Házirgi qаrаqаlpаq tiliniń fоnеtikаsinаn prакtikum (Аbаtbаy Dáwlеtоv 2008)
.pdf37- shınıǵıw. Rentgenogramma hám palatogramma súwretleri arqalı dawıssız fonemalardıń artikulyaciyasın aytıp berińiz.
38- shınıǵıw. Dawıssızlardıń máni ayırıwshı (differentsial) belgilerin atap kórsetiń. Olardıń máni ayırıwǵa qatnaspaytuǵın (differentsial emes) belgilerin aytıp berińiz.
39- shınıǵıw. Únli-únsizligi boyınsha dawıssızlardı jubaylastırıp jazıńız.
40- shınıǵıw. Jasalıw ornı boyınsha, jasalıw usılı boyınsha, dawıstıń qatnası boyınsha, awız hám murın boslıqlarınıń (rezonator) xızmetin atqarıwı boyınsha dawıssızlardı jubaylastırıp jazıń.
Test sorawları
1. Dawıssızlar shawqımnıń jasalıw usılı boyınsha…
a)erinlik, eziwlik
b)únli, únsiz, sonor
s)jabısıńqı, juwısıńqı
d)til aldı, til ortası, til artı
e)shawqımlı, sonor
2.Qaraqalpaq tilinde sonor dawıssızlar qaysı jerde ushırasadı?
a)sózdiń basında
b)sózdiń aqırında
s) sózdiń barlıq orınlarında
d)morfemalardıń shegarasında
e)durıs juwap berilmegen
3.Qaysı qatardaǵı sózlerdiń bárinde murınlıq dawıssızlar ushırasadı?
a)bala, erin, meni
b)onda, sennen, qala
s)mennen, mısal, seni
d)sol, usı, anaw
e)onda, meni, sol
4.Qos erinlik, jabısıńqı, awızlıq, shawqımlı fonemalardı tabıń?
a)m, p
b)b, p
s) p, m
21
d)v, f
e)b, w
5.Dawıssızlardıń qaysısı tórt túrli reńkte aytıladı?
a)z
b)v
s)p
d)b
e)hámmesi tórt túrli reńkte jumsaladı.
6.Dawıssız «d» fonemasınıń sıpatlaması…
a)til ortası, jabısıńqı, awızlıq, shawqımlı
b)til aldı, juwısıńqı, awızlıq, shawqımlı
s) til aldı, jabısıńqı, murınlıq, sonor
d)til aldı, jabısıńqı, awızlıq, shawqımlı
e)erinlik, jabısıńqı, awızlıq, shawqımlı
7.«W» foneması qaysı reńklerde jumsaladı?
a)juwan eziwlik, jińishke eziwlik
b)juwan erinlik, jińishke erinlik
s)juwan erinlik, jińishke erinlik, juwan eziwlik, jińishke eziwlik
d)tek juwan e rinlik
e)tek jińishke erinlik
8.Dawıstıń hám shawqımnıń qatnası boyınsha dawıssızlar…
a)jabısıńqı, juwısıńqı
b)únli, únsiz, sonor
s) til aldı, til ortası, til artı
d)qos erinlik, erinlik-tislik
e)jabısıńqı, juwısıńqı, sonor
9.Sonorlar...
a)y, l, m, n, ń, t, w
b)m, n, ń, l, b, d, k
s)n, ń, l, s, z, f, k
d)y, l, m, n, ń, r, w
e)r, w, n, d, y, l, j
10.«M» fonemasınıń durıs sıpatlaması qaysı qatarda?
a)erinlik-tislik, jabısıńqı, sonor, awızlıq
b)qos erinlik, jabısıńqı, sonor, murınlıq
s) qos erinlik, juwısıńqı, sonor, murınlıq
d)qos erinlik, jabısıńqı, shawqımlı, awızlıq
e)qos erinlik, juwısıńqı, shawqımlı, sonor
11.Únsiz dawıssızlar…
22
a)p, f, k, q, t, sh, s, k
b)b, v, g, ǵ, d, j, z, s
s)p, f, g, ǵ, t, sh, s, k
d)p, f, k, q, j, z, t, she) t, s, sh, k, q, d, z, s
12.Til aldı dawıssız fonemalarınıń jasalıwında háreketsheń sóylew aǵzası xızmetin…
a)til ushı, til artı, til túbi
b)til ushı menen birlikte tildiń aldıńǵı bólimi
s) tutas til, erin, kishkene til
d)til aldı, til túbi, jumsaq tańlaye) durıs juwap berilmegen.
13.«N» sesin aytqanda tosqınlıq qaysı jerde payda boladı?
a)erinde
b)til aldında
s) kishkene til tusında
d)til aldında hám kishkene til tusında
e)a hám s juwaplar durıs.
14.Sonor, sonant sózi qaysı tilden alınǵan?
a)grek: «murınlıq, yarım dawıslı»
b)latın: «dawıssız»
s)latın: «shıqqısh»
d)grek: «yarım dawıslı»
e)inglis: «shıqqısh»
15.«tók», «tas» sózlerinde dawıssızlar qanday reńkke iye?
a)juwan erinlik, juwan eziwlik
b)jińishke erinlik, juwan eziwlik
s)jińishke erinlik, juwan erinlik
d)juwan erinlik, jińishke eziwlik
e)durıs juwap joq.
16.Erinlik dawıssız «f» fonemasınıń durıs sıpatlaması qaysı qatarda?
a)erinlik-tislik, jabısıńqı, shawqımlı, awızlıq
b)qos erinlik, juwısıńqı, shawqımlı, murınlıq
s) erinlik, jabısıńqı, únsiz, awızlıq
d)erinlik-tislik, juwısıńqı, shawqımlı, awızlıq
e)qos erinlik, juwısıńqı, sonor, awızlıq.
23
Singarmonizm qaraqalpaq tiliniń tiykarǵı hám baslı seslik nızamı
Sóz qurılısındaǵı seslerdi birlestiretuǵın, sózlerdi tanıwǵa hám mánilerin ayırıwǵa xızmet etetuǵın, solay etip sózdiń tutas tulǵasın qáliplestiretuǵın túrkiy tillerdegi sózdiń ózegi singarmonizm dep ataladı. Sózdiń neshe buwınnan turıwına morfologiyalıq jaqtan quramalı bolıwına qaramastan singarmonizm degennen sózdiń buwın qurılısındaǵı hám buwınlar aralıǵındaǵı barlıq sesler únlesligi túsiniledi. Singarmonizm sóz quramındaǵı barlıq seslerdiń, sonıń ishinde dawıslılardıń da, dawıssızlardıń da tembrlik jaqtan birgelki bolıwın támiyin etedi.
Singarmonizm kóp kórinisli supersegmentlik qubılıs. Kóp buwınlı sózlerdiń qurılısındaǵı buwınlardıń birgelki tembrde keliwi (juwan, jińishke), buwın quramındaǵı qońsılas seslerdiń únlesiwi, túbir menen qosımta hám qosımta menen qosımta ortasındaǵı buwın hám seslik únleslikler, sonıń ishinde qosımtalardıń kóp variantlı bolıp keliwi, bulardıń bári-singarmonizmniń hár túrli kórinisleri.
41- shınıǵıw. Tómendegi sózlerden buwın únlesligine qaray juwan eziwlik, jińishke eziwlik, juwan erinlik, jińishke erinlik túrinde únlesken sózlerdi bólek-bólek ayırıp jazıń.
Balta, shelek, terek, bala, tilekles, bulaq, balıqshı, túlki, qamıslıq, kólik, bólek, basqaldaq, kúlki, tolıq, qulan, toraq, qulın, sálem, julın, ámeki,
ásker, suwlıq, jırtıq, súylin, jıńǵıl, búlbúl, gúmgúm, qıslaw, qurǵaqshılıq, bolıs, ǵarǵıs, tulpar, gúrek, júrek, jolbarıs, ulıs, qurıq, shórek, toqsan, qoshqar, zerde, zıǵırdanı, jılǵa, qulaq, qasqır, qıraw, júwen, salıq, basqıla, súwen, súrgin, kómekshi, kógershin, qosılıw, tolıǵıw, bolısıw, túsinikli, basılıw, jazılıw, aytılıw.
42- shınıǵıw. Juwan-jińishke túrinde qarama-qarsı qoyılatuǵın sózlerdi jubaylastırıp jazıń. Úlgi: tıs-tis, bul-búl, sır-sir t.b.
43- shınııǵıw. Túbirde hár túrli fonemalar bolǵan, al qosımtalarda bir fonemanıń reńkleri xızmetinde jumsalatuǵın dawıslılarǵa mısallar tabıń. Úlgi: atqar-jetker, ótker; bara-kele-kóre; balası-inisi hám t.b.
24
44- shınıǵıw. Dórendi (qosımtalı) sózlerdi yaddan jazıp, olardıń qosımtalarınıń jubayların aytıp beriń. Úlgi: atlanǵanda-..lengende, úyindegi-..ındaǵı t.b.
Qaraqalpaq tilinde singarmonizmniń tábiyatı
Qaraqalpaq tilinde tutas buwın qurılısındaǵı barlıq sesler-dawıslılar da, dawıssızlar da birlikte birdey ya juwan eziwlik, ya jińishke eziwlik, ya juwan erinlik, ya jińishke erinlik túrinde aytıladı. Kerisinshe bolıwı múmkin emes. Solay etip juwan-jińishkeligine qaray dara ses emes, al tutas buwın ǵana qarama-qarsı qoyıla aladı. Máselen, tıs-ťiś,tus-tús sózleri tek dawıslılar arqalı ǵana ajıralıp turǵan joq, sonıń menen birge dawıssızlar arqalı da juwan-jińishke túrinde ayrılıp tur.
Qaraqalpaq tilinde túbirdegi dawıslılar menen qosımtadaǵı dawıslılardıń fonemalıq qásiyetleri birdey emes. Túbirde barlıq dawıslılar, al qosımtada tek e ki dawıslı jumsaladı. Qosımtada dawıslılartek ashıqqısıq ekenligi menen ǵana fonema retinde qarama-qarsı qoyıla aladı: a (a, e, ó)-ı (ı, i, u, ú). Máselen, túbirde hár túrli fonema bolatuǵın a, e, ó dawıslıları qosımtada tek bir grammatikalıq mánini (buyrıq meyil mánisin) bildiredi (jasa, dize, dúzó). Sonday-aq túbirde tórt túrli fonema bolatuǵın ı, i, u, ú dawıslıları qosımtada tek bir grammatikalıq mánini (tartım jalǵawı mánisin) bildiredi (atı, iyti, ulu, kúnú). Qosımtada olardıń fonemalıq qásiyeti joǵaladı.
Solay etip túbirdegi úsh (a, e, ó), tórt (ı, i, u, ú) fonema qosımtada tek jalǵız fonema, anıǵıraǵı bir fonemanıń singarmonizmlik reńkleri (variantları) retinde jumsaladı.
Buwın-eń kishi morfema
Qaraqalpaq tilinde usı waqıtqa shekem jalǵız dawıssız fonemadan turadı dep sanalıp kelgen morfemalardı qosılatuǵın túbiri menen qosa tallap qarasaq, túbirdiń aqırındaǵı dawıslı túsirilip, al qosımta óziniń pútinligin saqlaǵan halda ol dawıslı+dawıssız túrindegi buwınnan turatuǵının kóremiz.
Qaraqalpaq tili ushın dawıslılardıń qabatlasıp keliwi jat qubılıs. Sonlıqtan da sóz dizbeginde sóz benen sózdiń shegarasında eki dawıslı qabatlassa (aldıńǵı sózdiń aqırı, sońǵı sózdiń basındaǵı sesler dawıslı bolsa), aldıńǵı sózdiń aqırǵı dawıslısı túsirilip aytıladı (sarı ala-sarala, torı at-torat, kele almadı-kelalmadı). Sonday-aq altı, jeti, ıssı,
25
shiri usaǵan dawıslıǵa tamamlanǵan sózlerge dawıslıdan baslanatuǵın aw, ew, uw, úw qosımtaları qosılǵanda qabatlasqan dawıslılardıń aldıńǵısı (túbirdiń aqırǵı sesi) túsiriledi (altaw, jetew, ısıw, shiriw). Solay etip qabatlasıp kelgen dawıslılarınıń aldıńǵısınıń túsiriliw dástúri saqlanǵan.
Joqarıda kórsetilgen tildegi dástúrlerge tiykarlanıp, tara-aq, ele-ek, toqı-ıw, tası-ıp, iri-ip, quru-up, gújú-úp, súykó-óp túrindegi túbir hám kómekshi morfemalardan turatuǵın sózlerde eki dawıslınıń bir jerde jıynalıp qalıwın saplastırıw maqsetinde qosımtanıń basındaǵı emes, al túbirdiń aldındaǵı dawıslı túsip qalǵan dep shamalawǵa boladı. Bunday bolǵan jaǵdayda qosımtalardıń variantları máselesin qayta qarap shıǵıwǵa tuwra keledi. Máselen, burın hal feyildiń ıp, ip, p qosımtaları úsh variantlı ıp, ip, up, úp, ap, ep, óp túrinde ekinshi buwında kele alatuǵın dawıslılardıń hár qaysısı menen birlikte p dawıssızı hal feyildiń qosımtasın dóretedi dep esaplawǵa tuwra keledi. Solay etip morfema jalǵız dawıssız sesten bolmay, al dawıslı+dawıssız sıńarlardan qurıla otırıp singarmonizmge muwapıq juwan eziwlik, jińishke eziwlik, juwan erinlik, jińishke erinlik variantlarda jumsaladı.
45- shınıǵıw. Aldıńǵı sóziniń aqırǵı, keyingi sóziniń basındaǵı sesleri dawıslılar bolǵan sóz dizbeklerin keltiriń. Ol dawıslılardıń qaysısınıń túsirilip aytılatuǵının kórsetiń.
46- shınıǵıw. Sana, qaras, sınas, qarat, sopaq, soran, sanat, tislen, qalap, elep, sorar, jerler, jırlar, sózlerin túbir hám qosımtaǵa bólip jazıń. Úlgi: sına-as, qara-at, t.b.
Buwın quramındaǵı singarmonizm
Qaraqalpaq tilinde dawıslılar juwan eziwlik (a, ı), jińishke eziwlik (á,i, e), juwan erinlik (o, u), jińishke erinlik (ó, ú) túrinde tórt túrli tembrde aytıladı. Olar menen bir buwın quramında keletuǵın dawıssızlar mudamı usı tórt túrli tembrdiń birinde ǵana jumsaladı: juwan eziwlik dawıslılar menen dawıssızdıń juwan reńki, jińishke eziwlik dawıslılar menen dawıssızdıń jińishke reńki, juwan erinlik dawıslılar menen dawıssızdıń juwan erinlik reńki, jińishke erinlik dawıslılar menen dawıssızdıń jińishke erinlik reńki keledi.
26
47- shınıǵıw. Dawıslı fonemalardıń tórt túrli tembrde jumsalıwına sózler tawıp jazıńız. Úlgi: balıqshı, tárnek, bolus, kólúk. Olardıń aytılıwı hám jazılıwına itibar beriń.
48- shınıǵıw. Tekstti kóshirip jazıń. Dawıssızlardıń qosımsha belgilerin qoyıp shıǵıń.
Kún awǵan menen kún ele ıssı. Elp etken samal joq. Hámme mektepke jıynalıp atır. Hárkimniń jawırınına tańıp alǵan kishkene qaltaları bar. Kimi tek trusi menen júr. Qızlar da kelmekte. Birewleri oraqların arqasındaǵı dorbalarına tırmıshlaǵan jipke qıstıra salıptı. Ekinshileri qollarına alıp kiyatır. Barlıǵı appaq shaǵaladay kepka, qalpaq kiyip alǵan. Kimisine qara kóylek-ıshtan kiygenlikten basındaǵı aq qalpaǵı kesilgen kúyik terekke aq qutan qonǵanday jaraspay tur. Kelgen qızlar iyinlerindegi qaltaların túsirip balalar menen aralasıp júr. Basındaǵı qalpaǵın shekesine qıysayta kiyip alǵan Qunnazar ortada garmon shertip otır. Qosıqshınıń naqıratına qalǵanları qosılıp atır.
Singarmonizmniń fonologiyalıq xızmeti
Singarmonizm tutas sózdiń birdey tembrde aytılıwın támiyinley otırıp, onı tanıw ushın xızmet etedi. Buwın quramındaǵı dawıslı ses dógeregindegi dawıssızlardıń tembrin ózine usatadı.
Singarmonizmniń fonologiyalıq qásiyetlerin júzege shıǵarıwshı qural xızmetin, birinshiden, tutas juwan ya jińishkeligi, ekinshiden, erinlik ya eziwlik belgileri atqaradı. Máselen, saz-sez, soz-sóz jubaylas sózlerinde tek dawıslılar ǵana juwan-jińishke túrinde óz-ara qaramaqarsı qoyılıp ǵana qalmastan, sonıń menen birge ol sózlerdegi dawıssızlar da sáykes s-ś, z-ź, s-s¹º, z- z ¹º túrinde jumsala otırıp, ol jubaylaslar da óz ara qarama-qarsı qoyıladı.
Singarmonizmge sáykes tutas sózler tas-tes, tıs-tis, tus-tús, tos-tós túrinde juwan-jińishke bolıp, tos-tas, tus-tıs, tús-tis, tós-tes túrinde erinlikeziwlik bolıp jeke fonema sıyaqlı qarama-qarsı qoyıladı. Sonıń menen birge singormonizm háreket etip turǵan sózde (buwında) sol sózdiń
(buwınnıń) qurılısındaǵı dara dawıslı da ashıq-qısıq túrinde ayrıqsha fonema xızmetinde qarama-qarsı qoyıladı. Solay etip tutas sóz (buwın) ǵana e mes, sonday-aq jeke fonema da qarama-qarsı qoyıladı.Máselen, tas-tıs, tos-tus, tós-tús, tıs-tis jubaylas sózlerindegi dawıslılar jeke fonema retinde qarama-qarsı qoyıladı.
27
49- shınıǵıw. Juwan-jińishkeligi boyınsha qarama-qarsı qoyılatuǵın sózlerdi jubaylastırıp jazıń. Úlgi: tas-tes, tos-tós hám t.b.
50- shınıǵıw. Erinlik-eziwlik belgileri boyınsha qarama-qarsı qoyılatuǵın sózlerdi jubaylastırıp jazıń. Úlgi: bos-bas, qus-qıs hámt.b.
51- shınıǵıw. Ashıq-qısıq ekenligi boyınsha ayırılıp turatuǵın dawıslıları arqalı qarama-qarsı qoyılatuǵın sózlerdi jubaylastırıp jazıń. Úlgi: tas-tıs, kár-kir, tos-tus hám t.b.
Dawıslılar singarmonizmi
Dawıslılar singarmonizmi tańlay únlesligi hám erin únlesligi túrinde boladı. Singarmonizmniń bul eki kórinisi birlikte supersegmentlik qubılıs retinde sózdiń buwın qurılısındaǵı hám buwınlar aralıǵındaǵı sesler arqalı júzege shıǵadı.
Dawıslılar singarmonizmine muwapıq kóp buwınlı sózlerdiń qurılısındaǵı buwınlar (yaki túbir hám qosımtalar) juwan bolıp keliwi menen birge, sonday-aq olar ya birgelki eziwlik, ya birgelki e rinlik túrinde ushırasadı, jińishke bolıp keliwi menen birge olar ya birgelki eziwlik, ya birgelki erinlik túrinde ǵana jumsaladı. Solay etip kóp buwınlı sózlerdegi buwınlar yaki túbir hám qosımta, qosımta hám qosımtalar juwan eziwlik, jińishke eziwlik, juwan erinlik, jińishke erinlik túrinde únlesedi. Bul qubılıstıń buzılıw halatları da ushırasadı. Singarmonizmniń buzılıwı kóbinese sırttan kirgen sózlerde, qospa sózlerde ushırasadı.
Tańlay únlesligi menen erin únlesligi qaraqalpaq tilinde teńdey dárejede e mes. Tańlay únlesligi tolıq, e rin únlesligi jartılay únleslik dep sanaladı.
Erin únlesligi (labiallıq singarmonizm) degennen dáslepki buwındaǵı erinlik dawıslınıń sońǵı buwındaǵı qısıq eziwlik dawıslını sáykes erinlik dawıslıǵa aylandırıwı túsiniledi. Ondaǵı dawıslılardıń ózleri erin únlesligi boyınsha únlesiwi menen birge tańlay únlesligi menen de únlesedi. Óytkeni erinlik dawıslılardıń ózleri ya juwan, ya jińishke túrde ǵana ushırasadı. Solay etip tańlay únlesligi boyınsha buwınlar juwan ya jińishke bolıp kelse, tap sol buwınlar erin únlesligi boyınsha erinlik ya eziwlik bolıp keledi.
28
52- shınıǵıw. Tekstten juwan buwınlı sózlerdi bir bólek, jińishke buwınlı sózlerdi bir bólek kóshirip jazıńız.
Ómirbek bir joldasınıń atın bir sorap alıp toyǵa qıdırıp barıptı. Toyxanada bunı jaqsı qarsı alıp bir úyge túsiripti.
Azmaz waqıttan keyin Ómirbek maydanǵa shıǵıp, atına ot salayın dese, kiyatırıp ta, kelgennen keyin de minip kelgen atına serlep qaramaǵan eken, ol óziniń minip kelgen atın tanımay qalıptı. Ne qıların bilmey, úyge qaytıp kelse, keregege ildiriwli turǵan mıltıqqa kózi túsipti. Ol mıltıqtı qolına alıp, maydanǵa shıǵıp barlıq dawısı menen
«Atlarıńızdı tartıń, men ózimniń atımdı ataman» dep baqırıptı. Buldawıstı esitken adamlar úylerden juwırısıp shıǵıp hár qaysısı ózleriniń atlarınıń janına barıp tura qalıptı. Sonda ǵana Ómirbek adamsız turǵan attıń janına barıp, er turmanın alıp, arqasın qasıp, ot salıp qonaq úyine kiripti. Solay etip ol ózi minip kelgen atın tawıp alıptı (QQ.x.e).
53- shınıǵıw. Erin únlesligi menen únlesip turǵan sózlerdi terip kóshirip jazıńız hám únlesip turǵan buwınlardıń astın sızıńız.
1. Temirxan ata «Úsh qulaqqa» atlanǵanda úyindegi eski mıltıǵın iynine sala shıqqan edi. 2. Qıstıń kúnleri ara-tura ańǵa shıǵıp, qulaq qızba etetuǵın da onıń kári bolatuǵın edi. 3. Bulardıń barlıǵı jaslardıń kúshi menen ashılǵan edi. 4. Atamurat baslaǵan jaslar brigadası istiń jańa usılın taptı. 5. Bul usıl boyınsha kimde-kim normasın orınlamasa shatırǵa qaytpaytuǵın boldı. 6. Hár kimniń iste tanılıwı ushın kúnine neshe ret norma orınlawına erk berildi. 7. Solay etip, mallar bıyılǵı jıldıń,qıs azıǵına iye bolıw múmkinliklerine jetisiwge qaradı. 8. Orılǵan pishenlerge qaraǵanda, onı tasıp alıw qıyınǵa túsetuǵınday kóriner edi.
9. Hátteki, balalar Serjannıń den-sawlıǵı haqqında onnan zorǵa sorap
úlgerip turdı (T.Q.).
54- shınıǵıw. Singarmonizm nızamına baǵınatuǵın qosımtası bar sózlerdi bir bólek, baǵınbaytuǵın qosımtası bar sózlerdi bir bólek kóshirip jazıń.
1. Qaharman paxtakeshler alǵa talwas etip, isti ǵajja-ǵaj qızdırıp atır (X.S.). 2. Birew ullı ya qızlı bola ǵoysa, oǵan qutlı bolsınǵa kelgenlerge «shillexanadan qurı shıqpa» dep bir buyım, yaki kiyim sıylıq e tiledi (Q.A.). 3. Tanka menen Jańabaydıń rotası jatqan qorǵannıń arası kemkem jaqınlap kiyatır (A.B.). 4. Dáwletov penen Serjanovtıń sońǵı sózlerin e sine túsirdi (T.Q.). 5. Direktor otıratuǵın kreslo da kútá
29
úlken hám shúńgil edi (T.Q.). 6. Hár bir brigadir Serjanovtıń bir qabırǵası. Serjanovtıń ruxsatısız shóptiń bası qıymıldamaydı deseń boladı. Hátte malxanalardıń esikleri de Serjanovtıń qulaǵına jaǵımlı ses penen shıyqıldap ashılatuǵın qılıp qurılǵan (T.Q.). 7. Emlewxanadan onlaǵan kúnde shıqtım (Á.A.).
55- shınıǵıw. Túbirdiń qurılısındaǵı túbir menen qosımta, qosımta menen qosımta ortasındaǵı singarmonzmdi ayırıp túsirdiripberiń.
Olar keńseden shıǵıwdan-aq úsh túp gújimniń astına sıymay atırǵan lek-lek adamdı kórdi. Júz be, mıń ba, námálim. Biraq adamlar úsh túp gújimniń kóleńkesine sıymay turıptı. Hár qıylı adamlar. Kimi-semiz, kimiarıq, kimi-uzın, kimi-kelte jeń kóylekte, jáne birewleri gúrteshede, qullası, olardıń sırtqı kórinisleri bir-birine usamaytuǵın edi. «Bálkim bulardıń ishki oy-sezimleri de bir-birine usamas» dep qıyalınan ótkerdiDáwletov. Sóytse de sol búgingi ushırasıwǵa ishinen tayar emes edi. Ele úyrenisip brigadalardı birimbirim aralap bolǵannan keyin barlıǵın jıynap, bir májilis ótkerip sır shertisermen dep oyladı (T.Q.).
56- shınıǵıw. Imla sózliginen tańlay únlesligine eki buwınlı 20 mısal tawıp kóshirip jazıń. Olardıń únlesligin túsindirip beriń.
57- shınıǵıw. Teksttegi kóp buwınlı sózlerdiń singarmonizmge sáykeslerin birme-bir kórsetip, olardıń qalay únlesip turǵanlıǵın aytıp beriń.
Adam balasınıń ómiri de júdá qızıq ǵoy. Ol álle qanday bir keńislikte bıjnap júrgen sansız qumırısqalarǵa usaydı. Eger ústinen barıp qarap tursaq, sol qumırısqalardıń ózinde sanmıń ózgerisler bar. Birewleri iri, birewleri sál-pál maydalaw bolıp kórinedi. Biraq tasıp júrgen zatlarınıń kólemi ádewir-aq bar. Birewleri úp-úlken bolsa da qurttay nárseni tańlap alǵan. Al kip-kishkene birewi bolsa náhán bir zattı domalatıp baratır. Tamashagóy bolıp sırtında qarap turǵanlarınıń, yaki bolmasa bos baratırǵanlarınıń da esap-sanı joq.
Adam balası da sonday. Birewi ólgenin bilmey isleydi. Al, geyparaları qaltasına qolın suǵıp júrip-aq uzaq kúndi ótkizedi. Sonda da mańlayı bir márte terlemey-aq atı zer háripler menen jazılıp atırǵanlardıń esapsanı joq.
30