Házirgi qаrаqаlpаq tiliniń fоnеtikаsinаn prакtikum (Аbаtbаy Dáwlеtоv 2008)

Dawıslı fonemalardıń klassifikaciyası

Dawıslı seslerdiń jasalıwında háreketsheń xızmet atqaratuǵın tildiń hám erinniń qatnasına qaray dawıslılar úsh túrli bolıp klassifikaciyalanadı.

1.Tildiń jazıq jaǵdayına qaray dawıslı fonemalar til aldı-e, til ortası- á, i, ó, ú, til artı- a, ı, o, u bolıp úshke bólinedi. Til aldı hám til ortası fonemaları fonema sıpatında bir-birine qaramaqarsı qoyıladı. Olardıń bári de dawıslılardıń únleslik nızamı boyınsha jińishke dawıslı fonemalar, al til artı dawıslıları juwan dawıslı boladı.

2.Tildiń tik jaǵdayına qaray ashıq (túsińki) qısıq (kóterińki) hámorta kóterińki bolıp bólinedi. Ashıq dawıslılar a, á qısıq dawıslılar ı, i,u, ú, e, al o, ó dawıslıları ashıq dawıslılarǵa qaraǵanda qısıq, qısıq dawıslılarǵa salıstırǵanda ashıq bolǵanı ushın aytılıwı jaǵınan orta kóterińki delinedi.

3.Erinniń qatnasına qaray dawıslı sesler erinlik -o, ó, u, ú, hám eziwlik a, á, ı, i, e bolıp ekige bólinedi.

13- shınıǵıw. Teksttegi dawıslılardı tildiń jazıq jaǵdayına qaray toparlarǵa ajıratıńız: Juwan dawıslıları bar sózlerdi bir bólek, jińishke dawıslıları bar sózlerdi bir bólek terip jazıńız.

Biybixan kabinadan shıqqanda, onıń tal shıbıqtay ósip kiyatırǵan boyı, at jaqlı, qır murınlı, qara páreń shırayı oynap turǵan qumar ala kózleri, sallanıp kiyingen kiyimleri ózine bir túrli jarasıp turdı. Esiktiń aldındaǵı keń maydan adam menen tolǵan. Aq saqallı ǵarrılar, jas jigitler, qızlar, hár túrli adamlar. Eki qabat úlken sarayǵa birew kirip, birew shıǵıp atır. Usı qozǵalısqa kóshedegi qızıl bayraqlar «Xosh keldińiz!» «Dala qaharmanlarına sálem!» degen súrenler barlıǵı qosıla Biybixandı qarsı alǵanday boldı. Biybixan kóziniń qıyıǵı menen aynalanı bir sholıp, úlken sarayǵa kirip ketti. (N.D.).

14- shınıǵıw. Tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha dawıslı fonemalar qalay qarama-qarsı qoyıladı? Dawıslılardı juwan jińishkeligine qaray jubaylastırıp kórsetiń hám sózlerde keltiriń.

15- shınıǵıw. Tildiń tik jaǵdayı boyınsha dawıslı fonemalar qalay qarama-qarsı qoyıladı? Dawıslılardıń ashıq -qısıqlıǵına qaray jubaylastırıp kórsetiń hám olardı sózlerde keltiriń.

11

16- shınıǵıw. Dawıslılardı kvaziomonimlerde keltiriń. (tas-tıs, kim-kem t.b.)

17- shınıǵıw. Dawıslılardıń máni ayıırıwshı (differentsial) belgilerin atap kórsetiń. Ol belgiler sózlerdiń qaysı poziciyasında (basta, ortada, aqırında) tolıq júzege shıǵadı? Mısallar menen túsindiriń.

18- shınıǵıw. Tekstten jalǵan diftonglardıń astın sızıp kórsetiń.

Olardıń fonemalıq quramın (difonema, monofonema) aytıp beriń.

Shegaranıń ústi suw serpkendey tınıshlıq. Hátteki qamıslıqtıń úpelegi de qıymıldamaydı. Áyne usı waqıtta dáryanıń arǵı betindegi qamıslıqtıń sıtırlısı menen suwdıń beti shaypalǵanday boldı. Maqset Bazarbaev bar dıqqatın qamıslıqqa awdarıp, avtomattıń awzın suwǵa qarattı. Sebebi onıń oylawınsha shegaranı buzǵan hár qanday qıyanetshi aydın suwdı keshpey

ótiwi múmkin emes edi. Sonıń arasında biytárep zonadaǵı jayılım suwdıń betinde kishkentay iyrim menen kóbikler payda bolıp, astınan bir Adam zońq etip shıqtı. Sol zamatı ol adam suw astına súńgidi (A.B.).

19- shınıǵıw. E, O, Ó háripleriniń qanday diftonglardı ańlatatuǵının túsindirip beriń.

20- shınıǵıw. E, O, Ó diftonglarınıń fonemalıq quramın (eki fonemadan turatuǵınlıǵın) dálillep beriń.

21- shınıǵıw. Rentgenogramma hám palatogramma súwretleri arqalı dawıslı fonemalardıń artikulyaciyasın túsindirip beriń.

22- shınıǵıw. Dawıslı fonemalardıń spektrogrammalarında birinshi ham ekinshi formantlardıń (FI, FII) jaylasıwındaǵı nızamlılıqlardı aytıp beriń.

23- shınıǵıw.Dawıslılardıń fonetikalıq hám fonematikalıq tablitsasın dúzip, olardıń óz ara ayırmashılıǵın atap kórsetiń.

24- shınıǵıw. Tómendegi tekstti kóshirip, monoftonglardıń astın bir, diftonglardıń astın eki sızıń.

12

Paroxod teńiz suwın shımbırlatıp jolǵa tústi. Kem-kemnen júristi tezletip, teńizge túsken sayın suwlardıń da tınıshı buzıla basladı. Usı barısta teńiz kórinisi júdá qızıq, ushı qıyırı joq kók suw, pútkil dúnya tek suwdan ibarat sıyaqlanıp turadı. Lámgershilikte kúnniń ıssılıǵı da ózgeshe bolıp ketedi eken. Lekin hawa jaǵımlı. Al túndegi ráhát óz aldına. Jigitler birinshi túndi jaqsı uyqılap ótkerdi. Hámmeniń waqtı xosh, kóterińki. Oyın-kúlki, qosıq, ayaq oyın. Lekin, túske jaqın samal kúsheye basladı. Kesheden bergi tolqınlar oyınshıqtay bolıp qaldı. Samal arqa betten paroxodtıń júrisine qarsı esip turǵanlıqtan úlken gúdidey tolqınlar biriniń izinen biri kelip tumsıqtan urǵanda, paroxod sekiripsekirip, suw arasınan shapshıp ketedi. Palubadaǵı jigitlerdiń kimi qorjınına asılıp, kimi qaltasına jabısıp ulı-shuw, qum-quwıt boldı da qaldı. Murat saqlıq etip qorjının álle qashan-aq palubanıń bir temirine baylap taslaǵan edi. Onısı aqıl bolǵan eken. Ol hesh nársesin joǵaltqan joq. . Al, basqalar «Way-way nan ketti», «Way-way qalta ketti» dep baqırısıp atır. Kayutadaǵılardıń da awhalı jaqsı emes qusaydı, oǵan da ashıqáyneklerden suw kirip shuwlap atır (A.Á.).

Test sorawları

1.Dawıslılar tildiń jazıq jaǵdayına qaray.

a)til aldı, til artı

b)til aldı, til ortası, ashıq, qısıq

s) til ortası, til artı

d)til aldı, til ortası, til artı

e)erinlik, eziwlik, ashıq, orta kóterińki, qısıq

2.Erinlik dawıslılar qatarın tabıń.

a)a, á, o, ó, ı

b)o, ó, u, ú

s)a, o, ı, e

d)a, o, u, ı, e

e)u, ú, o, a

3.Erinniń qatnası boyınsha dawıslılar qalay qarama-qarsı

qoyıladı

a) erinlik-eziwlik, erinlik-qos erinlik b) eziwlik-qos erinlik

s) til aldı-til ortası

d)erinlik-eziwlik

e)erinlik tislikqos erinlik

13

4.Eziwlik dawıslılar… a) a, á, o, ó, e

b) a, á, ı, i, u s) a, á, ı, i, e d) ı, á, o, u, úe)

ı,i, u,ú

5. Qaysı háripler sózdiń basında kelgende eki fonemanıń dizbegin bildiredi

a)e, a, o, ó

b)e, o, ó

s)o, ó, a

d)u, ı, o

e)o, ú, u

6.Fonologiyalıq belgisi boyınsha dawıslılar tildiń tik jaǵdayı boyınsha…

a)til aldı, til artı

b)ashıq, orta kóterińki, qısıq

s) ashıq, qısıq

d) erinlik, eziwlik e) juwan, jińishke

7. Tuyıq diftonglardı kórsetiń. a) ıy, iy, ye,wo

b) ıy, iy, uw, úw s) ye, wo, wó d) wo, we, ıy

e) ıy, uw, ay, ey

8. Dawıslı «i» fonemasınıń sıpatlaması… a) til ortası, qısıq, eziwlik

b) til artı, qısıq, erinlik

s) til ortası, ashıq, eziwlik d) til aldı, qısıq, eziwlik e) til ortası, qısıq, erinlik

9. Tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha dawıslı sesler qalay bólinedi a) ashıq, qısıq

b) til aldı, til ortası hám til artı s) erinlik, eziwlik

d) jabısıńqı hám juwısıńqı

e) ashıq, qısıq hám orta kóterińki

14

10. Til ortası dawıslıları qatnasqan sózlerden turatuǵın qatardı tabıń.

a)balıq, túlki, dápter

b)kólik, úrgin, bilim

s)qudıq, soraw, qulın

d)kitap, kepter, soraw

e)durıs juwap berilmegen

Dawıssız fonemalar

Qaraqalpaq tilinde 23 dawıssız fonema bolıp olardı tańbalaw ushın tómendegi háripler alınǵan: Bunda p, b, m, w, f, v, s, z, sh, j, t, d, n, l, r, y, [k,q], [g, ǵ], ń, q, h. Bunda fonemalar qatarında sanalǵan c (с), c h(ch) ushın ayrıqsha tańbalar qabıl etilmegen. Tek sh háribiniń ózi túpkilikli sózlerdegi sh (sh) (shash), orıs tilinen kirgen sózlerdegi (ch) (shek, shex) hám sozımlı (sh) (shyotka, Shors) seslerin ańlatıw ushın qollanıladı. Al burınǵı kirill álipbesindegi с háribiniń ornına arnawlı tańba alınbay onı jańa álipbedegi eki tańba-t, s ańlatadı. Ádette dawıssızlardıń juwanjińishke reńkleri ushın qaraqalpaq tilinde ayrıqsha tańba alınbaydı. Onıń zárúrligi de joq. Biraq dástúr boyınsha juwan q, ǵ hám olardıń jińishke sáykes reńkleri k, g dawıssızları ayrıqshatańbalar menen belgilenip ketken. Ayrıqsha tańbalanǵanı menen k, q, g, ǵ háripleriniń hár biri ayrıqsha fonemalardı emes, al jińishke k menen juwan q bir únsiz til-artı kishkene tillik dawıssız [k, q]foneması, jińishke g menen juwan ǵ bir únli til artı kishkene tillik dawıssız [g, ǵ] fonemasın ańlatadı. Solay etip dawıssız fonemalardıń sanı 23 dep kórsetkenimiz benen olardıń báriniń fonetikalıq qásiyetleri menen fonologiyalıq qásiyetleri teńdey bola bermeydi. Dawıssızlar v, f, h, sh, c sırttan kirgen sózlerde ǵana jumsaladı, olar túpkilikli sózlerdegi sáykesfonemalar menen almasıwı yamasa túsip qalıwı múmkin. Sonday-aq túpkilikli sózlerde jumsalatuǵın juwısıńqı x dawıssız geyde jabısıńqı q menen almasıp, óziniń juwısıńqılıq fonemalıq qásiyetin joytadı.

25- shınıǵıw. Sózlerdi kóshirip jazıp sırttan kirgen sózlerde ǵana jumsalatuǵın dawıssız háriplerdiń astın eki, qalǵan dawıssızlardıń astın bir sızıp shıǵıńız.

1. Kóp irkilmey qolına oraǵın alıp, Atamurattıń ózi de Qalbay basqarǵan birinshi zvenonıń qaptalına pishen oraqqa ketti (T.Q). 2. Ferma xızmetkerleriniń miynet kúnlerin e sapqa alǵanda Quwat

15

hámmege birdey qaraydı (J.S). 3. Ashıq maydanshasında konduktor turǵan eń sońǵı vagon tusınan ótpegenshe, ol ornınan qozǵalmadı (Sh.A). 4. Tırnaqsha siltemelerde, monolog túrindegi tuwra gáplerde qollanıladı. 5. Zúráátlilikti hár gektardan 30 centnerge jetkerdi (A.B).

6. Hár jılı 8-dekabr konstituciya kúnine baylanıslı bayram kesheleri bolıp ótedi («Erkin Qaraqalpaqstan»). Inkamal apay okeandaǵı Ceylon atawı jóninde oqıwshılarǵa sóylep berip atır (Sh.A.).

Dawıssız fonemalardıń klassifikaciyası

Dawıssız fonemalar jasalıw ornına, jasalıw usılına, dawıstıń qatnasına qaray bóliniwi olardıń klassifikaciyası boladı.

Dawıssızlardıń jasalıw ornına qaray bóliniwi

Dawıssızlardıń artikulyaciyası waqtında qanday da bir sóylew aǵzası yamasa sóylew aǵzasınıń bir bólimi basqalarına qaraǵanda háreketsheń aktiv xızmet atqarıp, ókpeden shıǵıp kiyatırǵan hawa aǵımına tosqınlıq jasaydı.

Sóylew aǵzalarınıń háreketi nátiyjesinde qay jerde hawa aǵımına tosqınlıq jasalǵan bolsa, sol jer dawıssızdıń jasalıw ornı boladı.Máselen, t, s seslerin aytqanda tildiń aldı háreketke kelip, ókpeden shıqqan hawa aǵımına tosqınlıq jasaydı.

Dawıssız fonemalar jasalıw ornına qaray, erinlik, til aldı, til ortası, til artı, kishkene tillik (uvulyar) hám kómekey (faringal) bolıp bólinedi.

Erinlik dawıssızlar qos erinlik, erinlik-tislik bolıp ekige bólinedi: Qos erinlik dawıssızlar- b, p, m, w; erinlik-tislik dawıssızlar- v, f. Qos erinlik dawıssızlardı aytqanda eki erin aralıǵında hawa aǵımına tosqınlıq jasaladı. Al erinlik-tislik v, f seslerin aytqanda astıńǵı erin menen joqarǵı tis aralıǵında tosqınlıq boladı.

Til aldı dawıssızları- t, d, s, z, n, l, ch, c seslerin aytqanda tildiń aldıńǵı bólimi joqarǵı tislerdiń túbine-alveolaǵa qaray háreket etedi de, til artı túsińki boladı, al sh, j seslerin aytqan waqıtta til aldınıń kóteriliwi menen birge (sonlıqtan bular til aldı dawıssızı delinedi) tildiń ortańǵı bólimi de joqarı kóterilińkirep, til aldı menen til ortası aralıǵında túsińkilik payda bolıp, ulıwma til er formasına enedi. Sonlıqtan sh, j sesleri eki fokuslı al s, z sesleri bir fokuslı bolıp bir-birinen ayırılıp turadı.

16

Til ortası dawıssızları- y. Bul ses tildiń ortańǵı bóliminiń tańlaydıń ortasına (qattı tańlay menen jumsaq tańlay ortalıǵına) qaray kóteriliwi nátiyjesinde jasaladı.

Til artı kishkene tillik [k, q], [g, ǵ] fonemalarınıń til artı reńkleri bolǵan k, g seslerin aytqanda til artı tańlaydıń artqı tárepine (jumsaq tańlayǵa) qaray háreket etedi. Háreketsheń aǵza xızmetin tildiń artqı bólimi atqaradı. Al olardıń kishkene tillik (uvulyar) reńkleri bolǵan q, g seslerin aytıwda háreketke keliwshi aktiv xızmet atqaratuǵın aǵza kishkene til boladı. Kishkene til (uvulyar) tildiń artqı bólimine qaray háreket etedi. Ókpeden shıqqan hawa aǵımına kishkene til menen til artı aralıǵında tosqınlıq jasaladı.

Kómekey (faringal) dawıssız h sesi tildiń túpki bólimi menen kómekey (jutqınshaq diywalı) aralıǵında jasaladı.

26- shınıǵıw. Teksttegi dawıssızlardı jasalıw ornına qaray teripalıp

(erinlik, til aldı, til ortası hám t.b. dawıssızlardı), bólek-bólek jazıń hám olarǵa sıpatlama berińiz.

Jol boyında atlılarǵa da, piyadalılarǵa da jolıǵıp atır. Ápiwayı adamlar óz jóni menen kelmekte. Jas gezinde usı «Qurama» awıldıń burınǵı laqabın esitip bir ret kórgeni bar edi. Sonlıqtan joldaǵı gezleskenlerdiń hesh qaysısınan jol soramadı. Awılǵa tuppa-tuwrı tawıp keldi. Ol awılǵa aralasqanda, quyash batıwǵa meyillenip, batıstı qızıl boyawǵa boyap jibergen waqtı edi. Qanshama jol júrse de jaslayınan shınıqqanlıqtan ba, sharshaǵanın da sezbedi. Onıń awılǵa qoyǵan maqseti sharshatatuǵın da emes edi.

27- shınıǵıw. Tekstti kóshirip jazıp til aldı dawıssızlardıń astın bir, erinlik dawıssızlardıń astın eki sızıń.

Esengeldi azanda arız aytıw ushın sarayǵa ketti. Arız aytatuǵın esikte kishkene bir tesik bar. Usı ójirede náwbet kútken adamlar otır. Birǵarrınıń náwbeti kelip edi, tesikten ishke telmirip, «Taqsır arzım bar» dedi. Juwap bolmaǵan soń ǵarrı artqa ókshesi menen bes altı adım keyin sheginip barıp, taǵı sol tesikke qol qawsırıp júginip keldi.

«Taqsır arzım bar». Ishten taǵı saza bolmadı. Ǵarrı biyshara ólimge moyınsınǵan kisidey sılq otıra qaldı da taǵı da jan aybat penen aqırǵı mártebe arzıxanaǵa umtıldı. Úshinshi kelgende ǵana, «ayt» degen dawıs shıqtı.

17

Dawıssızlardıń jasalıw usılına qaray bóliniwi

Jasalıw usılına yaǵnıy ókpeden shıǵıp kiyatırǵan hawa aǵımına sóylew aǵzaları tárepinen jasalatuǵın tosqınlıqtıń sıpatına qaray dawıssızlar jabısıńqı, juwısıńqı, birikpeli (affrikat) hám dirildewik bolıp bólinedi.

Jabısıńqı dawıssızlardı aytqanda, háreketsheń sóylew aǵzası háreketke kelmeytuǵın sóylew aǵzasına jabısıw (tiyiw) nátiyjesinde hawa aǵımınıń tosqınlıqqa ushırawı arqalı jasaladı. Ol dawıssızlar b, p, t, d, m, n, ń hám k/q, g/ǵ dawıssızlarınıń jabısıńqı reńkleri. Bulardı aytqan waqıtta sóylew aǵzalarınıń belgili bir jerinde jabısıw keyin birden ajırasıw nátiyjesinde tosqınlıq payda etiledi. Tek ń sesin aytqanda jabısıwdan keyin jarılıwdıń bolıwı zárúr emes.

Juwısıńqı dawıssızlar -w, v, f, s, z, sh, l, y, x hám [q/g] fonemasınıń juwısıńqı reńki. Olardıń artikulyaciyası waqtında háreketsheń sóylew aǵzası háreket etpeytuǵın sóylew aǵzasına jaqınlasıwı arqalı sańlaq payda etiledi, hám ol sańlaqtan qısılıp shıqqan hawa aǵımı juwısıńqı dawıssızǵa zárúrli bolǵan shawqımdı payda etedi.

Jasalıw usılı boyınsha ch, c sesleri birikpeli (affrikat) dawıssızları delinedi. Dawıssız c sesin aytıwda til aldınıń tańlayǵa jabısıwı arqalı, keyin áste jazdırılıwı nátiyjesinde s sesin aytqandaǵıday qálipte tildiń aldıńǵı bólimi eki qaptaldan tosqınlıq jasap, dál ortadan sańlaq qaldıradı. Jabısıw hám jazdırıw ajıralmas dárejede payda etilgenlikten t tárizli jabısıńqıdan baslanıp s tárizli juwısıńqıǵa tamamlanatuǵın birikpeli dawıssız ses jasaladı. Dawıssız ch sesin dáslep jumsaq t´ sesin aytqandaǵıday tildiń aldınıń tańlayǵa jabısıwı hám keyin áste ajırasıpqısqa sh sıyaqlı bólimin payda etiwi arqalı jasaladı. Birikpeli ch hám c sesleriniń birinshi bólegi (fazası) birdey-jabısıńqı, al ekinshi bólegi birewinde s sıyaqlı, ekinshisinde sh sıyaqlı. Sonday-aq bul birikpelerdiń jabısıńqı dawıssızlardan ayırması bulardıń ekinshi bólegi juwısıńqı, al jabısıńqılardan ekinshi bólegi jarılıwshı ekenliginde.

Jasalıw usılına qaray r dirildewik dawıssız bolıp, onı aytqanda til ushı til túbine (alveolǵa) gá tiyip, ǵa keyin qaytıp dirildi payda etedi.

28- shınıǵıw. Teksttegi dawıssızlar jasalıw usılı jaǵınan qanday ekenin túsindirińiz.

Kózge túrtse kórgisiz tún. Aldımızda náhán rashtan basqa hesh nárse kórinbeydi. Rashtıń basındaǵı jantaq aqbaslar erbeyip qarawıtıp,bir náhán aǵashtay bolıp kórindi.

18

Qubladan húwlep samal esedi, biraq biyik rashtan samaldıń kúshi artıqmash tásir etpeydi. Samaldıń órindegi biz qarap turǵan awıldıń iytleriniń anda-sanda shaw-shuw etip úrgeni de, buzawlardıń móńiregeni de, jılqınıń kisnegeni de, eshki-ılaqlardıń mańıraǵanı da ap-anıq esitiledi. Óytkeni, ol sesti húwlep esken samal bizge kúshlihám anıq etip jetkeredi (M.D.).

29- shınıǵıw.Tekstten dawıssızlardı terip alıń. Jabısıńqı dawıssızlardı bir bólek, juwısıńqı dawıssızlardı bir bólek jazıńız.

Atabek endi abaylańqırap háreket e tiwge tırıstı. Eki qolın aldına sozıp, «jolbarıs palwannıń» bir múshesi ilinse, julıp alatuǵınday barmaqların jayıp aybat shekti. Qońıratlı palwan ele pısnaytuǵın emes, dushpanın ańlıǵan qasqırday kózleri ot janıp júr. Olardıń bir-birin ańlısıwı uzaq dawam etti. Jolbarıs palwan ara-tura jaqınlap, birden páseyedi, usı waqıtta tutıwǵa umtılǵan Atabek jáne dús tómenine qulayjaq bolıp, tentireklep barıp qáddin dúzeydi, jáne shırpa tutısadı (T.Q.).

30- shınıǵıw. M, n, ń, r, s, z, t, d dawıssız sesleriniń jasalıwında sóylew aǵzalarıńızdıń háreketin baqlap, háreketsheń sóylew aǵzalarınıń xızmetin aytıp berińiz.

Dawıssızlardıń dawıstıń qatnasına qaray bóliniwi

Dawıssızlardıń jasalıwında dawıstıń hám shawqımnıń qatnasına qaray olar shawqımlılar hám sonorlar bolıp bólinedi. Shawqımlılar b, p,v, f, t, d, s, z, sh, j, k/g, q/ǵ, x, h sonorlar m, w, l, n, r, y, ń. Shawqımlı dawıssızlardıń jasalıwında dawısqa qaraǵanda shawqım basım boladı yamasa dawıs pútkilley qatnaspay, sesler tek shawqımnan jasaladı. Sonlıqtan shawqımlılar únli hám únsiz bolıp ekige bólinedi. Únli dawıssızlar b, v, d, z, g/ǵ, únsiz dawıssızlar p, f, t, s, k/q, x, h.

Sonor dawıssızlardıń jasalıwında shawqımǵa qaraǵanda dawıs basım keledi. Bul jaǵınan sonorlar basqa dawıssızlarǵa qaraǵanda dawıslılarǵa jaqınıraq boladı.

31- shınıǵıw. Tekstten dawıssız seslerden dáslep sonorlardı ajıratıńız. Qalǵan shawqımlı dawıssızlardı únli hám únsizlerge ayırıńız. Olardı terip alıp bólek-bólek jazıńız.

19

Onıń kelte qaytarǵan juwabın: «Jumıs waqtında kóp sóylesip turıwǵa waqtım joq» degenin aytpay-aq sezdik. Men onıń ıqlas penen qızıǵıp islep atırǵan jumısına, onıń kelbeti kelip qalǵan pishimine kóp qarap turdım. Orta boylı, qır murınlı, biyday reńli pishimi hár bir qozǵalısı onıń bir talay jasqa barıp qalǵanına qaramastan, onseri beldi toltırıp shıǵarǵan topıraqları jigirma bes jasar jigitti kózge elesletedi. Ásirese úsh kúnnen beri jumıstıń páti qızıp ketti. Sebebi ullı kanal pitiwge jaqınladı. Keshe Shımbay, Shabbaz, Qıpshaq, Xojeli rayonlarınıń qazıwshıları óziniń paylı jumısların pitkerdi. Búgin basqa rayonlar da pitkermekshi. Erteń mınaw tereń qazılǵan, keń arna menen suw aydamaqshı (N.D.).

32- shınıǵıw. Dawıssızlarǵa jasalıw ornı, jasalıw usılı, dawıstıń qatnası jaǵınan hámme tárepleme sıpatlama berińiz: b, v, g/ǵ, d, j,z, y k/q, l, m, n, ń, p, r, s, t, w, f, x, h.

33- shınıǵıw. Q/k, ǵ/g dawıssızlarınıń fonematikalıq qásiyetlerin túsindiriń. Ne ushın q hám k, ǵ hám g sesleri hár qıylı fonemalar dep kelgen? Ne ushın q menen k seslerin bir únsiz fonemanıń reńkileri, ǵ menen g seslerin de bir únli fonemanıń reńkleri dep sanaymız?

34- shınıǵıw. Qanday fonetikalıq jaǵdaylarda jabısıńqı dawıssızlar juwısıńqı dawıssızǵa aylanıp aytıladı? Mısallar keltiriń.

36- shınıǵıw. Tekstten dawıssız seslerdi tawıp, olardıń fonetikalıq jaǵdaylardıń sebebinen payda bolǵan seslik ózgerislerin (payda etilgen reńklerdi) túsindiriń.

Qır átirap úlken-kishi dóńislik. Ol ayrıqsha búrkelgen bir úńgirge kirdi. Onıń ishinde telefon hám signal sistemaları bar. Postıń aldı betinde tik jarlı úlken dárya aǵıp tur. Ol shegara dep atalatuǵın shártli sızıqtıń biytárep zonası eken. Dáryanıń suwı sonday tınıq hám qattı aǵıslı. Onıń eki jaǵasında qalıń qamıs penen urıq ósip tur.

20