózinde jumsalǵan: ara-aralıq, arıǵ-arıw, taza, artuqartıq, arıq-arıq, táńri, órt, apar, bar, bir, ásir-ásir, begler.
«R» foneması házirgi qaraqalpaq tilinde arab, parsı hám basqa da tillerden kirgen sózlerde sózdiń basında da qollanadı: ruqsat, raxmet, ras, rıyza, roman.
S -foneması. Únsiz, til aldı juwısıńqı «s» foneması OrxonEnisey esteliklerinde sózdiń barlıq orınlarında da qollanadı: sab-sóz, semiz, sińli-qarındas, sú-ásker, súńisurıs, esi-esi, joldası, is-miynet, yaǵısı-dushpanı, udısqım-uyqım, barıs-jolbarıs, besbish, tólis-xalıq, ulus-xalıq, el, bolmıs-bolǵan.
T- foneması. Únsiz, til aldı, jabısıńqı dawıssız «t» foneması Orxon-Enisey esteliklerinde sózdiń basında, ortasında hám aqırında da jiyi qollanǵan: tash, toquz, toq, táńri, túrk, otuz, qatun, altı, eti, kelti-keldi, órt, tórt, túpút-tibet, elt-apar,tut, toqut-qurǵız, tańut-tangut.
Chfoneması. Únsiz, til aldı, jabısıńqı, affrikat dawıssız «ch» foneması, sózdiń barlıq orınlarında jumsalǵan: chól-shól, chıqanjarlı, chik-xalıqtıń atı, bichin yılmeshin (maymıl) jılı, kichik-kishi, súchik-mazalı, úchún-ushın, qach-qansha, úchúsh, tabǵach, ıǵach, bıch-kes.
Házirgi qaraqalpaq tilinde bul fonema tek basqa tillerden ózlestirilgen sózlerdiń quramında qollanadı.
Sh -foneması. Únsiz, til aldı juwısıńqı «sh» dawıssız foneması esteliklerdiń tilinde sózdiń barlıq orınlarında jumsaladı: shad-ataq, Shantuń-jer atı, yashıl, kishi, bashla-basla, yash-jas, oǵush-qáwim, úkúsh-kóp, tash-tas, tardush-túrk qáwiminiń biriniń atı.
Orxon-Enisey estelikleri tilinde házirgi qaraqalpaq tilinde qollanılatuǵın tómendegi dawıssız fonemalar ushıraspaydı: «h», «x»,
«f», «w», «v», «ch», «j».
Singarmonizm
26
a)Dawıslı sesler únlesligi. Orxon-Enisey esteliklerinde dawıslı sesler tarawında ushırasatuǵın tiykarǵı belgilerdiń biri dawıslı seslerdiń únlesip keliw qubılısı bolıp tabıladı. Dawıslı seslediń únlesip keliwi eki túrde ushırasadı: tańlay únlesligi, erin únlesligi:
Tańlay únlesligi. Tańlay únlesligi nızamı boyınsha sózdiń birinshi buwınında til artı, juwan dawıslı fonemalar jumsalsa, sózdiń keyingi buwınlarında da til artı, juwan dawıslı sesler qollanıladı: qaǵanlıq, balıqtaǵı, bashlayu, qazǵanur, qazǵanmasar h.t.b.
Sózdiń birinshi buwınında jińishke dawıslı fonemalar jumsalsa, keyingi buwınlarda da jińishke dawıslı fonemalar qollanıladı: eren, beglerde, ebgerú, kenti, bilge, ilgerú, inegu h.t.b.
Erin únlesligi. Eski túrkiy jazba esteliklerinde sózdiń birinshi buwınında erinlik dawıslı sesler jumsalsa keyingi buwınlarda da erinlik dawıslı sesler jumsalǵan: budun, qutluǵ, kóńúl, súchúg, qılluǵ, bórú.
b)Dawıssız sesler únlesligi. Túrkiy tillerindegi singarmonizm nızamı dawıslı sesler menen birge dawıssız seslerdiń de unlesip keliwin támiyinleydi. Eski turkiy jazba esteliklerinde dawıssız sesler buwın menen buwınnıń túbir menen qosımtanıń shegarasında únlesip kelgen. Túbir sózdiń aqırı únsiz dawıssız seske tamamlansa, oǵan únsiz dawıssız sesten baslanǵan qosımtalar jalǵanǵan: túpitketibetke,tashqatasqa, kún batsıq-kún batıs, tabǵashqa. Únli yamasa sonor dawıssızǵa tamamlansa oǵan únli hám sonor dawıssızdan baslanǵan jalǵawlar jalǵanǵanın kóremiz: oǵuzdantan-oǵuzdan, qırǵızda, ebcherú, tegdimiz, esidgil, kózde, qatuǵdı.
Eski túrkiy jazba esteliklerinde buwınnıń tómendegi túrleri ushırasadı:
1.Bir dawıslı sesten turatuǵın buwın: ó-oylaw, u-tús, i-ósimlik, i+ni, a+ta, a+pa.
2.Dawıslı hám dawıssız sesten ibarat buwın: ach-ash, ab-ań, aw,
er-batır.
3.Dawıssız hám dawıslı sesten ibarat buwın: te-de feyili, tó+rúnızam.
4.Dawıssız+dawıslı+dawıssız sesten turatuǵın buwın: bir-ber, bol, bar, bash, qan, sub-suw.
5.Dawıslı+dawıssız+dawıssız tipindegi buwın: elt, alp, ast.
6.Dawıssız+dawıslı+dawıssız+dawıssız túrindegi buwın: qorq, sansh, túrk, qırq, bars, tórt.
§7. Orxon-Enisey estelikleriniń sózlik quramı
27
Hár qanday tildiń baylıǵı sol tilde sóylewshi xalıqtıń ózin qorshaǵan ortalıqtaǵı zat hám qubılıslar tuwralı túsinikleriniń, xalıqtıń sana-seziminiń, kúndelikli turmısınıń sáwleleniwi bolǵan sózlik quramındaǵı sózler arqalı kórinedi. Túrkiy tilleriniń rawajlanıwınıń dáslepki basqıshlarında dóretilgen Orxon-Enisey estelikleriniń leksikasın úyrenip qaraǵanımızda VI-VII ásirlerde túrkiy tilleriniń sózlik quramı belgili dárejede qálipleskeniniń gúwası bolamız. Bul dáwirge kelip sózlik quramnıń qálipleskenin kóp sanlı omonim, sinonim hám kóp mánili sózlerdiń, sonday-aq, turaqlı sóz dizbekleriniń ushırasıwınan kóriwge boladı. Orxon-Enisey estelikleriniń sózlik quramı tematikalıq jaqtan da jetiliskenin bayqawǵa boladı. Orxon-Enisey estelikleriniń sózlik quraminda 1680 sóz jumsalǵan. Bul jazba esteliklerde qollanılǵan sózler tómendegi tematikalıq toparlarǵa ajıraladı:
1. Tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın sózler
Eski túrkiy jazba esteliklerinde tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın tómendegi sózler jumsalgan: «Ata» sózi: Atachımqa bitig tashıǵ qıltım (Atama tasqa jazdırıp eskertkish qoydım). «Apa» sózi. Bul sóz esteliklerde eń baslı áskeriy dárejelerdiń birin ańlatıw ushın qollanılǵan: apa tarxan. Eshu-qaraqalpaq tilindegi «sheshe» sózi «Kuli shura» esteliginde jumsalǵan /KSh,1/. «Buke» sózi «batır» mánisin ańlatadı. Bul sóz qaraqalpaq tilindegi «bóke» sózi menen seslik qurılısı, mánisi jaǵınan uqsas. «Er kelti» - Batırlar, mártler keldi.
«Egit» sózi /KTm,1/ «jien» mánisin bildiredi. «Inim Kúltegin kergek boltı-Inim Kúltegin qaytıs boldı /KTb.51/; Orxon-Enisey esteliklerinde «qatun» sózi qaǵan yaǵnıy mámleket basshılarınıń hayallarına baylanıslı jumsalǵan. Usı mánini ańlatıw ushın «yotaz» sózi de qollanıladı. «Kunchuy» sózi qıtay tilinen ózlestirilgen sóz bolıp «xan, qaǵannıń qızı» degen mánini bildiredi. Qaraqalpaq tilindegi «Xanshayım» degen hayal-qızlardıń atı usı sózdiń tiykarında payda bolǵan. «Qız» sózi mánilik ózgeriske ushıramaǵan: Silik qız, oǵluń kúń boltı. «Óg» sózi «ana», «apa» degen mánini bildiredi.
«Sińli» sózi jası jaǵınan kishi qızǵa er hám hayal-qızlar tárepinen qollanıladı.
2. Adam músheleriniń atamaları
Orxon-Enisey esteliklerinde adamnıń múshelerin bildiretuǵın tómendegi sózler ushırasadı: aǵız-awız, yúrek-júrek, kókúz-kóksi, adaq-ayaq (Mog,30), arqa (Ton,5), boǵaz-buǵaz (Ton, 26), bash (KT b,4), bod-boy, dene (Ton,4), yanaq-jaq (Mog,
12), kóńil (KTm, 12), kóz
(Mog, 2), qulǵaq-qulaq (Mog, 12), súńúk-súek (KT b,24), sach (Mog,
1) ed-et (Mog, 29), tiz-dize (KT b,2), tıl-til (Ton,56), qan (Ton,52) qashqas (E,26).
28
3.Siyasiy-jámietlik turmısqa baylanıslı sózler
Túrkiy qáwimleriniń dáslepki mámleketlik dúzimi, sonday-aq túrk kaǵanatınıń siyasiy-jámietlik turmısındaǵı tiykarǵı túsiniklerdi ańlatatuǵın sózler esteliklerde ushırasadı.
|
«El-il» (Mog,27), elchi (E,14), budun-xalıq |
(Ton,9). beg (Ktb,22), |
|||||
yúrt-watan |
(Ton,19), |
qaǵan |
(KTm,5), |
balıq-qala |
(Tq,18), |
tamǵa |
|
(KT,53), |
túg-tuw,bayraq |
(MSh,33), qul |
(Mog,36) |
|
kún-gúń |
(Ktb,7), |
|
qaragu-qarawıl (KT,34), uruǵ (KT,10), chıǵan-jarlı (KT,29), «Tórú» sózi Bilke qaǵan esteliginiń 9-qatarında «nızam, tártip, basqarıw» mánilerinde jumsalǵan. Mongol tilinde de bul sóz «mámleketlik dúzim, tártip, rejim» mánisin ańlatadı. Usı sózdiń tiykarında qaraqalpaq tilindegi «tóre, tóreniń tuxımı» sózleri payda bolıp, tiykarınan el basqarǵan, tártip, nızam shıǵarǵan Shıńǵıs xannıń áwladların ańlatıp keledi.
4. Áskeriy qural-jaraq atamaları
Eski túrkiy jazba esteliklerinde áskeriy túsinikler hám qural-jaraq atamaların bildiretuǵın sózler jumsalǵan: ayǵuchı-tıńshı (Ton,21), yabǵu-titul (M,12), yaǵ-jaw (Mog,26), buyruq-buyrıq (KTm, 19), sú-ásker (Mog,24), yadaǵ sú-jayaw ásker (Mch,33), súńúg-nayza
(Ktb,35),súńús-urıs (KT,15), oq-oq, (Ton), urush-urıs (Oe,2), chirigásker (Kch, 9), qılıch-qılısh (KT, 11,45) hám t.b.
5.Mal sharwashılıǵı hám haywanatlar dúnyasına baylanıslı sózler
Bul jazba esteliklerde sol dáwirlerdegi túrkiy xalıqlarınıń kún kórisiniń tiykarǵı
tarawı bolǵan mal sharwashılıǵına baylanıslı sózler jiyi qollanılǵanın kóremiz: ab-aw
(Kch,9), adǵır-ayǵır (Mog,11), |
azman-atan (KSh,45), at-at (Mog,41), |
qon-qoy |
|||
(KT,12) |
bars- |
|
|
|
|
barıs, jolbarıs (KSh,19), buqa-buǵa (Ton,5), yılqı (Mog,24), ingek- |
|
||||
sıyır |
(Ton,15), |
kiyik-jabayı |
eshki (Ton,8), |
laǵzın-dońız |
(Mch,1), |
tabusǵan-tawshan, qoyan (Ton,8), Lu-ulıw (On,4), tay (Mch,11), taǵıq- |
|
||||
tawıq (Mch,10), teyin-tıyın (Mog,1), sıǵun-suwın (Mog,5), ushuq-qus |
|
||||
(Ton,8), qaz-ǵaz (Mch,26), ıt-iyt (Mog,10), yılan-jılan (X-T,VII,1), |
|
||||
múgúz-múyiz |
(E,42), bichin-maymıl,meshin |
(KT,53), bórú |
(E,11), |
||
ingen-túe (E,28). |
|
|
|
|
|
6. Turaq jay hám kúndelikli turmısqa baylanıslı sózler
Orxon-Enisey jazba esteliklerinde turaq jay hám kúndelikli turmısta qollanılatuǵın buyım atamaları az sanda bolsa da ushırasadı: eb-úy (KTb,41), qapıǵdárwaza (Ton,45), qorǵan (Mog,31), kedim- a)
«kiyim» mánisinde, b) qural-jaraq mánisinde (KTb,38), bitig-tasqa jazılǵan jazıw (Ton,58), itgúchi-qurıwshı (KTb,53), kúzńú-kózge taǵatuǵın buyım (E,26), idis-ıdıs
(T,VII), qab-qap,qapshıq (X-T,IX,1),
29
ton-a) kiyim-kenshek (KT,29), b) sırtqı kiyim (E,41), óchúk-oshaq (E,36), borsharap (KT,37).
7. Waqıt hám tábiyat qubılısların bildiretuǵın sózler
Jazba esteliklerde jıl máwsimleri, geografiyalıq obiektlerdi, tábiyat qubılısların
bildiretuǵın sózler de jumsalǵan: ay (KTb,58), yaz-báhár (KTb,48), |
yay-jaz |
(Mog,39), yıl-jıl (Mog,27), kún (Ton,46), kúntúz- |
|
kúndiz (Ton,12), kúz-gúz, (Msh,20), qısh-qıs (Mog,31), tań (Ton,35), tún (Ton,12), er,yir-jer (Ton,11), taǵ-taw: Taǵda sıǵun tezser-Tawda suwın qashsa (Mog,12), subsuw: Subıńaru qoptı-suw jaǵasına jaylastı (Mog,40), qum (Ton,7), tash-tas (Ton,4) taluy-teńiz (Ton,18), ot
(Mog,27), órt (Ton,40) chól (Ton,23), ıǵach-aǵash (Mog,11), ańızmaydanlıq, dalańlıq (E,48),atız-menshik jer (Gk,1).
|
8. Abstrakt túsiniklerdi bildiretuǵın sózler |
|
|
|||||
|
Orxon-Enisey esteliklerinde sol dáwirlerdegi túrkiy qáwimleriniń sana-sezimi, |
|||||||
oy-órisin kórsetetuǵın abstrakt mánili sózler jumsalǵan. |
Máselen: |
ań-ań,túsinik |
||||||
(Ton,34), keg-kek (KT,43), buń- |
|
|
|
|
|
|||
muń |
(Mog,29), |
yaruq-jarıq |
(Mch,13), |
kúsh-kúsh |
(KTb,8), |
yut-jut |
||
(Mog,31), kú-xabar, |
sóz (Ton32), ókinch-qayǵı, |
azap |
(E,28), |
qut- |
||||
qut,baxıt (Mog,35), táńri-teńiri (KTb,22), obut-uyat (Ton,37), sóz-sóz |
|
|
||||||
(KTb,26), sab-sóylew (Ton,9), beńku-máńgi (E,48), az-gúnalı bolıw, azǵırıw (On,13), yobal-azap shegiw, obal (TK,26) sa-sana, (TK,27), saqın-oylaw (TK,22), erk-erk (Kch,21).
9. Orxon-Enisey esteliklerindegi jer-suw atamaları
Eski túrkiy qáwimleriniń jasaǵan jerlerin bildiretuǵın jer-suw atamaları da jumsalǵan: Er sub-jer suw. Ilimpazlar «er sub» sózi «Sub er» túrinde jumsalǵan, keyin ala usı sózdiń tiykarında «Sibir» sózi payda boldı degen pikirdi bildiredi. (TK,38), Altın yısh (Ton,31), AnıKegmen tawlarındaǵı dáryanıń atı (Ton,27), ErtisIrtısh dáryası (Mog,27), Beńligek-tawdıń atı (Ton,44), Buqar-Buqara (KTb,52), Besh balıq-qala (Mog,28), Bes keshen-jer atı (Mog,12), Bay balıq (Mch,44), Qadırqan yısh (KTb,21) jer atları, Bolshu-dárya atı (Ktb,37), Yashıl úgúz - kók dárya (KTb,17), Yinshu-hinji dáryası, VII-VIII ásirlerdegi Sırdáryanıń ataması (Ton,40), Qazluq kólkóldiń atı (Mch,26), Qara qum (Ton,7), Qara kól-kól atı (KTb,47), Kem-Enisey dáryası (Mog,26): Kógmen taǵ-Sayana tawları (Ton,23), Kómir taǵ (Mch,8), Maǵı qorǵan (Mch,31), Orqun-Orxon dáryası (Mch,34), ÓtúkenXangay biyikligi (KTb,3), Órpen-jer atı (Mog,26), Seleńa-Selenga dáryası (Mog,37), Tamaǵ-jer atı (Mog,29),Toǵu balıq (Mog,30),Temir qapıǵ-jer atı (Ton,44), Yinjú úchúzúg keshe Temir qapıǵqa tegi súledim-Sırdáryanı kesip ótip, áskerlerim menen Temir qapıǵa shekem bardım (KTb,17), Shantun-jer atı (KTm,3).
30
10. Adam atları
Orxon-Enisey esteliklerinde tómendegi adam atları jumsalǵan: Elteris-Kúltegin hám Bilke qaǵannıń ákesi (KTb,13), Baz qaǵan (KTb,14), Bars beg (KTb,20), Bilke qaǵan (KTm,1), Bógú qaǵan-Bilke qaǵan hám Kúlteginniń atalas tuwısqanı (Ton,50), Bólen-tibet xalqınıń wákili (Ton,52), Bulıń qaǵan (KTb,1), Yamtar-er adamnıń atı (Mog,40), Yollıǵ tegin (Mog,XI), Ilbilge-Qutlıǵ qaǵannıń hayalı, Kúltegin menen Bilke qaǵannıń anası (KTb,11), Istemi qaǵan-Bumın qaǵannıń tuwısqanı (KTb,1), Isiyi Likend-Tabǵash xalqınıń wákili (KTb,52), Kúli Shora-tardush xalqınıń kósemi (KSH,19,22), Qapaǵan qaǵan-Qutluǵtıń kishi balası. (Ton,51), Makrach-at (KTb,52), Neń súńin-tabǵash ásker basshısı (KTb,52), Ozmıs qaǵan-túrk dinastiyasınıń sońǵı qaǵanı (MSh,8), Oǵuz bilge-er adamnıń atı (KTb,53), Esbara (Oe), Tinesi (Ton,44), Tońra sem (Ton,9) adam atları. Toniquq-Qutluǵ, Qapaǵan hám Bilge qaǵan,yaǵnıy úsh qaǵannıń keńesgóyı bolǵan adam (Ton,9,59), Shasha seńún-tabǵash ásker basshısı (KTb,32), Inanshı shor-elshiniń atı (KTb,52) h.t.b.
11. Qáwim hám xalıq atları
Eski túrkiy jazba esteliklerinde urıw, qáwim atamaları da jumsalǵan: AzKógmen tawlarında jasaǵan xalıqtıń atı (KTb,25), arǵu-túrkiy qáwim (Mog,30), Apar-avar xalqı (KTb,4), BasmılBeshbalıq qalasına jaqın jerde jasaǵan túrkiy qáwim (KTb,41), Keńeres-keneges (KT,39), Tańut-Tangutlar mámleketi (M,24), xotan- kidan-qıtay (Mog,7), qurıqan-túrkiy qáwimi (KTb,4), Qıbshaq (Kch,4), Túrk qıbchaq elig yıl olurmıs-Túrk qıpshaqlar bul jerde 50 jıl birge jasadı (Mch,4), Oǵuz (Ton,62), tatar (Mog,34),tabǵach (KTb,53), tardush-túrkiy qáwimi, Turfan qalasınıń arqa tárepinde jasaǵan (Ton,41), Tóles-túrkiy qáwimi (Mog,13), tatabı (Mog,30), túpút-tibet (KTm,3), Tezik-tájik (Ton,45),Toqar-túrkiy qáwim (Ton,45), Túrgeshtúrkiy qáwim (KTb,39), túrk (KTm,1), kók túrk (KTb,3), uyǵır
(Mog,3), usun-uysin (Ton,19), shigil (MSh,35), chik-qáwim (Mog,26).
§8. Orxon-Enisey estelikleriniń morfologiyası
Orxon-Enisey estelikleriniń grammatikasın izertlew sol VII-VIII ásirlerde-aq eski túrkiy tilinde sóz shaqapları hám grammatikalıq kategoriyalardıń qálipleskenin kórsetedi.
Atlıq.
31
Esteliklerde bir, eki, úsh buwınlı atlıq sózler ushırasadı: a) at, eb, ay, er, qız, kóz, kón, qul. b) adaq, ıǵash, oǵul, bóri. v) Toniquq, qurıqan-xalıq atı.
San kategoriyası. Birlik sandı ańlatatuǵın arnawlı morfologiyalıq kórsetkish joq, birlik máni túbir sóz arqalı ańlatılǵan: bóri, ingen, qulǵaq, kóz. Kóplik máni - lar//ler affiksi arqalı ańlatılǵan: beglerbasshılar, ógler-analar, erler.
Venger ilimpazı Layosh Ligetti hám V.Bang Orxon-Enisey esteliklerinde adam hám haywanlardıń jup múshelerin bildiretuǵın sózlerdiń quramındaǵı «z» qosimtasi kóplik máni ańlatqanın kórsetedi: meńiz-múyiz, kókúz-kóksi, kókirek, aǵız-awız.
S.E.Malovtıń pikirinshe, betlew almasıǵı quramındaǵı -z sesi de usı mánini
bildiredi: bi-bin, biz, (n-tartım, |
z-kóplik) si-sin-siz, |
(n- tartım, z-kóplik). |
Akademik V.V.Radlov |
-at//ad//t, -an//en//n |
affiksi de OrxonEnisey |
esteliklerinde kóplik máni ańlatadı dep kórsetedi: tarqattarqan, shad apa-shad apat, oǵl-oǵlan, er-eren, Bis yúz eren kelti (KT).
Seplik kategoriyası. Ataw sepligi tiykarınan túbir atlıqlarǵa sáykes keledi, arnawlı seplik qosımtaları joq: yıl, buń, oǵuz, budun, túrk, tún.
Ielik sepliginiń Orxon-Enisey esteliklerinde -ıń//iń, -niń//niń qosımtalari júdá az sanda jumsalǵan: qaǵanıń sabı, tabǵach qaǵanıń, budunıń tórúsi.
Barıs sepliginiń -qa//qe, -ǵa//ge, -ya//e, -ǵaru//gerú, -a//e affiksleri jumsalǵan: qapıǵqa, qaǵanqa, taǵqa, ebke, erke, túbitke, qunshuyımǵa, edgúge-jaqsılıqqa, iygilikke, -ǵaru: oǵuzǵaru, yoqaru, ebgerú-úyge, ilgerú,-a//e: inime, oǵlıma, turkime, -ya//e: yırayaarqaǵa, qurıya-batısqa.
Tabıs sepligi -nı//ni, -ı//i, -ıǵ//ig, -ǵ//g, -ın//in//n affiksleri arqalı ańlatılǵan: - ni//ni, -ı//i: beni, sini, onı, bizni, -ıǵ//ig, -ǵ//g: tashıǵ, budunıǵ, yılqıǵ. Bul affiksler túrkiy tillerinde házir saqlanbaǵan, tek mongol tillerinde bar. -ın//in, n: onun, ilin, súsin. Orın sepligi -da//de, -ta//te affiksleri arqalı ańlatılǵan: tashda, ilte, yirde, qaǵanta. Shıǵıs sepligi -dan//den, -dın//din, -tan//ten affiksleri arqalı jasalǵan: ónden-aldınan, yırdan-arqa tárepten. Qural sepligi -ın//in, -la//le affiksleri arqalı ańlatılǵan: qıshın, yazın, kólúkún, birle, kúzin.
Betlik kategoriyası. Orxon-Enisey esteliklerinde atlıq sózler bayanlawısh hızmetinde jumsalǵanda betlik affikslerin qabıllaǵan:
1-bet - man//men, -mız//miz, biz. 2-bet - sen, siz.
3-bet nollik forma.
Mısalı: Qırıq az uǵlımen, Arıq oqsen, Alp ersiz, Umay begbiz.
32