Házirgi qаrаqаlpаq tiliniń fоnеtikаsinаn prакtikum (Аbаtbаy Dáwlеtоv 2008)

shayırlar sonnan kelip ádebiyat boyınsha nege talasadı?» depti. «Ekewi de máńgi namálim qalıw niyetinde bolsa kerek» depti Berdaq (T.Q.).

108- shınıǵıw. Tómendegi sózlerdiń sońına qanday háriplerdiń jazılatuǵının hám olardıń qalay aytılatuǵının yadta saqlań.

Rezerv, Leningrad, shtab, reaktiv, klub, fond, aktiv, arxiv, nerv, motiv, mikrob, kollektiv, passiv, garderov, rekord, sekund, avangard, paraxod, vzvod.

109- shınıǵıw. Ózlerińiz yadtan b, d, v, g háriplerine tamamlanǵan sózlerdi tawıp jazıń. Olardıń aytılıwı menen jazılıwın aytıp beriń.

110- shınıǵıw. Tómendegi sózlerdiń aytılıwı menen jazılıwınyadta saqlań.

Grafin, futbol, shkaf, telefon, konfeta, fartuk, fabrika, shofer, grafik, fizika, sharf, kafe, fond, film, filarmoniya, filateliya, filial, filologiya, fonetika, fonema, fason, faza, fakultet, flot, folklor, fontan, formula, fotograf, frontovik, funkciya, fufayka, fakel, afisha, Efiopiya, festival, fonar.

111- shınıǵıw. Qawıstıń ishindegi sózlerdiń kereklisin qollanıp, gáplerdi tolıqtırıp jazıń. Q, x háripleriniń sóz mánisin ayırıwdaǵı xızmetine baha beriń.

1. Burınǵı zamanda Jánibek degen (qan, xan) ótken (QQ.x.e.). 2. Qaǵazda jazılǵan (qat, xat) bar eken. 3. Ómirbay úsh (qat, xat) jay salıp aldı. 4. Men keshe (qan, xan) tapsırdım. 5. Bilim alsań (qor, xor) bolmaysań. 6. Men (qorǵa, xorǵa) qatnasaman.

112- shınıǵıw. Tómendegi sózlerdiń aytılıwı menen jazılıwın salıstırıń. Mánilerine itibar beriń.

Qat-xat, qan-xan, qabar-xabar, qalıq-xalıq, xor-qor, shek-shek, shıshiy, sharf-sharp, park-parq, tok-toq, klub-qulıp, baq-bak.

Ayırım túbir sózlerdiń hám affikslerdiń jazılıwı

113- shınıǵıw. Aytılıwı menen jazılıwı ózgeshe túbir sózlerdi tawıp jazıń. (baǵ, tok h.t.b.)

51

114- shınıǵıw. Teksttegi dórendi sózlerdiń qurılısındaǵı túbir menen qosımtanıń hám qosımta menen qosımtanıń shegarasındaǵı seslerdiń aytılıwı menen jazılıwındaǵı ózgesheliklerdiń sebeplerin túsindirip beriń.

Olar Bozjaptıń arqaǵa burılǵan jerindegi aylanbasına keldi. Biraq olardıń hesh birewi jol baslap suwǵa túsiwge batına almadı. Sebebiadamlar bul tuwralı burınnan sońǵı kiyeli truba ústinde náhán jayın jatırmısh deytuǵın edi.

Sońında bul jigitler óz-ara másláhátlesip:

-Usı manǵa Mırzabaydıń ózin aldırıw kerek, ol Jumagúldiń usı trubada jatqanın túsinde kórgen, meyli onı ózi tawıp shıqsın,-dedi.

Kóp keshikpey Mırzabay jetip keldi. Ol jaǵada turǵanlar menen salqın amanlasıp sál-pál turdı da, kiyim-piyimi menen turbanıń qaynawıtına qaray ózin attı. Birden Bozjaptıń náwpir suwı gúmbirlep, tolqınlasıp shashırap ketti.

Jaǵada turǵanlar óz-ózinen qaltırasıp, demin ishinen alıp, alarǵan kózlerin tilsiz trubanıń qaynawıtınan ayırmadı. Olar ishlerinen

«qudayǵa» sıyınıp erinlerin qıbırlatıp, kóz astınan qarasıp turǵanında birden qaynawıttıń beti qaq ayırılıp eki dene qosa kórindi (A.B.).

115- shınıǵıw. Aqırı qabatlasıp kelgen bir qıylı háriplerge tamamlanǵan sózlerdi tawıp jazıńlar. Olarǵa qanday qosımta qosılǵanda birewi túsirilip jazıladı, al qanday qosımta qosılǵanda túsirilmey, saqlanıp jazıladı?

116- shınıǵıw. Túbirdiń aqırında jazılıwı únli b, d, g, v háripleri bolǵanı menen aytılıwda sáykes únsiz p, t, k, f bolǵanlıqtan oǵan ádette únsizden baslanǵan qosımta qosıladı (klub-klubqa, paroxodparoxodtan, nalog-nalogqa). Usınday qubılıslarǵa birneshe mısallar tawıp jazıńlar.

117- shınıǵıw. Tekstten dórendi sózlerdi tawıp, túbirge qosılǵan qosımtalardıń únleskenligin yamasa únlespegenligin túsindiriń.

...Fashistlik dala jandarmeyasınıń nashalnigi mayor Shults uzın boylı, qaq sheke, sın-sımbatı kelispegen, túsi suwıq, qatal ofitser edi. Ol óziniń miyrimsizligi, jawızlıǵı jaǵınan qatar-qurbıları arasında tilge alınıp, «Gans jállad» degen laqabqa iye bolǵan e di hám Rossiya

52

jerindegi jawızlıq isleri ushın fyurerdiń «altın atanaq» ordenin alǵanlardıń birewi. Ol adamlardıń artınan astırtın baqlaw júrgizip kiyatırǵan edi. Mine endi ol búgingi «oljasına» ishinen sheksiz quwandı. Ol kópten beri Kurzema partizanlarınıń izine túsip, gúmanlanıp keń kabinettiń ishine sıymay, qıyalınan taǵı bir ordenli bolajaǵın eslep, jumsaq kreslosında shalqayıp otır. Onıń qıymıldamay háreketsiz qalǵan kógis kózleri teletin qaplanǵan qapıǵa qadalǵan. Qıyalǵa ol kózleriniń tórinen nur ornına qan sáwlesi shashırap turǵan sıyaqlı. Iyesiniń oy-pikirin ańlaǵan qasqır iyt te kreslonıń qasında qos qulaǵın tikireytip, esik betke qarap shońqayıp otır. Ol hár dayım uzın tilinshıǵarıp, jabaday tislerin qayrap qoyadı. Mayordıń buyrıǵı boyınsha kabinetke tula boyı iytke talanıp, qızıl qanǵa boyalǵan hám bel omırtqası sınıp, túr-túsi ózgerip ketken Yan Avgustovishti zámberge salıp tergewge ákeldi. Qansıraǵan toyımsız kózlerdiń tórtewi de oǵan qadaldı (A.B.).

Ayırım kómekshi hám qospa sózlerdiń jazılıwı

118- shınıǵıw. Kómekshi sóz variantlarınıń jumsalıwına mısallar tawıp jazıń. Úlgi: aldı da qoydı, sóyledi de otırdı, balamenen, iyt penen h.t.b. Ol variant sıńarlarınıń qollanıw sebebin aytıp beriń.

119- shınıǵıw. Teksttegi qospa sózlerdiń jazılıwına itibar beriń.

Qalay da búgingi sapar kewilli. Kókshiyeldiń dáslepki grajdanları kelgen. Úy bar jerdegi ómir basqasha boladı. Sonıń ushın bul istińońına basıp kiyatırǵanın kórgen basshılar da, olardı kórip kewli ádewir

tasıp qalǵan tıń jerdegi jalǵız shańıraqta kewillenip qaldı.

Túski shay ústindegi sóz Kókshiyeldiń keleshegi haqqında boldı. Bul jerge raykomnıń ózi baslap kelgennen keyin, máseleni túsingen kempir menen ǵarrı endi qaytıp balasına tiyispedi.

Sulıwxan sheshey áteshtanǵa tomardı qalap juwırıp-jortıp xızmet islep júr. Allambergen anasınıń qartayǵan halında úy jumısı menen bánt bolıp qalǵanına janı ashıp, otın-suwı menen aylanıssa da, bul úyge xızmet eterliktey bir kelinniń jetispey turǵanlıǵı sezilip turar edi. Sózdi dańǵalına ayta beretuǵın direktor, bul pikirdi de hesh kimnen jasırǵan joq (K.M.).

53

120- shınıǵıw. Bólek jazılatuǵın qospa sózlerge bir bólek, qosılıp jazılatuǵın qospa sózlerge bir bólek mısallar keltirip jazıńlar.

121- shınıǵıw. Qısqarǵan sózlerdi tawıp jazıp, olarǵa qosımtalardıń qosılıw jaǵdayların túsindirip beriń.

122- shınıǵıw. Teksttegi qospa sózlerdi tawıp, olardaǵı seslik únleslikti túsindiriń.

Bunnan keyingi partada Shernazar menen Sapargúl otıratuǵın edi. Onnan sońǵı partalarda, Sársenbay, Gúlimxan, Sabır degen balalar otıradı. Sabaqqa qatnası da tártibi de jaqsı.

Nelikten de búgin sabaqqa Qurbanbay kelmey qalıp, jalǵız ózim otırman. Hámme oqıwdı saǵınıp kelgenimiz ushın sabırsızlıq penen sabaqtıń baslanıwın kútpekte edik. Ásirese, men ishimdegi sırdı qáytip baslayman dep tıpırshıladım.

Bir waqıtları esik ashılıp, kishkene bir qızdı jeteklep, Xalbazar apa kirip keldi. Hámme ornımızdan turıp sálem berdik (K.M.).

123- shınıǵıw. Tekstten qospa sólerdiń astın sızıń hám olardıń jazılıwına itibar beriń.

1. Hawa rayı birde túneredi, birde kún jazdıradı, birde nóser jawın tamshılaydı, geyde aynala tazarıp nápes alıw keńeyedi, geyde Qaraqum jaqtan kóterilgen shańǵıt kóz ashtırmaydı (T.Q.). 2. Usı waqıtta Biybigúl sheshey qolına bir úlken doǵalaq jip alıp úyden shıqtı da, Qudaybergen ekewi toǵay arasındaǵı soqpaqqa tústi (K.M.). 3. Ayǵabaǵardıń gúlindey quyash sarǵayıp shıǵa bergen gezde olar Kegeyliden ótti (T.Q.). 4. Úyge qonaqlar kirip kelgennen-aq Ayxan dalaǵa shıǵıp ketken edi (T.Q.). 5. Atamurat úyine kelse, Orazgúl jeńgey de, Ayshagúl de Orınbek te álle qashan uyqılap qalǵan eken (T.Q.). 6. Saǵındıq, Aysholpan, Gúljan óz-ara mirátlesip sarı mayǵa, nanǵa, máyekke toyıp aldı (J.A.).

124- shınıǵıw. Tekstten qospa sózlerdi tawıp olardaǵı seslik únleslikti túsindiriń.

Ushan biyik Pamirden baslanǵan Ámiwdárya «Qızıljar» degenjerde «Aral teńizine bólinip barayıq» degendey arqa betten «Qıpshaq», «Tallıq», «Mádeli» bolıp, al qalǵanı qubladan «Aqdárya» bolıp keń shalqar dárya bolıp teńizge quyadı. Araldan shıqqan paroxod suwınıń

54

mollıǵına qarap, gá «Mádeliden» júrse, gá «Aqdáryadan» júredi. Eki dáryanıń boyı da sıǵasqan elat. Aqdáryanı gá «Orıs awıl», gá

«Qabasan awıl» dep te ataydı. Dáryanıń jaǵasına salınǵan shaǵaladayaq jaylar. Awıl qaraqalpaq, orıs, qazaq-úsh dúrkin bir taypa elat (K.S.).

55

Sóylew aǵzaları

1-súwret Ókpe hám kegirdek

1-qalqan tárizli shemirshek; 2-júzik tárizli shemirshek; 3-kegirdek; 4-qolqalar; 5-qolqa talshıqları; 6-ókpeniń tómengi negizgi bólimi.

56

Awız boslıǵındaǵı sóylew aǵzaları

5- súwret. Awız boslıǵındaǵı sóylew aǵzalarınıń háreketsiz jaǵdayı.

Dawıslı seslerdiń rentgenogramma hám palatogrammaları

6- súwret. Dawıslı [e], [i] sesleriniń rentgenogramma hám palatogrammaları (i-

úzik sızıq).

60