Házirgi qаrаqаlpаq tiliniń fоnеtikаsinаn prакtikum (Аbаtbаy Dáwlеtоv 2008)

Sonıń ushın da pútkil dúnyanı kóz aldıńa alıp kelip kórsete alatuǵın bir ádil tárezi bar. Bul-hújdan. Hújdan aldında ózin eń ádil tutqan sudyanıń ózi de albırap, hátte qaytıp ketken teńizdiń ózi de tasıp, óz ornına túsiwi múmkin (K.M.).

58- shınıǵıw. Imla sózliginen tańlay únlesligine úsh buwınlı 20 mısal tawıp kóshirip jazıń. Olardıń únlesligin túsindirip beriń.

59- shınıǵıw. Imla sózliginen erin únlesligine 20 mısal tawıp kóshirip jazıń. Olardıń únlesliginiń qay dárejede ekenligin túsindirip beriń.

60- shınıǵıw. Imla sózliginen singarmonizm nızamına baǵınbaytuǵın 10 mısal tawıp kóshirip jazıń.

61- shınıǵıw. Teksttegi kóp buwınlı sózlerdegi tańlay únlesligin túsindirip beriń.

Awa, shıraǵım, svet kelip ońıp qaldıq ǵoy. Marattıń ishi dúbirlep ketti. Tezirek dalaǵa shıǵıp, toǵaydı aralasam, tereklerdiń usha basına órmelep, quslardıń uyasın kórsem dep qıyallandı. Shay ishilip dasturxan jıynalǵannan soń eki bala sırtqa shıqtı. Ele ay tuwmaǵan edi. Sonlıqtan qarańǵı. Qalada bolsa túnde ján-jaq jap-jarıq, elektr shıraqları baǵananıń baslarında jıltıldap turadı. Bul kára tamasha, qaysı tárepinen qarasań da túksiygen qaraltım zatlar. Marattıń kózi endi-endi úyrenisti.

62- shınıǵıw. Singarmonizm nızamına baǵınbaytuǵın kóp buwınlı sózlerdi keltirip, olardıń qanday sózler ekenin túsindiriń.

63- shınıǵıw. Singarmonizm nızamına baǵınbaytuǵın qosımtalardı keltiriń, olardı sózlerge jalǵap aytıń.

64- shınıǵıw. Tómendegi tekstten singarmonizm nızamına baylanıslı ózgerip otıratuǵın variantlı qosımtalardı atap kórsetiń.

Bekbayǵa baspaqların baǵatuǵın jerler bes barmaǵınday málim. «Batpaq jol» dıń ultanı, házir batıl bolıp qalǵan «Rayzo arna» nıń átirapı kóbinese ovosh, palız ónimlerinen bosaǵan atızlar… Jas tóller tınımsız, ásirese túske shekem tentek, ekew ara birin-biri quwıp oynasa da, kerekli ot shóplerdi izlep bet-betine ketiwge háreket etedi. Otız jıldan aslam usı baspaq baǵıw menen shuǵıllanıp kiyatırǵan ol bundayda dım

31

sabırlı, hár baspaqtıń minezin tuwılmay atırǵanda bilip turǵan taqılette kúlimsireydi. Geyde erkine jiberip aladı jáne tez basların qosadı. Bul padashısına jániwarlar isenip qalǵanday qattıraq dawısı shıǵıwdan toplanıp jayıladı. Búgin túske shekem otlaqlı jerge jayǵanlıqtan baspaqlar onsha shashaw ketpedi, basların jerden kótermedi dese de bolǵanday. Bekbay atın olarǵa qosıp jiberip, bir shetinen baqlap turdı. Túste úlken kanaldıń jaypawıt jerine ákelip edi, suwǵa qanǵan jániwarlar kúndegi ashıq dalańlıqta dem alıwǵa kiristi. Bekbay da alıp shıqqan awqatın jewge qolaylastı. Awıl uzaq, dalanıń qońır salqın gúz samalın qumarlana jutıp, beline baylaǵan sharshısın dasturxan etip jaydı, shórek penen azanǵı quwırılǵan balıq kespelerin bir ózi ortaǵa alıp, termostı qaptalǵa qoydı. Baspaqlarǵa jáne kóz taslap awqatlanıwǵa kiristi (Ј.S.).

65- shınıǵıw. Qaysı dawıslılardıń erin únlesligi menen

únlesetuǵınlıǵın atap kórsetiń hám mısallar keltiriń.

66- shınıǵıw. Qaysı dawıslılardıń erin únlesligi menen

únlespeytuǵınlıǵın atap kórsetiń hám mısallar keltiriń.

67- shınıǵıw. Erinlik-eziwlik belgileri boyınsha qarama-qarsı qoyılatuǵın sózlerdi yadtan tawıp jubaylastırıp jazıń. Úlgi: [tos]°- [tas], [qus]°-[qıs] hám t.b.

68- shınıǵıw. Ashıq-qısıq ekenligi boyınsha ayırılıp turatuǵın dawıslılar arqalı qarama-qarsı qoyılatuǵın sózlerdi yadtan tawıp jubaylastırıp jazıń. Úlgi: [tas]-[tıs], [ker]-[kir]´, [tos]°[tus] ° hám t.b. Qosımsha belgilerdiń qoyılıw-qoyılmawına dıqqat awdarıń.

Dawıssızlar singarmonizmi

Dawıssız fonemalar ózi kelgen buwınnıń ya juwan eziwlik, ya jińishke eziwlik, ya juwan erinlik, ya jińishke erinlik bolıwına baylanıslı

«buwın fonemanıń» bir sıńarı (bólegi) retinde birde juwan eziwlik, birde jińishke eziwlik, birde juwan erinlik, birde jińishke erinlik reńklerinde jumsaladı. Máselen, [san]-[sán]´,[tos]°-[tós]´°. Bunda dáslepki jubaylas sózler juwan eziwlik-jińishke eziwlik bolıp, sońǵıları juwan erinlikjińishke erinlik bolıp tutas bir birlik sıyaqlı qarama-qarsı qoyıladı. Buwındaǵı dawıssızlardıń ınǵayına qaray dawıssızlar ózleriniń tórt

32

túrli reńklerinde jumsaladı. Juwan eziwlik a, ı dawıssızları menen bir buwında kelgende dawıssız fonemalar da ózleriniń juwan eziwlik reńklerinde keledi, sonday-aq jińishke eziwlik e, i, á dawıslıları menen dawıssızlardıń jińishke eziwlik reńkleri, juwan erinlik o, u dawıslıları menen dawıssızlardıń juwan erinlik reńkleri, jińishke erinlik ó, ú dawıslıları menen dawıssızlardıń jińishke erinlik reńkleri jumsaladı.

69- shınıǵıw. Bir buwınlı sózlerdi juwan eziwlik, jińishke eziwlik, juwan erinlik, jińishke erinlek túrinde jubaylastırıp mısallar tawıp jazıń. Úlgi: [bas]-[bas]´,[bol]°-[bol]´°. Transkripciyalanıwına, ondaǵı qosımsha belgilerdiń bildiretuǵın mánilerine itibar beriń.

70- shınıǵıw. Tekstten juwan eziwlik dawıslıları menen kelgen sózlerdi bir bólek, jińishke eziwlik dawıslıları menen kelgen sózlerdi bir bólek kóshirip jazıń. Olardaǵı dawıslı hám dawıssızlardıń únlesligin, dawıssızlardıń reńklerin aytıp beriń.

Kún awǵan menen ele ıssı. Elp etken samal joq. Hámme mektepke jıynalıp atır. Hárkimniń jawırnına tańıp alǵan kishkene qaltaları bar. Kimi tek trusi menen júr. Qızlar da kelmekte. Birewleri oraqların arqasındaǵı dorbalarına tırmıshlanǵan jipke qıstıra salıptı. Ekinshileri qollarına alıp kiyatır. Barlıǵı appaq shaǵaladay kepka, qalpaq kiyip alǵan kimisine qara kóylek-ıshtan kiygenlikten basındaǵı aq qalpaǵı kesilgen kúyik terekke aq qutan qonǵanday jaraspay tur. Kelgen qızlar iyindegi qaltaların túsirip balalar menen aralasıp júr. Basındaǵı qalpaǵın shekesine qıysayta kiyip alǵan Qunnazar ortada garmon shertip otır. Qosıqshınıń naqıratın qalǵanları kóterip kelip atır.

Barlıq balalar jıynalıp boldı. Biraq Atamurat ele kelgen joq edi. Balalar jańa ayaq oyınına aylanısqan máhálde ǵana Atamurat penen Temirxan ata jetip keldi (T.Q.).

71- shınıǵıw. Tekstten juwan erinlik dawıslılar menen kelgen sózlerdi bir bólek, jińishke erinlik dawıslılar menen kelgen sózlerdibir bólek kóshirip jazıń. Ondaǵı dawıslı hám dawıssızlardıń únlesligin túsindiriń. Dawıssızlardıń reńklerin aytıp beriń.

Mekteptegi muǵallimler bolsa, oqıw jılı tamam bolıwdan-aq kimisi sırttan oqıw ushın institutqa, kimisi bilimin kóteretuǵın qısqa oqıwlarǵa ketip qaldı. Quwanıshbay aǵa da ketti. Tek mekteptiń remontında qalǵan direktor ǵana boldı. Ol da óz jumısı menen bánt bolıp júr. Birese qalaǵa ketedi, birese mektepke kerek-jaraqlar ushın Nókiske ketip

33

qaladı. Atamurat basqarǵan jaslardıń hesh qaysısı hesh jaqqa ketpedi… Olardıń hámmesi 7-klasstı tabıslı tamamlap, kolxoz jumıslarına belsene qatnasıp atır.

Morfemalar shegarasındaǵı dawıssızlar singarmonizmi

Túbir menen qosımtanıń, qosımta menen qosımtanıń shegarasındaǵı irgeles seslerdiń únlesligi, assimilyaciyaǵa ushırawın da singarmonizmniń bir kórinisi dep qarasaq boladı. Bul tolıq assimilyaciya túrinde (jazda, qısta) morfemalar shegarasında ushırasadı. Eger dawıslılar singarmonizmine baylanıslı qosımtalar tórt variantlı (al-dı, ber-di, kór-dú, bol-du) bolsa dawıssızlar singarmonizmine (assimilyaciyaǵa) baylanıslı olardıń variantları taǵı da kóbeyedi (al-dı, ayt-tı). Bunday assimiliyaciya túbir menen qosımta ortasında ǵana emes, sonday-aq qosımta menen qosımtanıń shegarasındaǵı sesler ortasında da boladı: (bas-qar-ǵan-dı, jet- ker-gen-ge). Biraq morfemalar shegarasındaǵı bunday únlesliktiń saqlanbaw jaǵdayları da ushırasadı (at-lar, at-lıq, bas-lı).

72- shınıǵıw. Ilgerili hám keyinli tásir túrindegi tolıq assimiliyaciyaǵa mısallar tawıp jazıń. Úlgi: basshı-bashshı, sanlıqsallıq h.t.b.

73- shınıǵıw. Ilgerili hám keyinli tásir túrindegi jartılay assimiliyaciyaǵa mısallar tawıp jazıń. Úlgi: ayt-tı, jaz-ǵız-dı h.t.b.

74- shınıǵıw. Tekstti kóshirip jazıń. Assimiliyaciya hám singarmonizm nızamına baǵına otırıp, sózlerge jalǵanıp turǵan qosımtalardıń astın sızıń.

«Quwdala» daǵı jańa turmıs ushın gúresip atırǵan adamlardıń jer tólelerinde tuńǵısh ret ómirdiń otı jandı.

«Quwdala» ǵa tigilgen qara úy uzaqtan qaraǵanda kók teńizde kóship júrgen qalıń qamıslı seńdey kóriner edi. Ol «Quwdala» nıń biyik jerine tigilgen. Kóz ushınan qarap onı órkeshtey bolıp kóringen dúmpeshiktiń tóbesi dep te oylaw múmkin.

Kók júzin qızǵısh sarı atlasqa bólegen kún uyasına jaqınlap baratırǵanday. Kúnbatar táreptiń sarı saǵımı kók gúmbezin ál hasıl qızıljasılǵa boyap, bultlarǵa hár qıylı reń bergen, kól ishiniń qamısları sarı saǵım jamıldı, tawlardıń tasları sarı merwerttey dóndi,

34

kól menen dáriyalardaǵı shılpıldaq tolqınlar sarı saǵımınan sáwlesi menen jaynadı. Qumlar gúmistey túske endi. Bulttıń bawırına boyaw jaqqanday, kúnniń sáwlesi onıń qara túsin pútkilley ózgertip jiberdi (J.A.).

75- shınıǵıw. Tekstti oqıp shıǵıp, singarmonizm nızamına baǵınıp hám baǵınbay turǵan, sózlerdi ayırıp, olardıń ne sebepten bulay bolıp turǵanlıǵın túsindiriń.

Tamara Matveevanıń kóz aldına bunnan eki ay burın ushırasqan bir neshe waqıya e leslep ketti. Jańa jıl keshesi e di. Jumıstıń kópliginen úyine emlewxanadan keshlew keldi. Qızları menen otırıp, keshki awqattı jep boldı da, arqayınshılıq penen búgin bir kinoǵa barayıq dep baǵana jámáát bolıp ekinshi seansqa bilet te alıp kelgen edi. Endi kiyinip, bosaǵanı da jańa atlaǵanı sol edi, lyulkalı mototsikli bar bir jigit onıń shalǵayına asılıp jalına ketti. «Qalay bolmasın balamdı bir kórip ketiń, bereket tapqır halı júdá jaman» dedi. Ilaj qansha, barmasqa jáne bolmaydı. Mototsiklge otırdı da góne qalanıń bir qaptalındaǵı Kókózektegi ol jigittiń úyine ketti…

Usılar kóz aldınan ótti. Biraq ótken menen neniń ne ekenin ele ayıra almay turǵan Tamaranıń ań-tańı shıǵıp, oylanıp turıp qaldı. Búgin onı heshkimniń jumıs isletiwge haqısı joq. Barmawına da boladı…Biraq adam táǵdiri, jańa bir azamattıń ómiri ózine qarap tur ǵoy! Adam ómiri minut, hátteki sekundtı biykarǵa jibermewdi talap etedi. Tezirek barıw kerek! Ol selk ete qaldı (S.S.).

76- shınıǵıw. Tekstten morfemalar shegarasında únleslik saqlanǵan sózlerdi tawıp jazıń.

Ol meni oqıwǵa qızıqtırdı. Tozıwı jetip ustalǵan bir kishkene kitaptı berdi de, bılay dep tapsırdı.

-Berman qara, xiywalı, bazarǵa shekem usı kitaptı oqıp shıǵıp, onıń ishinde ne haqqında jazılǵanın maǵan sóylep bereseń? Túsindiń be?

Ol meniń atımdı aytpay, «xiywalı» deytuǵın edi. Joldaslarına at tawıp berip sóylew bul astırtın jumıs islewshi adamlardıń ádeti ekenin men keyinirek túsindim. Men, álbette, buǵan ókpeledim, al Denis degen at ta óziniń naǵız atı emes ekenligin ańladım. Qaladaǵı júdá awır jaǵdaylarda bizler tatıwlıq penen jasadıq. Biziń baraqta hesh qandayurıs-jánjel bolǵan emes. Bizler ózimizdi bir shańaraq aǵzalarındaysezdik. Ózlerimiz saylaǵan basshınıń barlıq buyrıqların til qayırmay orınladıq. Mine, bir kúni ol maǵan, Deniske hám Mustafaǵa otın

35

shabıwǵa buyırdı. Kún de ayaz edi. Bizler jarǵı, balta alıp shana menen toǵayǵa kettik.

77- shınıǵıw. Tómendegi sózlerdiń qaysılarında dawıssızlardıń dawıstıń qatnası jaǵınan, qaysılarında awız yamasa murın boslıǵınıń rezanator xızmetin atqarıwı jaǵdayınan dissimiliyaciyaǵa ushıraǵanlıǵın aytıp beriń.

Buwın

Sóylew aǵımı artikulyaciyalıq jaqtan dara seslerge emes, al buwınlarǵa bólinedi. Buwın bolsa artikulyaciyalıq belgilerine qarap taǵıda mayda bólekshege seske bólinbeydi. Solay etip sóylewdiń eń kishi birligi buwın boladı. Morfologiyalıq qurılısına qaray sózler túbir hám qosımtalarǵa bólinse, fonetikalıq qurılısına qaray olar buwınlarǵa bólinedi. Sózlerdiń buwınlarǵa bóliniwi menen morfemalarǵa bóliniwi sáykes keliwi de (at-qa, bas-qar), kelmewi de (at-ı morfemaǵa bóliniwi, a-tı - buwınǵa bóliniwi) múmkin.

78- shınıǵıw. Teksttegi kóp buwınlı sózlerdi buwınlarǵa bólip oqıp shıǵıń. Buwınnıń hám morfemanıń shegarası sáykes keletuǵın kóp buwınlı sózlerdi terip kóshirip jazıń.

Bir waqıtları aldımda baratırǵan aǵam birden toqtadı. Ol arıslannıń aybatınday qáhárli kóringen tawdıń qırına qarap: -Táwbe usınıń ózi úsh órkeshke usamay ma?-dedi ózinshe gúbirlenip. Keyin maǵan qarap: -Sizler mına arshanıń túbinde otıra turıń. Qızıqsınıp bir jaqqa ketip júrmeń adasıp qalasız. Men tawdıń basına shıǵıp kelemen-dep ol úsh órkeshli túyege usaǵan tawdıń tóbesine qaray tırmasıp ketti. Bizler arshanıń túbine qorjın menen qaltanı qoyıp, qasında qalıp qoydıq. Aǵam bizlerden alıslaǵan sayın kishireyip baratır. Ol táwir-aq joqarılap tóbege jaqınlaǵan waqları tawdıń jarıǵına kirgen jılanday kózden ǵayıp bolıp kózden joǵalıp ketti.

36

Sonıń arasında kún awıp, jarqıraǵan quyash biyik tawdıń arqasına jasırındı. Birden ústimizge qara bulttay tutasqan qoyıw saya tústi. Ol bizlerdi ısıwı ketken kórpedey qamtıdı. Qır-dógerek suw serpkendey tınıp, buyıǵıp ketti. Zárre meni awır qayǵı basıp, tunshıǵayın dedim. Demim jetpey, ókpem isip, tamaǵıma tıǵılıp baratır. Aǵamnıń keshikkenine júregim suwlap, qorqınıshtan kóz aldıma túrli oylar elesleydi. Shiyrin shoqtay janǵan kózlerin mennen ayırmay qaltırap, kishkentay júregi ot arbanıń degershigindey dúrsildeydi. Mende de, Shiyrinde de ún joq. Awzımızdı ashıp sóylewge tilimiz aylanbaydı. (A.B.).

79- shınıǵıw. Teksttegi kóp buwınlı sózlerdi buwınlarǵa bólip oqıp shıǵıń. Buwınnıń hám morfemanıń shegarası sáykes kelmeytuǵın kóp buwınlı sózlerdi terip jazıń.

Rasında da bunıń aytqan sóziniń janı bar edi. Bir waqları ol Moynaqta Timofeev sholanında raboshiy bolıp jumıs islegen edi. Sonda balıq aparıp tapsırıp júrgen kúnlerinde Paleke onıń menen tanısqan edi. Biraq ol ákesinen suwıq xabar kelip, sonnan qaytıp úyine kelmey qalǵan, al Paleke bolatuǵın bolsa, Dosbergenniń izinen Moynaqqa kóship barǵan soń, húkimetti ishki hám sırtqı dushpannan hám jergilikli xalıqtı Xanjánewit baspashılıǵınan qorǵawǵa shaqırǵan. Húkimettiń kórsetpesi menen Moynaq balıqshılarınıń toparına kirip, bul jerge kelgen edi (A.B.).

80- shınıǵıw. Buwınnıń hár túri ushırasatuǵın sózler tawıp olardı buwınǵa bólip jazıń.

81- shınıǵıw. Buwın menen ótkerme sáykes keletuǵın hám kelmeytuǵın jaǵdaylardı túsindiriń, mısallar tawıp jazıń.

37

Álipbe

Háriplerdiń belgili tártip boyınsha izbe-iz jaylasıwı álipbe delinedi. Álipbedegi háripler qoljazba, bas hárip, kishi hárip túrinde jumsaladı.

Qaraqalpaq jazıwı tariyxında arab, latın, orıs grafikasına tiykarlanǵan álipbeler qollanıldı. Latın álipbesi dáslep 1928-1940-jılları qollanılǵan bolsa, 1994-jıldan baslap ekinshi ret latın grafikasına tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesi qollanıla basladı.

82- shınıǵıw. Izbe-izligin saqlap álipbeni jazıń. Ondaǵı túp nusqa latın álipbesine qosımsha belgi qoyılǵan háriplerdiń astın sızıp kórsetiń.

83- shınıǵıw. Aytılıwı hám jazılıwı birdey sózlerdi bir bólek, aytılıwı hám jazılıwı sáykes kelmeytuǵın sózlerdi hám sóz dizbeklerin bir bólek kóshirip jazıń.

1.«Shólde turmıs dúzip bolmaydı» dese,

Janım, bul jalǵan gáp, isenbe hárgiz (I.Yu.).

2. Dosbergen jetkergen bul suwıq xabar jańa ǵana jayma shuwaq bolǵan Ayqızǵa tóbeden jasın túskendey bolıp, júregi awzına tıǵılıp qalshqalsh etti (A.B.). 3. Erpolat kisesinen papiros alıp shegip, awzın tútinge bir toltırıp qayta bosatıp, sózin dawam etkizdi (M.D.). 4. Rayonda sekretardıń ózi dáslep Temirbek, Dármenbay, Aytjan degen belsendilerdiń atın aytıp, qalay bolsa da usılardıń birewiniń úyine ornalasıwdı eskertken edi (T.Q.). 5. Ele heshkimge jete túsingen joq. Biraq Jálmenge usılay baha berdi (T.Q.). 6. Dáwletbaydıń ashıq minezliligi hám hesh kimnen tartınbaytuǵın ádeti Jiyemuratqa birden-aqbelgili boldı (T.Q.).

Imla

Imla-túbir hám qosımtalardıń, ondaǵı dawıslı hám dawıssız seslerdiń bir qıylı durıs jazılıwı haqqındaǵı ótkerme hám bas háriplerdiń durıs qollanılıwı tuwralı qaǵıydalardıń jıynaǵı.

Kópshilik sózler aytılıwına sáykes jazıladı (fonetikalıq princip). Ayırım sózler dáslepki túbiri ózgerissiz saqlanıp jazıladı (morfologiyalıq princip). Teńdey qatara qollanılatuǵın sózlerdiń (salı-

38

shalı) birewi tilde áwelirek jumsalıw dástúri esapqa alınıp jazıladı (tariyxıy princip).

84- shınıǵıw. Aytılıwı hám jazılıwı ózge sózlerge mısallar tawıp jazıń. Úlgi: azańǵı-azanǵı, bashshı-basshı.

85- shınıǵıw. Qatara qollanılatuǵın sózlerdi keltirip, olardıń qaysısınıń durıs ekenin aytıń. Úlgi: salı-shalı, salǵam-shalǵam h.t.b.

86- shınıǵıw. Tekstti oqıp aytılıwı hám jazılıwı parqlanatuǵın sózlerdi tabıń. Kóp buwınlı sózlerdiń túbiri hám qosımtaları shegarasındaǵı únleslikti túsindirip beriń.

Pirlen aǵa túngi saat on ekiden ótińkiregen waqıtta qalaǵa kelip, mashinadan tústi. Qalaǵa biymezgil keldim-aw, jataq orınnıń ilajı ne bolar eken, dep te oylaǵan joq. Jay paraxat adımın taslap joldıń oń jaǵındaǵı skameykaǵa kelip otırdı, temeki alıstırdı. Ráhátlenip ishine bir tarttı da, awzındaǵı tútindi shubaltıp úplep, joqarı kóterilgen kógiltim tútinniń qızıǵına qarap otırdı.

Kóshedegi adamlardıń arman-berman qatnawları, mashinalardıń izi úzilmey júrisleri heshqanday túndi eske túsirmeytuǵın edi. Kósheler kúndizgidey jarqırap, barlıq nárse kózdiń qarashıǵı astında jatır. Ol temekisin qaptalındaǵı ol-pul salatuǵın temir qutınıń ishine atıp urıp, ornınan turdı. Kishkene jeńil shemodanın kóterip, kósheniń shıǵıs tárepine sozılǵan jaǵına qaray júrdi. Hár bir adımın atqan sayın jeńil demin alıp, aynalasına bir qarap qoyadı. Biyik-biyik jaylar, aynaday jıltırap atırǵan asfalt jollar, aq terekler sıp-sıydam shaqaların aspanǵa berip, kógimtal japıraqları sıldırlap, salmalardan ılay suw aǵadı. Qaydan da bir salqın hawa keledi.

«Mınaw dıǵırıqtıń arqa betinde biziń Dáwenniń úyi bar edi, kóreyinshi bala» dedi ol, ózi menen ózi sóylesip. Kósheniń basına shıqtı. Endi onıń turǵan kóshesin arqadan túslikke qaray ketken úlken asfalt jol kesip turdı. Al, qarsı aldınan úlken, kórkem shıraylı jay, keń maydansha gúller alańı dolanıp, muzday tap-taza samal e sip turdı.

«Yapırmay bala, mınaw biziń Dáwenniń jayı bar jerge usamaydı ǵoy! Men qayaqqa kelip qaldım?!» dep oylanıp qaldı. «Múmkin aljasqan shıǵarman». Maydanshanıń bir shet eńseligine qoyılǵan skameykanıń eń shetki birewine kelip otırdı. Jáne bir jerde otıra beriwge taqatı shıdamay, shemodanın skameykanıń ústine qoyıp, ózi gúllerdi aralap

39

ketti. Ómirinde kórmegen bir gúldiń qasına kelip, onıń shaqasın iyip murnına apardı, qattı iyiskedi.

Dawıslılardıń aytılıwı hám jazılıwı

87- shınıǵıw. Tekstten o, ó, e, ı, i dawıslıları qollanılǵan sózlerdi ayırıp, olardıń aytılıwı menen jazılıwın salıstırıń.

-Sen hayal emes, altınnan da zıyatsań. Hesh úndemegeniń maqul. Zań úndemewdi jaqsı kóredi. Men de abaylayman. Ádildiń júdá túsimsiz jigit ekenine hayranman. Adamlar hadal hám ózin-ózi támiyinleytuǵın sadıq hayallarǵa qolı jetpey qıynaladı. Al bul jigit bolsa, awzınan silekeyi aǵıp, ózine ne kerek ekenin de bilmeydi. Al qońsıń Elizaǵa kelsek, olar jaqında sheshesi ekewi bir adamǵa talasıp, bizge qılmıslı isi keldi. Isin qaradıq. Júdá qorqınıshlı adamlar. Hesh nársege kewil awdarmaǵanıń maqul! Uydi taslap, eriń hesh qayda kete alatuǵın jigittiń túri emes. Biraq mına qońsı hayallarıńnan abaylı bol, júdá jawız adamlar, balańa zıyan tiygizip júrmesin,-dedi. Sonnan baslap Shınar Ádildiń barı joǵına hesh qanday kewil bólmedi. Shınar Ádildi

«búgin keter, erteń keter» dep úmitlendi. Ol hesh keter emes. Usı ırıltırıl menen aradan kóp waqıtlar ótti. Bir kúni qızı Eliza menen anası Ániypanıń arasında úlken urıs baslandı. Hámme qońsılar esitip, bilip otır. Ádil de ol úyge barǵandı toqtatıńqıradı. Shınar izin kútedi. Bir kúni Elizanıń anası Shınardıń úyine kelip, kóp waqıt otırdı. Bir nárse aytajaq, ayta almaydı. Shınar bolsa, qońsı hám jası úlken adam retinde hesh nárseni dıq saqlamay, dıǵı bolsa da, bildirmey sóylesip otır (G.E.).

88- shınıǵıw. Tekstti kóshirip jazıp, dawıslılardıń astın sızıń hám olardıń aytılıwı menen jazılıwın salıstırıń.

-Qoy shıraǵım, shıda, mına Abdullanı ákesiz ósirme, men sizlerdi ákesiz asırap torı etimnen ayırıldım. Áke degen balaǵa kerek, shıda,-dep anası sabırlılıq penen qızın jáne táwellege turǵızdı. Shınar ári oylandı, beri oylandı:

-Apa, usı adam bizlerdiń keshirimli ekenimizdi hám senińusınday… ázzi ekenińdi bilip, eńsemizge minip tur ǵoy. Abdulla dep usı qorlıqqa kóne beriwge bolama?

-Kónbegen de ne qılasań? Birde óziniń úy mashqalasınan awlaq,jetim óskenlikten hesh nársege túsinbey júr, birde jigit eki oylı. Bir kúni ózi-aq bir sheshimge keler. Qıylana berme. «Jaqsı hayal jaman erdi kele qıladı, jaqsı erkek jaman hayaldı kele qılalmaydı» degen, balam. Óziń Ádilden kembiseń. Tabıs tawıp bizdi heshkimnen kem qılmay

40