Házirgi qаrаqаlpаq tiliniń fоnеtikаsinаn prакtikum (Аbаtbаy Dáwlеtоv 2008)

asıradıń. Belińdi bekkem buw da jumısıńdı isley ber! Kóreseń, -deydi anası qızın aqıllandırıp. Aman-saw gór awzınan keldiń. Kúyewiń usı minezi menen hesh qayda da kete almaydı (G.E.).

89- shınıǵıw. Tekstten ó foneması esitilip, e háribi qollanılıp turǵan sózlerdi tawıp, olardı kóshirip alıńlar.

1. Nadejda sóylesiwge ıntıq boldı. 2. Aradan birneshe kúnler ótkennen keyin ǵálle jıynaw planı orınlandı. 3. Kempiri Ótemurat ǵarrını shaqırıp aldı. 6. Kósheden jańa óte bergenimde, Ótemurat ǵarrı qarsı jolıqtı (J.A.). 5. Obraz-kórkem shıǵarmada baslı tulǵa. 6. Bizler qalaǵa barıp kino kóremiz. 7. Usı waqıtta ol qısqa kólemli osherk hám gúrrińler dóretedi. 8. Tóresh ań-tań boldı. 9. Qısılıp-qımırılıp qıstı ótkerdi. 10. Bazar qarańǵı kóshelerden ótkende, aldınan Baltabay shıqtı. 11. Ólemata menmensinbe ketpenim, Hájeti ne mázi qurǵaq ókpeniń. Úsh mıń jıllar adam qolın taldırsań, Bilip te qoy zamanıńnıń ótkenin (T.J.).

A, á dawıslıları

Juwan, eziwlik, a dawıslısı sheklenbegen halda sózdiń basında, ortasında, aqırında jumsala beredi. Jińishke, eziwlik, á dawıslısı jumsalıwı jaǵınan biraz sheklengen bolıp, ol kóbinese sózdiń birinshi, ekinshi buwınlarında jumsaladı. Á esitilgen orınlarda da a háribi jazılatuǵın jaǵdaylar ushırasadı (kanal, gaz).

90- shınıǵıw. Tekstti oqıp shıǵıp, sózlerde á niń qay buwında qollanılıp turǵanlıǵın anıqlań.

Seyfulǵábit Májitov-qaraqalpaq ádebiyatınıń dáslepki ósiw basqıshlarında óz shıǵarmaları arqalı belgili úles qosqan kórnekli jazıwshılardıń biri. Ol 1865–jılı Qazan guberniyasına qaraslı Arshan kantonı Órtem awılında gedey-diyxan shańaraǵında tuwıladı. Seyfulǵábittiń atası Májit Abdulraqib ulı joqshılıqtıń saldarınan óz ana jurtında jasay almaydı. 1875–jılı óziniń on jasar ulı Seyfulǵábitti ertip Qazaqstannıń Aqtóbe (házirgi Aqtóbe oblastı) degen jerine kelip, kárwanlarǵa júk tiyesiw xızmetin atqaradı. Aqtóbede birqansha waqıt turǵanan keyin 1877–jılı kárwanlarǵa ilesip, Aral teńiziniń túslik tárepindegi Tallıq dáriyasınıń boyına kelip, ma’kan basadı.

Seyfulǵábit dáslep Tatarstanda, keyin Aqtóbede baslawısh mektepte oqıp sawatın ashadı. Ol Qaraqalpaqstanda jámiyetlik islerge,

41

mádeniyat qurılısına, baspasóz, ádebiyat hám iskusstvo islerine aktiv qatnasadı. Qaraqalpaq mektepleri ushın sabaqlıqlar jazıw menen shuǵıllanadı. Qaraqalpaq tilinde (1926-1927-jılları) e ń birinshi

«Álipbe», «Egedeler sawatı» hám basqa oqıw kitapların jazıp, bastırıp shıǵaradı. 1927-jılı Qaraqalpaqstannıń sol waqıttaǵı paytaqtı Tórtkúl qalasına kelip, «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasınıń juwaplı sekretarı xızmetin atqaradı. Ol qaraqalpaq ádebiyatı menen iskusstvosınıń qáliplesiw, rawajlanıw jolında aytarlıqtay miynetler sińiredi.

91- shınıǵıw. Tekstten a, á háripleri qollanılǵan sózlerdi jazıp alıp, olardaǵı a hám á sesleriniń usaslıq hám ayırmashılıqların aytıp beriń.

Ol kisi oǵada álpayım, jaqsı minezli ápiwayı bir adam eken. Operaciya islew, sınıqtı salıw taǵı da basqa kesellerdi emlew jóninde kóp keńesler berdi, aqıllar úyretti.

-Bul keńesler meniń qánigeligimniń ústine jańalıqlar qostı. Dáwletmurat penen kinoteatrlarǵa bardıq. Doslarınıń úyinde qonaqta boldıq. Densawlıq punkti ushın kerek jaraq dáriler aldım, - Nadejda Dámetkenge qısqasha sóylep berdi.

-Aynaladı anası, juwınıńlar. Shay qaynatayıq dem alıń, -dep Dámetken dalaǵa shıǵıp ketti. Ótemurat ókpeli pishinin bildirgisi kelmey, otırǵan sánin buzbadı. Dáwletmurat penen Nadejda esik aldına shıǵıp birbiriniń qolına suw quyıp juwına basladı.

Ashıwlanıp, xoppıyıp, maldas qurınıp, shay iship otırǵan Ótemurat otırǵan otırısın buzbay, kózin alartıp esikke qarap otır. Nadejdanıń qolına Dáwletmurat suw quyǵanda, erkek te hayaldıń qolına suw quyama eken, ananı qara, jaramas, qul boldıń ǵoy, -dep ǵujırlanıp tislenip, betinen qanı qashıp, shıdamsızlıq penen shaynektiń qaqpaǵın shıq ettirip bir urıp qoydı Ótemurat.

Nadejdanıń sabın menen betin kópirtip juwǵanı da, Dáwletmuratqa suw shashıp oynaǵanı da, kúlgeni de Ótemuratqa epersi boldı da turdı.

Bul kelinge túsinbedim. Úyge kelgen kúnınen baslap úy-jaydı qaytaqayta shıyırıp, qayta-qayta dasturxandı juwıp «perishte»sin qashırdı. Mınaw bolsa, úyge eki krovat qoyıp, ústilerine aq jawıp qayaqtaǵı bálelerdi shıǵarıp júr. Bunnan qalay qutılsam eken dep ózózinen haplıǵıp, bir nárselerdi gúbirlep shır-pır bolıp, shańaraqqa bir, esikke bir qaray berdi Ótemurat. Nadejda menen Dáwletmurat juwınıp bolıp, úyge kirdi, Nadejda krovatların jónlep atırǵanda:

42

-Qolıma suw ákelip quy, -dedi Ótemurat. Nadejda bunı óz isine mashqul bolıp atırıp ańlamay qaldı.

Dáwletmurat dárriw maydanǵa shıqtı da, mıs qumandı alıp kelip,

ǵarrınıń qolına ózi suw quyayın dep atırǵanda: -Qaysıńızdıń kelin ekenińizdi túsinbedik ǵoy, -dedi Ótemurat.

Krovatın jónlep bolǵan Nadejda qarap turıp, ǵarrı menen Dáwletmurattıń háreketine ser salıp, bir nársege túsindi de mıs qumandı Dáwletmurattıń qolınan almaqshı boldı. Dáwletmurat:

-Otırıńız, -dedi, -kelinińiz júkli, sharshap keldi ǵoy, qaysısımız qolıńızǵa suw quyǵanda ne, bári bir emes pe? –dep ǵarrınıń sózine juwap berip suwdı quya berdi (J.A.).

O, ó dawıslıları

Erinlik, ashıq, juwan o, jińishke ó dawıslıları sózdiń birinshi buwınında ǵana gezlesedi. Sırttan kirgen sózlerde ǵana o sesi sońǵı buwınlarda ushırasadı. Awızsha ó sesi sońǵı buwınlarda aytılǵanı menen jazıwda onıń ornına e háribi jazıladı. Mısalı:

92- shınıǵıw. Teksttegi o, ó háripleri qollanılǵan sózlerdi kóshirip jazıp, eki sesti ańlatqan o, ó háripleriniń astın eki, bir sesti ańlatqan o,

ó háripleriniń astın bir sızıń.

Eń aqırında Dáwletmurat penen Nadejda Ótemuratqa jalınıp jalpayıp, keselin kórsetiwge qayıl qıldı. Nadejda ǵarrını qaraw menen hádemey-aq keselin bildi.

Ótemurattıń ishin jarıwdıń oǵada kerek ekenin, jarmasa jaman bolatuǵının Dáwletmuratqa astırtın ayttı. Ótemurattı kóndirip MTS tıń mashinasın alıp mingizip, Nadejda Dáwletmurat penen ekewi qalaǵa alıp ketti.

Bulardıń baxtına rayonǵa Orazımbet doktorda kelgen e ken. Nadejda ǵarrını bolnitsaǵa aparǵannan keyin Orazımbetti shaqırıp alıp keldi. Orazımbet te Nadejdanıń pikirin maqul tawıp, ǵarrınıń ishin jarıw kerek ekenligin aytıp, ǵarrıǵa ózi túsindirip jarıwdı qolay taptı.

43

Doktorlar olardıń járdemshileri tayar boldı. Ótemurattı adam jaratuǵın jerge aparıp jatqardı.

-Joldas Qalmuratov, -dedi Nadejda. -Aytıńız.

-Jarıwǵa maǵan ruxsat etińiz. -Júklisiz ǵoy, sizge qıyın túser.

-Joq qıyın túspeydi. Siz járdem qılıńız, men ózim jarayın. -Meyli, Nadejda, -dedi Xalmuratov.

Nadejda ǵarrınıń ishin jarıwǵa kiristi.

Tiriley soyıldım-aw. Aqırında mınaw kelin mennen birotala qutılayın degen eken, «quda saqlasın», -dep ishinen kálimashadat qaytarıp, hár qıylı bálelerdi oylap jattı Ótemurat. Ishin jardı, soqır ishegin alıp taslap seplep tikti. Operaciya jaqsı islendi. Nadejdanıń qolınıń shaqqanlıq penen qıymıldaǵanı, uqıplılıǵı Xalmuratovqa unadı. Ǵarrı keseller jatatuǵın jayǵa aparılıp jatqarıldı.

Dáwletmurat Xalmuratov penen xoshlasıp awılına qayttı. Nadejda bolnitsada atasınıń basında qaldı.

Birneshe kúnlerden keyin Xalmuratov penen Nadejda ǵarrınıń ishi jarılǵan jerdiń tigisin aldı. Ǵarrı jarǵanda úndegen joq edi, tigisin alǵanda shıdamsızlıq penen baqıra basladı.

Birinshi jarǵanda ólmegennen keyin, ekinshi taǵı jarayın dep atır mınaw kelin... dep oyladı Ótemurat tigisti alıwdıń awırıwına shıdamay.

Állen waqıtlardan keyin kóp qıyınshılıqlar menen tigis alınıp bolındı.

Aradan on kúnnen aslam waqıt ótti. Nadejda júkliligine qaramastan Ótemurattı húrmet penen kútti. Ne kerek bolsa, hámmesin tınbastan tayarlap berdi. Tigis alınǵannan keyin doktor Xalmuratov qaytıp ketti.

Ǵarrı ári-beri júretuǵın, erkin otıratuǵın, tamaq ishetuǵın boldı (J.A.).

93- shınıǵıw. Ó dawıslısınıń aytılıwı hám jazılıwı ózgeshe bolıp keliwine mısallar jazıń. Úlgi: kósem-kósóm, bólek-bólók h.t.b.

U,Ú dawıslıları

Erinlik, qısıq, juwan u, jińishke ú dawıslıları kóbinese sózdiń birinshi buwınında gezlesedi. Sońǵı buwınlarında búbúl, dúldúl, maqul, Aytgúl usaǵan sózlerde jumsaladı hám ol jazıwda da saqlanadı. Birinshi buwında o, ó, u, ú dawıslıları kelse, onnan keyingi buwınlarda ı,i

44

94- shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına u, ú háripleriniń tiyislisin qoyıp kóshirińler.

1. Er j…rekli eki jastıń q…laǵanı, «xosh» degen dawısı, q…yqamdı juwlattı (J.A.). 2. Jigitler d…shpan qorshawın b…zǵan eken dep, bizler de j…wırdıq (J.A.). 3. Aldı menen Nadejdanı q…shaqlap- q…shaqlap súydi. …lın qolına aldı (J.A.). 4. Nadejdanı qoltıqlap apaqshapaq bolıp q…wandı. Sestralar Ótem…rat ǵarrını shaqırıp keldi (J.A.).

5. Awılımdı azat etkenińiz …shın raxmet, -dep Dáwletm…rattıń qolın qısıp, j…zine qaraǵanda, Dáwletm…rattıń qara kózi k…limlep, Nadejdanı q…shaqlaǵanın bilmey qaldı (J.A.). 6. -Qáne, …llarım, awılǵa perzentimdi ózim alıp baraman. B...l …l baxıtlı ómirde dáwran s…rgenimde, meniń qarıw-ǵayratım bolsın (J.A.).

95- shınıǵıw. Sózlerdiń aytılıwın hám jazılıwın salıstırıp, olardıń bir-birinen qanday ózgeshelikleri bar ekenligin tabıńlar.

Qulın, qudıq, qurıq, uzın, ushın, túlki, kúlki, úki, julın, júzik, túrpi, sholpı, uyqı, tutqısh, ushqısh, úzik, úshlik, úlgi, úmit, úńgir, júzim, otın, jutım, kózi, sózi, júzi, úgit.

96- shınıǵıw. Tekstten u, ú háripleri bar sózlerdi kóshirip jazıń.

Olardıń aytılıwı hám jazılıwın aytıń.

-Túye keldi, túye!’ –dep maǵan asıla basladı. Biraq tentek Raziyanıń ele túskisi kelmedi.

Jáne, jáne dep arqamda tepsinip tur.

-Tús Raziya gezegińe tur, aqırı, -dep edim, ol jılap jiberdi. Ne islew kerek, túspeydi. Basqaları ol jılaǵan sayın julqılap, birewleri jaman kózleri menen onı atıp jibergisi kelip tur.

-Jáne bir aylandıra ǵoysa, -dedi apam. Onıń sózin qıymadı. Ishkeri qaray juwırıp kettim. Naǵız botaday bozlap ta jiberdim. Biraq ol

45

qorqar emes. Sharshatayın dep oyladım al onıń dım sharshaytuǵın oyı bolmadı, qayta tepsinip qabırǵamdı awırta basladı.

Jáne awızǵı bólme. Apam úshinshi klassta oqıytuǵın inimdi qońsı úyden bir nárse ákeliwge jumsaǵan edi.

-Neden qorqasań ay súttey jarıq, -dedi. Ol shıǵıp ketti. Baǵanadan berli arqamnan túspey qıńırlıq etip júrgen Raziya «Túyeniń» ústinen jılısıp tústi de apamnıń aldına barıp:

- Sút, apa, - dep qolınan tarttı.

-Qayaqtıń súti shıraǵım? –dep apam aqlıǵına qaradı. Bizler kúlip jiberdik. Bizler kúlgennen keyin apam túsinip:

-Sút emes qoy, ol, balam-aw, -dep basınan sıypap qoydı hám kúlimsiredi.

-Esine ne tússe, birew bir nárse aytsa, sonı soraysań, -dedi.

I, i dawıslıları

I dawıslı sesi juwan, i dawıslı sesi jińishke aytıladı. Olar sózdiń barlıq poziciyasında ushırasadı hám esitiliwinshe jazıladı. Dáslepki buwında erinlik (o, ó, u, ú) sesleriniń biri kelse, sońǵı buwındaǵı ı, i sesleri sáykes u, ú seslerine aylanıp esitilgeni menen ı, i saqlanıp jazıladı. I, i sesleri pátsiz buwınlarda júdá qısqa esitiledi. Hátteki geypara waqıtlarda olar túsip te qaladı. Mısalı, orın-ornı, murın-murnı, awız-awzı. Usı jerde ı, i seslerine tiyisli mına ózgeshelikti de eskertip ótken maqul. Olar sóylew tilinde rus tili arqalı kirgen sózlerdiń pátsiz buwınlarındao, a sesleriniń ornında jumsaladı. Sóz basında hám aqırında qatar kelgen dawıssızlardıń arasına qıstırılıp yamasa aldınan qosarlasıp, sońınan ilesip aytıla beredi. Biraq jazıwda bul eskertilmeydi. Mısalı: rektor-irektor, stanciya-ıstansa, plan-pılan, protsent-pırasent, traktor-tıraqtır bolıp

aytıladı.

97- shınǵıw. Tekstten ı, i sesleri qısqa, gúmilji esitilip turǵan sesleri bar sózlerdi terip jazıń.

Kún qanday qızıq, qanday uzaq. Bul bir kúnniń ishinde dunyanıń júzinde ne bolmaydı, jalǵız dúnyanıń júzin almay-aq bir kúngi bir adamnıń basındaǵı hádiyseniń ózin alıp qaraǵanda da, sol bir kúnniń ishinde adamnıń basında túrli isler bolıp ótedi. Adam balasınıń basına bir kúnniń ózinde baxıt ta, baxıtsızlıq ta keledi. Mine, usınday bir kúnniń ishinde

Ámiwdiń mayda shırpıldaq tolqınların kesken qayıq aǵıstıń ıǵına qaray bet aldı. Aq kóbik bolǵan, buyralanǵan mayda

46

tolqınlardı tilip iz saldı. Qalanıń tańı atsa-basılmaytuǵın ulı-shuwınan emin-erkin dalaǵa shıqqan jas júrekler Ámiwdiń ishinde taza hawanı jutıp jas qulınday oynadı.

Aynaday ashıq altın kúnniń ótkir nurlı sáwlesi túwe kók teńizdey aspannıń ózine qarasań da jańa kórgen ashıqlarday uyaltıp tómen qaratadı. Jazıq dala, dalanıń ústi Araldıń buyra tolqınlarınday órkesh-órkesh bolıp biriniń izinen biri aǵadı. Jazıq dalanıń jan-jaǵı úyge jayılǵan gilemdey kerilip aspannıń qıyırdaǵı sheńberine barıp abısadı. Suwdıń ústinen júrgen qayıqtıń iziniń ornı jıltıraǵan gúmistey kúnge qarap shaǵılısıp, tań atardıń aldındaǵı kózden ǵayıp bolǵan juldızday sap boladı. Ámiwdiń ústinde keme menen teńlesip dáryanıń ishin jańlatıp júrip kiyatırǵan jigitlerdiń qayıqları sál-pál ǵana shamaldan payda bolǵan kishkene tolqın olaydabulayda ılaqtırıp taslaǵısı kelip búyirinen soǵadı (A.B.).

98- shınıǵıw. Tekstten ı, i sesleri túsirilip qaldırılǵan sózlerdi bir bólek, qısqartıp aytılǵan sózlerdi bir bólek kóshirip jazıń.

1. Biraq qanshama kewlin alsa da, Mırzalı aǵa oǵan kóne qoymadı (S.S.). 2. Diyxannıń alatuǵın waqtı usı kúnler ǵoy (S.S.). 3. Tamara Matveevna kúndegiden kóre jaylaw ornınan turdı (S.S.). 4. Ol selk ete qaldı (S.S.). 5. Palxannıń shalt háreketi Toqtabiykeni tańlandırıp tasladı (S.S.). 6. -Qáne, otır, -dedi Toqtabiyke ornın berip (S.S.). 7. Sol waqtında men qorıqqanımnan sizlerdiń aldıńızda qurı súlderim qalǵan edi (A.Bek.). 8. Sadullanı izlegenińizde ol iyt waqıyaǵa qatnası bar izdiquwıp, iyis ańlıp juwırıp biziń úyge bardı (A.Bek.). 9. Sińlimniń júrek-bawırın eljiretip zar jılap, júdá qáweterlenip, qorqıp turǵanına qaramastan, tap usı waqıtta oǵan haqıyqattan bolǵan hádiyseni, shınlıqtı ayta almadım, kewlimdegi qorqınıshtı jeńe almadım (A.Bek.).

99- shınıǵıw. Sóz basında ı, i sesleri esitilse de jazıwda eskerilmeytuǵın sózlerdiń birneshewin yadtan tawıp jazıń.

E dawıslısı

Eziwlik, jińishke, kóterińki e dawıslısı sózdiń ortasında, aqırında jumsaladı. Al sózdiń basında e háribi jazılǵan menen ol jerde bul qosarlı ye seslerin ańlatadı. Solay etip e háribi sózdiń basında qosarlı seslerdi (ye), sózdiń ortasında dara sesti (e) ańlatıw ushın jumsaladı.

47

Ayırım orıs tilinen kirgen sózlerde e háribi dara dawıslını ańlatıw ushın jumsaladı (elektr, era).

100- shınıǵıw. Tekstten a, á, e, o, ó háripleri bar sózlerdi ayırıp, olardıń aytılıwın hám jazılıwın túsindiriń.

Ottaǵı jıńǵıldı ısırıńqırap qoyıp kelinshektiń kúyewi Jiyemurat: -Allash duzsızlıǵına baradı, -dedi hayalın dálkek etkenge ashıwı

kelgen kisidey bolıp.

-Hayalıńa ara túspeseń de boladı, seniń hayalıńa moyın ortaq bolayın dep otırǵanımız joq, -dep Erpolattıń sózinen qısınıp otırǵan Allash ashıwın sırtqa shıǵarǵanday boldı. Onıń orınsız ashıwlanǵanına basqalar duw kúlisti.

Bundaǵı sóz kelinshek tuwralı bolsa da, onıń ózi sózge qosıla qoyǵan joq. Balasın emizip otırıp, kóziniń astı menen hárkimge bir qaradı.

Uzaq kúlkiden soń Erpolat:

-Bunı dálkek qılǵannan kóre, kelgenin qarsı alıp Jiyemurattıń balalı bolǵan quwanıshına ortaq bolıp, toy bereyik deseń bolmay ma, - dedi Allashqa qarap.

-Toy beremiz!

-Jiyemurattıń quwanıshı-biziń quwanıshımız!

-Dos bolǵanda, jora bolǵanda Jiyemurat bizden ne kóredi? -Ózlerimizshe toy beremiz, -dep shopanlardıń hár qaysısı hár jaqtan

jabırlap sóyledi. Biraq baǵanaǵı bir awız sózine pushayman jegen Allash jumǵan awzın ashpay, tómen qaraw menen boldı. Eger birew onı kópke tarta sóylese, suwǵa súńgigendey kópshiliktiń pikirine súńgip, qosılıp-aq ketkendey bolıp otır.

101- shınıǵıw. Dawıslı e háribiniń hár túrli xızmetlerine mısallar tabıń. Úlgi: bel, etik, júrek hám t.b.

Dawıssızlardıń aytılıwı hám jazılıwı

102- shınıǵıw. Tekstten dawıssız seslerdi tawıp, olarǵa sıpatlama beriń.

Aleksandr Parxomenkonıń sózi jalǵız meni e mes, al meniń joldasım Máten Seytniyazovtı da ádewir tolqıtqan tereń oydıń meshewine aparıp salǵanın, bir qaraǵanımda onıń qara páreń, kúle shıray bergen júzinen ańlap qaldım. Kim bilsin jazıwshısınıń júyrik

48

qıyalı qayaqlarǵa jetelep qanday povest, poemanıń syujetin pisirip, jetilistirip atırǵanın. Ańlaǵanım qurǵaq gúyzeliske túspedi-aw degenim… (S.S.).

Q/k, ǵ/g dawıssız fonemalarınıń jumsalıwı

Dawıssız q/k, ǵ/g fonemalarınıń juwan reńkleri bolǵan q, ǵ juwan buwınlarda, jińishke reńkleri bolǵan k,g jińishke buwınlarda jumsaladı. Olardıń únli reńkleri bolǵan g, ǵ sóz aqırında sheklengen. Jazıwda g, ǵ háripleri jazılǵanı menen sóylewde sáykes k, qúnsizlerine aylanıp aytıladı.

103- shınıǵıw. Tekstten k/q, g/ǵ dawıssızları bar sózlerdi tawıp olardıń qanday buwında jumsalǵanın aytıp beriń.

-Aytıńızshı, kelinler! Betinen alıp tayaqlaǵan menen usı parıqsızlıǵına Ádil tıyım sala ala ma, joq. Álbette, ol usınday ómirge úyrengen, ómirlik joldas penen nerzenttiń mánisin, olarǵa qanday ǵamxorlıq kerek ekenin bilmeydi, túsingisi de joq. Hátte óziniń de qádirin bilip jarımaydı. Oǵan sulıw hám taza ómir ersi. Taza ómir ne? Parqına barmaydı. Ádildiń túsinigi de qolınan kelmegen «ótimsiz» adamlar ómirdiń qızıǵın bilmeydi. (eger qolınan kelse)

-Qádirli kelinler! Ádildiń usınday parıqsızlıǵın hám qádir bimeytuǵının bile turıp, Shınar keshire beredi? Nege Ádildi quwıp jibermeydi yamasa ózi nege ketip qalmaydı? degen sawal bergińiz keler. Orınlı sawal. Shınar ketiw degendi oyına da almaydı, sebebi tırnaǵı egilip, tırnaǵın salǵan óziniń úyi, óziniń ulı, óziniń anası-janı da sanı da usı úyde. Bul úydiń qızıǵınan da, qayǵısınan da sırtta jasaytuǵın Ádil ketiwi kerek. Oǵan onıń mártligi jetpeydi. Jaqsı úy bolıw ushın da balashaǵa asırap xojalıqtı súyrew ushın da kewildiń saqıylıǵı hám miynetkesh bolıw kerek. Ádil erinshek jigit. «Úy de ózinen ózi bola berse» degen túsinikte. Onıń usınday námárt jigit e kenligin sezgenlikten Shınar ashıwdıń aldına túsip qızbaydı, ekinshi jaǵınan sanasında Ádil óli jan bolǵanlıqtan ólige ne aytıp túsindiriw múmkin?!

104- shınıǵıw. Tekstten k, g dawıssızları bar sózlerdi tawıp olardıń qanday buwında kelgenligin aytıp beriń. Aytılıwı menen jazılıwın salıstırıń.

49

Ol qaltasınan temeki alıp tutastırdı. «Bala biziń gewmis Seytektiń balaları er jetip qalǵan shıǵar. Aldıńǵı jıl ma edi, úlken balam institutta oqıydı, qızım bıyıl onınshını pitkeredi degeni. Qálemshe shanshıldı ne, búrtik jaradı, ol úsh jılda kamalǵa keledi. Adam onı sezbeydi, gáp bolǵanıńa» Ol óziniń sózine ózi tańlanıp ornınan turdı. Endi Seytektiń úyine qaray júrdi. Birneshe kóshelerdi kesip ótip, Seytektiń úyi usı qatarda edi-aw degen shama menen tórtinshi kóshege de kelip tústi. Biraq bul jerde de úlken qurılıstıń ústinen shıqtı. Bir neshe qatara turǵan kótergish krandı kórdi. Kranlardan armanda bir eki adam temeki shegip sóylesip otırǵanın kórdi. Bul beton zavodınıń túngi smenada islep atırǵan raboshiyları edi.

Mına bir qız shaması laborontka bolsa kerek. Qolındaǵı ıdısta,álbette, beton bar. Shaması tekserip kiyatırǵan ǵoy. Usı waqıtta eki mashina qatar kelip, aldıńǵısı kuzovın bunkerdiń awzına tutıp turdı (S.S.).

105- shınıǵıw. P-b, v-p sesleriniń almasıwına mısallar tawıp jazıń. Úlgi: kitap-kitabı, Asanov-Asanop, t.b.

106- shınıǵıw. Aytılıwı menen jazılıwı ózgeshe sózlerge mısallar tawıp jazıń. Úlgi: janbas-jambas, pedagog-pedagok h.t.b.

107- shınıǵıw. Tekstti kóshirip jazıp, b, d, g, ǵ háripleriniń astın sızıń hám olardıń sózdiń qaysı jerinde kóbirek jumsalatuǵının, al qaysı jerinde jumsalmaytuǵının aytıp beriń.

Birinshisi: qıs aylarınıń ishinde Xiywanıń xanı qaraqalpaq eliniń gileń el basshılarına Berdaq shayırdı da qosa shaqırtıp, saray ǵáziynesine salıqlar oǵırı kem túsip atırǵanın aytqanda esikte otırǵan Berdaq biylerdiń óz ara albıraqlawın sezip, jıldam dalaǵa shıǵıp, gelledey muz ákelip xanǵa kórsetip turıp qasındaǵıǵa uslata sala

«xanǵa ótkerińler» depti. Muz qoldan-qolǵa ótemen degenshe erip, xanǵa saqadayı ǵana jetipti. Buǵan ań tańı shıqqan shayır xanǵa jaqınıraq kelip:

-Mine, ullı xanımız, qolıńızdaǵı saqaday muz áwele gelledey edi, xalıqtan jıynaǵan salıqlar da dál usınday, sizge jetemen degenshe qoldanqolǵa ótip azayadı, -depti. Xan mıyıq tartıp: -Sizdey danası bar el xor bolmaydı degen eken.

Ekinshi ret Berdaq qatnasqan bir jámáátte eki shayır aytısıp atırǵanın kórgen xan: «Berdaq shayır bulardıń ekewi de namálim

50