Qaraqalpaq tili tariyxı (Sh. Abdinazimov 2014)
.pdf4. Qarluq toparı. Bul toparǵa eski uyǵır hám eski ózbek tilleri, házirgi uyǵır hám ózbek tillerin kirgizedi.
Shıǵıs gunn shaqapshası eki toparǵa bólinedi:
1.Uyǵır-oguz toparı. Buǵan áyemgi oguz tili, házirgi tuva, karagas, yakut, xakas, shor tillerin kirgizedi.
2.Qırǵız-qıpshaq toparı. Bul toparǵa áyemgi hám házirgi qırǵız tili hám altay tilleri kiredi.
N.A.Baskakov ózi islep shıqqan klassifikaciya menen baylanıslı xalda túrkiy tilleriniń payda bolıwı hám rawajlanıwınıń tómendegi basqıshların kórsetedi:
1.Altay dáwiri. Bul dáwir túrkiy tilleriniń payda bolıwınıń eń dáslepki basqıshı bolıp waqıtlıq shegarası jaǵınan biziń eramızǵa shekemgi III-ásirge shekem dawam etken dep shamalanadı. Bul dáwirden saqlanǵan jazba estelikler joq.
2.Gunn dáwiri. Biziń eramızdıń V ásirine shekem dawam etken;
3.Eski túrk dáwiri (V-X ásirler),
4.Orta túrk dáwiri (X-XV ásirler),
5.Jańa túrk dáwiri (XV-XX ásirler),
6.Eń jańa dáwir (XX ásir).
Házirgi túrkiy tillerin úyreniwde tyurkolog ilimpazlardıń basım kópshiligi N.A.Baskakovtıń klassifikaciyasın basshılıqqa aladı hám bul klassifikaciya ilimiy jaqtan eń jetilisken klassifikaciya ekenligin tán aladı. Qaraqalpaq tili tariyxın dáwirlestiriw hám onı úyreniwde de usı klassifikaciyanı basshılıqqa alıw maqsetke muwapıq bolıp tabıladı.
13
ESKI TÚRKIY TILI
§4. Altay dáwiri
Til biliminde altay, ural-altay teoriyasınıń tiykarın salıwshı orısshved urısı dáwirinde Poltava qalasi túbinde tutqınǵa alınǵan shved ofitseri Iogann Tabbert Stralenberg boldı. Uzaq waqıt Sibirde súrginde jasap sol jerdegi jergilikli xalıqlardıń tilin hám mádeniyatın izertlep, jıynaǵan materialları tiykarında birinshi mártebe ural tilleri hám altay tilleriniń klassifikaciyasın islep shıǵadı.
T.Stralenberg bul tillerdiń tipologiyalıq jaqın ekenligin atap kórsetedi. Ol tillik materiallar tiykarında bul keń aymaqlarda jaylasqan xalıqlardı altı toparǵa bóledi: 1. Uyǵırlar (ol ugro-fin tillerin solay ataǵan); 2. Túrk tatarları; 3. Samodiyler; 4. Mongollar hám manchjurlar;
5. Tunguslar; 6. Qara teńiz benen Kaspiy teńiziniń aralıǵında jaylasqan qáwimler. Sońın ala altay tilleriniń salıstırmalı-tariyxıy grammatikasın nemec tilshisi
V.Shott hám fin ilimpazı A.I.Kastren izertledi. Berlin universitetiniń professorı V.Shott óziniń «Tatar tillerin úyreniw tájiriybesi» (Berlin, 1836) degen miynetinde ural-altay tilleri ushın ortaq bolǵan leksikalıq birliklerdi salıstıradı. A.I.Kastren Sibir xalıqlarınıń tilin izertlew tiykarında bul máselege óziniń kóz qarasın bildiredi.
Altay tilleriniń fonetika, leksika, morfologiyasın salıstırıp izertlegen tiykarǵı miynetler N.N.Poppe, G.I.Ramstedt, V.L.Kotvich, F.I.Videman, A.Boller, V.Bang,
N.A.Baskakovtıń miynetleri, V.Cincius hám O.P.Suniktiń redaktorlıǵında shıqqan jámáátlik miynetler bolıp tabıladı. Professor N.A.Baskakovtıń kórsetiwinshe bul tarawdaǵı tiykarǵı miynetler G.I.Ramstedtge tiyisli. G.I.Ramstedt Sankt-Peterburg universitetinde oqıǵan dáslepki lekciyalarında altay tilleriniń tuwısqanlıǵın biykarlap bul tillerdegi ortaq sózlerdi ózlestirilgen sózler dep túsindirip kelgen bolsa, sońın ala óziniń kóz qarasın ózgertip, altay tilleri boyınsha ilimiy lekciyalar oqıǵan. Bul kurstıń tiykarǵı materialları 1912-jılı basılıp shıqtı. Altay tilleri semyası tuwralı bunday kóplegen ilimiy-izertlew jumıslarınıń bolıwına qaramastan altay tilleri teoriyası elege shekem tartıslı ilimiy mashqala bolıp qalıp otır.
Altay semyasına baǵıshlanǵan miynetlerde eki túrli kóz-qarastaǵı pikirler aytılıp kiyatır. Altay tilleri semyası teoriyasınıń tárepdarları
14
bul tillerdiń genetikalıq jaqtan tuwısqan ekenligin tastıyıqlaydı. Olar G.I.Ramstedt, E.D.Polivanov, G.Vinkler, V.Shott, N.A.Baskakov hám taǵı basqa bir qatar ilimpazlar. Altay tilleri teoriyasınıń qarsılaslarınıń bazıları tillerdiń tek tipologiyalıq uqsaslıǵın moyınlasa (V.T.Kotvich), kópshiligi bul tillerdiń tuwısqanlıǵın, bir derekten kelip shıqqanlıǵın moyınlaǵısı kelmeydi. Olar Dj.Klosen, A.M.Sherbak, L.Ligetti, G.D.Sanjeev, S.E.Yaxontev hám taǵı basqalar bolıp tabıladı.
Pikirler tartısınıń juwmaǵında, kópshilik ilimpazlar altay tilleriniń tuwısqanlıǵın, bir tiykar tilden kelip shıqqanlıǵın tastıyıqlaytuǵın pikirge keledi. Olar bul tiller arasındaǵı baylanıstı genetikalıq kelip shıǵıwı menen baylanıstırıp, altay semyası túrkiy, mongol hám tungus-manchjur tillerine ajıralǵanǵa shekem bir qáwimlik birlespede jasap, bir tilde sóylegenligin, sońın ala bul tildiń hár qıylı dialektlerge bólingenligin dálilleydi. Ilimpazlardan G.I.Ramstedt penen E.D.Polivanov altay tilleri semyası quramına koreya hám yapon tillerin kirgiziwdi usınadı.
XX ásirdegi altay teoriyasınıń eń iri wákilleriniń biri belgili tyurkolog N.A.Baskakov bolıp esaplanadı. Ol G.I.Ramstedt penen E.D.Polivanovtıń koreya hám yapon tillerin altay semyası quramında izertlew zárúrligi tuwralı pikirleriniń isenimli ekenligin kórsetiw menen birge yapon tiliniń payda bolıwı tuwralı, «yapon tili-altay, malaya, polineziya tilleriniń aralasıwınan payda bolǵan bolıwı múmkin»,- degen boljawdı aytadı. Sonday-aq, ural-altay teoriyasınıń dáslepki payda bolǵan dáwirinde kópshilik ilimpazlar ural hám altay tilleriniń bir tiykar tilden kelip shıqqanlıǵın dálillewge umtılǵan edi. Prof. Baskakov bul toparlarǵa kiretuǵın tillerden tek túrkiy, mongol hám tungus-manchjur tilleriniń tuwısqanlıǵı, sonday-aq, ural tilleriniń óziniń ishki genetikalıq tuwısqanlıǵı dálillengenligin atap kórsetedi.
Qullası, altay tilleri (túrkiy, mongol, tungus-manchjur tilleri) jer
sharındaǵı basqa da tuwısqan tiller sıyaqlı biziń eramızdan bir neshe ásir burın bir tiykar tildiń bazasında payda bolǵan. Olar batısta Finlyandiyadan baslap shıǵısta Koreya hám Yaponiyaǵa shekemgi aralıqtaǵı keń aymaqda jaylasıp bir qáwimlik tildiń hár qıylı dialektleri bolıp, tarqalǵan halında ornalasqan. Altay tillerinde (túrkiy, mongol, tungus-manchjur) fonetikalıq tarawında singarmonizm yaǵnıy únleslik nızamınıń saqlanıwı, morfologiya tarawında aggeyutinaciya yaǵnıy túbir morfemalarǵa kómekshi morfemalardıń birinen keyin biriniń jalǵanıwı, sonday-aq, ortaq kómekshi morfemalardıń ushırasıwı, sintaksis tarawında gáp aǵzalarınıń orın tártibiniń qatań saqlanıwı yaǵniy baslawishtiń gáptiń basinda, bayanlawishtiń gáptiń sońinda keliwi, ekinshi dárejeli aǵzalardiń ortasinda keliwi hám leksika tarawında kóp sandaǵı leksikalıq birliklerdiń formalıq hám mánilik jaqtan sáykes keliwi bul tillerdiń tuwısqan tiller ekenliginiń jáne bir dálili bolıp tabıladı.
15
Qaraqalpaq tilinde altay tillerine ortaq tómendegi sózler adam múshelerin bildiredi:
«Ayaq» sózi. Bul sóz altay tilleri semyasına kiretuǵın mongol tilinde eki túrli «adaq» hám «adg» túrinde qollanıp, mánisi jaǵınan qaraqalpaq tilindegi mánige sáykes kelse, qalmaq tilindegi «adg» sózi awıspalı mánide «dáryanıń ayaǵı» degen mánilerde jumsaladı. Qaraqalpaq tilinde jumsalǵan «adaq arba» sóziniń quramında «ayaq» sóziniń eski sıńarı saqlanıp, d-y fonemalarınıń rawajlanıw baǵdarlarınan belgi beredi.
«Bawır» sózi. Bul sóz mongol tilinde «beer», buryat tilinde «beera» túrinde qollanıladı. Mongol tilindegi «beer» sózi qaraqalpaq tilindegi
«búyir» sózi menen seslik qurılısı mánisi jaǵınan da jaqın ekenligin kóremiz.
«Qol» sózi. Altay tilleri semyasına kiretuǵın mongol tilinde «gar», buryat tilinde «gaar», tungus-manchjur tillerinde «gaala» sózleri «qol» degen mánini bildiredi. Mongol tilindegi «gar» sózi menen qaraqalpaq tilindegi 70-80 sm uzınlıqtı bildiretuǵın ólshem birligi «qarı» hám
«qarıs» sózleri etimologiyalıq jaqtan baylanıslı. Qaraqalpaq tilinde maldı teriden shıǵarǵanda «qolıń menen qarıp-qarıp jiber» dep aytıladı, yamasa «júweri undı qarıw kerek» delinedi. Bul mısallardaǵı «qarıw» feyili de qol menen islenetuǵın háreketti bildiredi.
«Júrek» sózi. Bul sóz mongol tilinde «zyurxe(ń)», qalmaq tilinde «zerke(ń)», manchjur tilinde «yúrege», yapon tilinde «kokoro» túrinde ushırasadı8. Yapon tilindegi «júrek» mánisin bildiretuǵın «kokoro» sózi menen qaraqalpaq tilindegi «kókirek» sózi semantikalıq jaqtan da, seslik qurılısı jaǵınan da jaqın, júrekkókirektiń tusında jaylasqan aǵza.
«Arqa» sózi. Bul sóz mongol tilinde «ar(i)», buryat tilinde «ara», evenk tilinde «arqa(n)», tungus tilinde «arqan», even tilinde «arkan» túrinde ushırasadı .
«Qabırǵa» sózi. Bul sóz mongol tilinde «xabirga», buryat tilinde
«xabirga», qalmaq tilinde «xavirga» túrinde tek ayırım fonetikalıq ózgerisler menen ushırasadı, qaraqalpaq tilindegi mánige sáykes keledi.
Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında altay tillerine ortaq tuwısqanlıq qarımqatnastı ańlatatuǵın terminler az sanda bolsa da ushırasadı.
«Ana» sózi. «Ana» sóziniń mánisin ańlatıw ushın mongol tilinde
«áke», al qalmaq tilinde «ek», manchjur tilinde «eme», evenk tilinde «en- e», buryat tilinde «eji», nivx tilinde «um-gu», yukagir tilinde «amia», koreec tilinde «eji» sózleri qollanıladı.
Qaraqalpaq tilinde, sonday-aq túrkiy tillerinde «ana» sózi dara turǵanda apa, ana mánisinde jumsalsa, ayırım jaǵdaylarda enesine
16
qaratpa sóz sıpatında yamasa ózinen úlken jası úlken hayallarǵa baylanıslı da bul sóz qollanıladı. Qaraqalpaq tiliniń qubla dialektinde de
«ene» sózi «ana» mánisin bildiredi.
«Ata» sózi. «Ata» sózi qalmaq tilinde «avvx», buryat tilinde «exebaaba», manchjur tilinde «ete», evenk tilinde «ata-k», even tilinde «ete» túrinde gezlesedi.
«Aǵa» sózi. Bul sóz mongol tilinde «aqa», nanay tilinde «aǵa» túrinde ushırasadı.
L.A.Pokrovskaya bashqurt, qazaq, qaraqalpaq, túrk tillerinde «aǵa», ózbek, altay, uyǵır, xakas tillerinde «aka» túrinde qollanıladı dep kórsetedi9.
Qaraqalpaq tilinde altay tillerine ortaq mal sharwashılıǵına baylanıslı qollanılatuǵın sózler kóplep ushırasadı. Mal sharwashılıǵı bul xalıqlardıń ekonomikalıq turmısında altay dáwirinde de, bunnan sońǵı dáwirlerde de tiykarǵı tarawlardıń biri sıpatında kózge taslanadı. Ilimpaz K.A.Novikova tungus-manchjur tillerinde mal sharwashılıǵına baylanıslı 300 den aslam túrkiy, mongol tilleriniń sózleri bar ekenligin anıqlaydı10.
Qaraqalpaq tilinde mal sharwashılıǵına baylanıslı tómendegi sózler jumsalǵan: «At» sózi. Bul sóz mongol tilinde «adun», evenk tilinde «adugun» túrinde
qollanıladı.
«Atan» sózi pishtirilgen erkek túeni bildiredi. «Atan» sózi altay tilleri semyasına kiretuǵın mongol tilinde «atan», qalmaq tilinde «atan» túrinde qollanıladı.
«Buǵa» sózi. «Buǵa» sózi mongol tilinde «bux», qalmaq tilinde «bux» túrinde ushırasadı, al buryat tilinde «buxa» sózi «suwın» degen mánini ańlatıw ushın qollanıladı.
«Qoshqar» sózi. Qaraqalpaq tilindegi «qoshqar» sóziniń birinshi buwını «qosh//xuc//xus» sózi erte dáwirlerde «qoy» degen mánini ańlatıp, al ekinshi buwını erkeklikti bildirgen: xusa-er-qoshqar. (adamer adam tipinde). «Qoshqar» sózi mongol tilinde «xusa, xuc», nanay tilinde
«xusa», evenk tilinde «kusha» túrinde ushırasadı.
«Túe» sózi. «Túe» sózi mongol tilinde «temee», qalmaq tilinde «temeen», buryat tilinde «temeen», evenk tilinde «temeen», manjur tilinde
«temen» túrinde gezlesedi.
Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramındaǵı altay qatlamına tiyisli sózlerdi salıstırǵanımızda ondaǵı uqsaslıq hám ayırmashılıqlar, biz tariyxımızdı qanshama tereńirek izertlegen sayın xalıqlar arasındaǵı ayırmashılıqtıń sonshama joǵalıp baratuǵının kórsetedi.
17
§5. Orxon-Enisey estelikleri
Erte dáwirlerden baslap túrkiy qáwimleriniń ózine tán jazıwı, jazba estelikleri bolǵanlıǵı tuwralı maǵlıwmatlar Siriya jılnamaların dúziwshi Zaxariya Mitilenskiydiń (Zaxariya Ritor) miynetlerinde ushırasadı. Ol VI ásirdiń ortalarında jazılǵan gunn tilindegi jazıwlar tuwralı maǵlıwmat beredi. Sonday-aq, bul jılnamada 568-jılı Vizantiya imperatorı Yustin II tusında Konstantinopol qalasına túrk qaǵanlarınıń elshileri xan jarlıqların alıp kelgenligi tuwralı xabarlaydı.
Qaraqalpaq tili tariyxın úyreniwde túrkiy tilleriniń eń eski jazba estelikleri Orxon-Enisey estelikleri bahalı miynetlerden esaplanadı. Orxon-Enisey estelikleri tuwralı dáslepki maǵlıwmatlar XVII ásirdiń aqırında belgili boldı. Enisey dáryasınıń boyında taslarǵa oyılıp jazılǵan belgisiz jazıwlar bar ekenligi tuwralı xabardı 1696- 1697-jılları Sibirdiń atlas-kartasın dúzgen Tobol jeriniń turaqlı jasawshısı Semen Remezov hám Amsterdam qalasınıń burgomistri Vitzen xabarlaydı. Orxon-Enisey jazıwların ilimiy jámietshilikke tanıtqan 1709-jılı Poltava qalasınıń janındaǵı urısta tutqınǵa túsken hám on úsh jıl Sibirde tutqında jasaǵan shved armiyası kapitanı Tabbert Stralenberg boldı. Tabbert-Stralenberg Sibirdiń tábiyatın izertlewshi Germaniyanıń Dancig qalasınan kelgen D.G.Missershmidtiń izertlew jumıslarında oǵan járdem beredi hám ózi de Sibirdi gezip bul jerde jasawshı xalıqlardıń tili hám mádeniyatı tuwralı maǵlıwmatlar jıynaydı. 1722jılı on úsh jıllıq súrginnen keyin Shveciyaǵa qaytadı óziniń jıynaǵan materialları tiykarında 1730-jılı «Evopanıń arqashıǵıs tárepi hám Aziya» (Stokgolm) degen miynetin jariyalaydı. Óziniń usı miynetinde Orxon-Enisey jazıwları tuwralı da maǵlıwmat berip bul jazıwlardı «runikalıq jazıw» dep atadı. «Runn» sózi skandinaviya xalıqlarınıń tilinde «Sırı ashılmaǵan belgisiz, qupıya» degen mánini ańlatadı. Stralenbergtiń Enisey runalıq jazıwları tuwralı xabarı Evropa ilimiy jámietshiliginiń dıqqatın ózine tartadı hám bul máselege qızıǵıwshı ilimpazlar kóbeedi.
1818-jılı G.Spasskiydiń «Sibir estelikleri tuwralı jazıwlar» miyneti, fin ilimpazı M.A.Kastrenniń «Sibirge sayahat boyınsha xatlar» (1859) miynetleri jazıldı. M.A.Kastrenniń bul miynetlerinen soń fin arxeologiyalıq jámieti belsendilikti qolına alıp 1875-jılı Minusinskiy oypatına J.Aspelin basshılıǵında ekspediciya shólkemlestirip taslarǵa jazılǵan jańa jazıwlardı tabıw wazıypası júklenedi.
Fin arxeologiyalıq jámietiniń bul runikalıq jazıwlarǵa qızıǵıwshılıǵınıń tiykarǵı
sebepleriniń biri Altay hám Mongol dalalarında |
jasaǵan |
kóshpeli |
halıqlardı |
||
tariyxıy |
dereklerde |
grekler |
|
|
|
«skifler», |
parsılar |
«saklar», qıtaylılar «xular» |
dep |
ataǵan. Qıtay |
|
18
jılnamalarında ushırasatuǵın «xu, xun» degen atamalardı evropa ilimiy ádebiyatında gunn qáwimlik birlespesi menen baylanıstıradı. Usı gunn qáwimlik birlespesi «finn» sózi menen jaqın, bul jazıwlar finn xalqınıń eski estelikleri bolıwı kerek degen Kastrenniń boljawı fin arxeologiyalıq jámietiniń qızıǵıwshılıǵın oyatıwǵa sebepshi bolǵan edi. Belgili nemec ilimpazı Y.Klaprot fin tilindegi «xoum» sózi
«adam, kisi» degen túsinikti bildiredi. Al qıtay jılnamalarındaǵı «xu, xunn» sózi fin tilindegi usı «xoum» sóziniń fonetikalıq ózgeriske ushıraǵan túri yamasa xunnlardan finn xalqı kelip shıqqan, onıń ata babaları degen pikirdi bildiredi. Al ekinshi topardaǵı ilimpazlar, «gunn» etnonimin mongol tilindegi «adam, kisi» degen túsinikti bildiretuǵın
«ǵun» sózi menen baylanıstıradı. Xunnu, yaǵnıy gunnlardıń kelip shıǵıw deregin mongollar menen baylanıstıradı.
1889-jılı orıs geografiyalıq jámietiniń Shıǵıs Sibir bólimi N.M.Yadrincevtıń basshılıǵında Mongoliyaǵa ekspediciyası shólkemlestirildi. Ekspediciya Orxon dáryasınıń boyınan, Qarakórum qalasınıń 50 km arqa tárepinen eki estelik tabadı. Bul xabar ilimiy jámietshilikke málim bolǵannan bir jıldan soń 1890-jılı G.Geykel basqarǵan fin ilimiy ekspediciyası, 1891-jılı akademik V.V.Radlovtıń basshılıǵındaǵı orıs ilimiy ekspediciyası shólkemlestiriledi. Bul eki ekspediciya da Qultegin, Tonıkok, Bilke qaǵan estelikleri menen jaqınnan tanısıp suwretke alıp keyin qaytadı. Bul eki ekspediciya, ásirese fin ekspediciyası túsirgen suwretler atlaslar túrinde Evropadaǵı ilimiy jurnallarda úlkeytilip basılıp shıǵadı. Bul maǵlıwmatlar járiyalanǵannan keyin bul esteliklerdi bunnan burın tabılǵan Enisey estelikleri menen salıstırmalı baǵdarda izertlew, solay etip usı sırlı jazıwlardı oqıwǵa bolǵan qızıǵıwshılıq jáne de kúsheedi.
1893-jılı 15-dekabr kúni Daniyalı túrktanıwshı V.Tomsen Daniya Ilimler Akademiyasınıń májilisinde Orxon dáryasınıń boyınan tabılǵan esteliklerdi oqıwdıń giltin tapqanın xabarlaydı hám bul esteliklerdiń eski túrkiy jazba estelikleri ekenligin dálilleydi. Akademik A.N.Samoylovich «Vilgelm Tomsenniń tyurkologiyada ashqan eń ullı jańalıǵı bul esteliklerdi oqıwdıń giltin tapqanlıǵı boldı»,
-dep jazdı. V.Tomsen eń dáslep esteliklerde kóp ushırasatuǵın
«táńiri», «túrk», «Kultegin» sózlerin oqıydı. Bunnan soń V.Tomsen hám V.V.Radlov bul esteliklerdiń tekstin oqıwǵa hám awdarma jasawǵa qızǵın túrde kirisedi, jarısa jumıs alıp baradı. Akademik V.V.Radlov Kultegin esteligin 1894-jılı 19-yanvar kúni tolıq oqıwǵa erisedi. Áne sol dáwirden baslap túrkiy tillerin úyreniw tyurkologiyanıń óz aldına tarawı sıpatında ajıralıp shıqtı.
Sońǵı waqıtları V-VII ásirlerde jazılǵan kóp sanlı estelikler Altay, Mongoliya, Xakasiya, Tuva hám Qazaqstan aymaqlarınan tabıldı. Bul esteliklerdiń tilin úyreniw, olardı awdarma jasaw boyınsha V.V.Radlov, V.Tomsen, P.M.Melioranskiy, V.Bang, S.E.Malov,
19
G.I. Ramstedt, A.Lekok, V.Kotvich, Y.Nemet, X.N.Orxun, A.M.Sherbak, A.Gaben,
A.Aydarov, E.Fazılov, M.Ergin, T.Tekin h.t.b. ilimpazlar úlken jumıslar alıp bardı. P.M.Melioranskiy 1899-jılı «Kúltegin húrmetine qoyılǵan estelik» degen temada Sankt-Peterburg universitetinde magistrlik dissertaciya jaqladı.
Orxon-Enisey estelikleri boyınsha bar materiallardı jámlestirip, bir sistemaǵa túsirip, bul esteliklerdiń burın jasalǵan awdarmalarına anıqlıq kirgizip, dúzetip, tariyxıy hám lingvistikalıq túsinikler berip izertlegen ilimpaz S.E.Malov bolıp tabıladı. S.E.Malov eski túrkiy jazba estelikleri boyınsha tekstlerdi járiyaladı.
Eski túrkiy jazba estelikleri Qıtaydan baslap Orta Aziya, Kavkaz, Túslik Rossiya, Vengriya jerlerinen tabılǵan. Olardıń jazılıw dáwiri V-XI ásirler aralıǵın óz ishine aladı. Óziniń tabılǵan jerine baylanıslı eski túrkiy jazba estelikler bir neshe bólimlerge bólinedi:
1.Enisey estelikleri.
2.Orxon estelikleri
3.Talas estelikleri.
4.Kavkazdan tabılǵan estelikler.
5.Túslik Rossiyadan tabılǵan estelikler.
6.Vengriyadan tabılǵan estelikler.
Enisey jazıwı estelikleri dep Enisey dáryasınıń boyınan tabılǵan esteliklerdi aytadı. Bul esteliklerdiń sanı házir 80-90 ǵa jetedi. Sońǵı waqıtlarda enisey jazıwınıń úlgileri Tuva, Xakas, Krasnoyarskiy krayı aymaǵınan tabıldı. Bul estelikler kólemi jaǵınan kishi bolıp, eń úlkeni 10-15 qatardan tursa, ayırımları tek 1-2 qatardan turadı. Bul estelikler shama menen V-VII ásirlerde jazılǵan. Eski túrk jazıwınıń eń dáslepki qollanılǵan jeri Enisey dáryasınıń ańǵarı dep esaplanadı. Runikalıq jazıw túrkiy xalıqlarınıń kóship qonıwı menen Orxon, Talas h.t.b. aymaqlarǵa taralǵan.
Orxon jazıwı esteliklerine Orxon, Selenga dáryalarınıń
boyınan tabılǵan estelikler kiredi. Orxon estelikleriniń tili ondaǵı bayanlanǵan tariyxıy waqıyalar, jazıw stili eski túrkiy runikalıq jazıwlarınıń sońǵı dáwirin bildiredi.
Bul jazba estelikler dáslepki túrk qaǵanatı tariyxınan maǵlıwmat beredi:
VI ásirdiń baslarında túrk mámleketin avarlar basqarıp turdı. 552jılı Bumın qaǵan avarlar ústemligin qulatıp Kók túrk, yaǵnıy túrk qaǵanatın tikleydi. Ol waqıtları qaǵanlıqtıń paytaxtı mámlekettiń shıǵıs tárepinde edi. Batıs túrk qaǵanatı oǵan ǵárezli boldı. Batıs túrk qaǵanatın 576-jılǵa shekem Bumın qaǵannıń tuwısqanı Istemi qaǵan basqarǵan.
Bumın qaǵan túrk qaǵanatın tiklegennen bir jıl keyin (553-jılı) qaytıs boladı. Bumın qaǵannıń úsh ulı bolıp onıń birinshisi 553-
20
jılı, ekinshisi 553-572 jılları, úshinshisi 572-581 jılları mámleketti basqardı. Ásirese
ekinshi balası Mukan qaǵan zamanında |
mámleket Manchjuriyadan |
Iranǵa |
|
shekemgi |
aymaqtı |
ielegen |
qúdiretli |
mámleketke aylandı.
630-jılları túrk qaǵanatın qıtaylılar basıp aladı. 680-882 jılları Qutluǵ qaǵan (ekinshi atı Elteris qaǵan) qaytadan túrk qaǵanatın tikleydi. Elteris qaǵan 691-jılı qaytıs bolǵannan keyin onıń tuwısqanı Qapaǵan qaǵan el basqarǵan waqıtta túrk qaǵanatı jáne qıtaylılarǵa ǵárezli boladı.
Elteris qaǵannıń eki ulı bar edi. Ol qaytıs bolǵanda 8 jasar Bilke, 6 jasar Qultegin degen balaları qaladı. 716-jılı Qapaǵan qaǵan qaytıs bolıp Bilke qaǵan taxtqa otıradı. Qultegin bas áskerbası bolıp tayınlanadı. Elteris hám Qapaǵan qaǵan dáwirinen wázir bolıp islep kiyatırǵan Tonıkóktiń járdemi menen mámleket jáne kúsheedi. Tasqa jazılǵan jazıwlar áne usı tariyxıy waqıyalar tuwralı maǵlıwmat beredi.
Enisey esteliklerindegi jazıw hám olardıń tańbaların Orxon estelikleri menen salıstırıp qaraǵanda Orxon esteliklerindegi jazıw bir qansha jetilisken ekenligin kóriw múmkin. Usıǵan baylanıslı ilimpazlar Orxon jazıwları Enisey boyında jasaǵan xalıqlardan taraǵan degen pikirdi bildiredi.
1.Qultegin esteligi
Qultegin esteligi Orxon dáryasınıń boyında Kosho Caydam tawınıń etegine jaylasqan. Biyikligi 3 metr 15 santimetrlik, mármer tasqa jazılǵan. Tas tórt qırlı, batıs hám shıǵıs tárepke qaraǵan eniniń kólemi tómeni 132 sm, joqarısı 122 sm, qubla hám arqa tárepine qaraǵan qalıńlıǵınıń tómeni 46 sm, joqarısı 44 sm. Mármer tastıń tómeni biraz enli, joqarılaǵan sayın jińishkerip baratuǵının kóremiz. Tómengi tárepi tórt qırlı, al joqarǵı tárepi sheńber tárizli ekenligin kóriw múmkin. Tastıń úsh tárepinde túrkiy tilinde jazıwlar jazılǵan, al batıs tárepinde qıtaysha awdarması berilgen. Shıǵıs tárepinde qaǵannıń músini oyılǵan. Mármer tastıń shıǵıs tárepinde 40 qatar, túslik hám arqa tárepinde 13 qatar jazıw jazılǵan. Jazıwlar ońnan shepke qaray jazılǵan. Tastıń jazıwlar jazılǵan bólegi 235 sm quraydı. Esteliktiń qıtaysha jazılǵan tekstinde túrk hám tabǵash xalıqlarınıń doslıǵı, túrk qaǵanlıǵı hám Qulteginniń áskeriy qaharmanlıǵı bayanlaǵan. Kultegin esteliginiń aldında joldıń eki tárepine háykel taslar kómilgen bolıp, 4,5 km uzınlıqta tas jol salınǵan. Estelikti qurıwda tabǵach qaǵanlıǵınan badizshiler - «tasqa oyıp jazıwshı ustalar» alıp kelingen, solar tasqa oyıp jazıwlardı jazǵan. Sonıń menen birge, estelikten málim bolıwına qaraǵanda, tabǵach badizshileri menen birge Qultegin hám Bilge qaǵannıń jieni Yollıq tegin bul taslardaǵı jazıwlardı jazǵanlıǵı tuwralı maǵlıwmat
21
beriledi. «Bilke qaǵan bitigin Yollıǵ tegin bitidim, Yollıǵ tegin ben ay artuqu tórt kún olurup bitidim, bediztim». (Bilke qaǵan esteligindegi jazıwlardi Yollıq tegin jazdım. Men Yollıq Tegin otız tórt kúnde jazdım, tasqa oydım).
«Man bańgu tash... Tabǵach11 qaǵanta bedizchi kelúrtim, badiztim. Meniń sabımın sımadı». (KTb). (Men máńgi tas… Qıtay qaǵanlıǵınan tasqa oyıp jazıwshıbádizchi keltirdim, jazdırdım).
Kultegin 685-jılı tuwılıp 731-jılı 27-fevral kúni 47 jasında qaytıs bolǵan. Estelik 731-jılı 1-noyabr de ornatılǵan.
2. Bilge qaǵan esteligi12
Bilke qaǵan esteligi Qúltegin esteligine jaqın jerde ornalasqan. Arası bir kilometrge shamalas. Bilke qaǵan Qulteginniń jigit aǵası bolǵan. Ol 683-jılı tuwılıp, 734-jılı 25-noyabr kúni qaytıs bolǵan. Bilke qaǵan 698-jılı shad (áskeriy ataq), 716jılı qaǵan bolǵan. Bul tuwralı esteliktiń ózinde sóz etiledi. Bilke qaǵan esteligi mazmunı, sırtqı kórinisi jaǵınan Qultegin esteligine jaqın, ayırım jaǵdaylarda biri ekinshisin tákirarlap otıradı. Ayırmashılıǵı Bilke qaǵan esteligi sál biyiklew (345 sm). Esteliktiń shıǵıs tárepi-tiykarǵı bóliminde 41 qatar jazıw, al qalǵan táreplerinde 15 qatar jazıw jazılǵan. Bul esteliktińde batıs tárepinde qıtaysha jazılǵan jazıw bar, qıtaysha jazıwdıń joqarısına túrkiy tilindegi jazıwdıń sıymay qalǵan qatarları jazılǵan. Bilke qaǵan esteligi onıń óliminen bir jıl keyin 735-jılı 22-iyun kúni jazılıp, balası tárepinen ornatılǵan.
Bul esteliktegi waqıyalar Bilke qaǵannıń awzınan sóz etiledi.
Esteliktiń arqa tárepindegi 8 qatarı Qultegin esteliginiń túslik tárepine jazılǵan jazıw menen, Bilke qaǵan esteliginiń shıǵıs tárepine jazılǵan 2-24 qatarlar aralıǵındaǵı jazıw Qultegin esteliginiń shıǵıs tárepinde jazılǵan jazıwǵa mazmunı jaǵınan uqsas, hátte bir-birin qaytalaydı.
Bul estelikte Qultegin qaytıs bolǵannan keyingi waqıyalar jazılǵan. Bul esteliktiń sınǵan jerleri kóp. Estelik Qultegin hám Bilke qaǵannıń jieni Yollıq tegin tárepinen jazılǵan. Eki estelikte de Qultegin hám Bilke qaǵannıń sózlerinen basqa Yollıq teginniń qosımsha jazǵan jazıwları orın alǵan. Esteliktiń átirapına kishi kólemdegi bir neshe háykel taslar kómilgen.
3. Tonıkók esteligi
Tonıkók esteligi Ulan-Batır qalasınan 66 km uzaqlıqta, túslikshıǵıs tárepinde ornalasqan. Tonıkóktiń músini qashalǵan shıǵısqa qaraǵan tastıń eki tárepine kómilgen taslarǵa jazıwlar jazılǵan. Túslik tárepindegi tastıń biyikligi 170 sm, 37 qatar jazıw jazılǵan. Arqa
22