Túsindirme sózlik / Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler sózligi

bar»). Var: Áliptiń sońına baǵıw. -Asıqpa |liptiń sońına baq degen.-Soń kesh boladı. (K.Mambetov).

Aq túye, kók túye shoģıw – qıyınshılıqlar, mashqalalarǵa duwshar bola beriw. -Ay shıraģım-ay, bular qashan erjetedi?

Qashan qayırılģan qanatım jetilisedi? Ele aldımda aq túye, kók túye shógip atır-ģoy… Ne azaplar bilmeymen-oy. (G.Esemuratova).

Aqtı aqtay, qaranı qaraday–ótirik sóylemew, kórgenin aytıw. -Usını endi sawatlı aqtı aqtay, qaranı qaraday, kórsetetuǵın haq bir tariyxshıǵa inam etpekshimen. (A.Abdiev

«Jin jıpırlar uyası»).

Arın arlap, jırtısın jırtıw - qarasıw, bolısıw. -Basqa menen ne jumısıń bar. H|mmeniń arın arlap, jırtısın jırtıp ushıǵına shıǵa alasań ba? (A. Abdiev. «Jin jıpırlar uyası»). Var: arın arlap, jırın jırlaw; arın arlap, muńın muńlaw; arın arlaw; - Nesiybeniń ózi kelmes jer-kókten, R|h|t kórer miynet shegip, ter tókken. Saqla quday er qorlaǵan qatınnan, Eldiń arın arlamaǵan erkekten. (T.Jumamuratov «Aralǵa keldim oralıp» toplamı).

Arqası besikte, awzı emshekte emes – jas emes, esi pútin, ulǵayǵan. -Pay, apa, júregimizdi suwlatıp, nege bulardı aldın ala rejelestire bereseń, arqamız-besikte, awzımız-emshekte emes, il|jin etemiz-ǵoy,-dedi renjip Raxmanberdi. (A.Sultanov

«Joytılmay qalǵan júzik» novellalar toplamı). Var: arqası besikte emes. - Inim, t|rbiyala arqası besikte emes, paydasına pútin. Bul menen bir jıl aldın kelip, xojalıq dúzip júrgen eken. ( Sh.Seytov «Xalqabad» romanı).

Arqasın biyt jep, tapqanın iyt jew – biydáwlet, hesh nársege jarımaw. Var: tapqanın iyt jew, arqasın biyt jep; arqasın biyt ǵayzaǵan, tayaǵın iyt ǵayzaǵan; tayaǵın iyt ǵayzaw. – Sonda nege ishinde jigerlenip júrgen birewlerine arqasın biyt ǵayzap,

12

tayaǵın iyt ǵayzap júr deydi. (M.Nızanov «Hayallarǵa mıń m|sl|h|t» gúrrińi).

Asarın asap, jasarın jasaw – qartayǵan, jası ótken. – Onıń bul jaslar menen ne isi bar eken, asarın asap, jasarın jasadı. (A.Begimov «Balıqshınıń qızı» romanı). Var: jasarın jasaw.

– Qayıqtıń astına Allayarjan kirsin, men jasarımdı jasap bolǵan adamman. (Sh.Seytov «Shırashılar») Sin: bir ayaǵı górde, bir ayaǵı jerde bolıw; qoydıń ómirindey ómiri qalıw; tórinen góri juwıq.

Ash bolsa ash, toq bolsa toq–birgelikte. -J|nibek te Q|lligúl apanıń ishki sarayında neler shógip atırǵanın anıq bilmese de úkelerine bolǵan ıqlas-ıqtıqatların, anası ólgen kúnnen baslap bular ash bolsa ash, toq bolsa toq, kúlse kúlip, jılasa jılap júrgenleriniń b|rin biledi, eslep te tur. (G.Esemuratova

«Jiyren»). Sin: kúlse kúlip, jılasa jılaw.

Ash qulaqtan, tınısh qulaq–indemey tınısh júriw. -Jetimlerdin |bden azaplanatuǵının bilip, ash qulaqtan, tınısh qulaq aman bolsa bular erjetip keter. (G.Esemuratova «D|wirler n|pesi»).

Ashılmaǵan gúl, jarılmaǵan qawın–jas. -Jigitim, tasqın suwdıń aǵısınday, domalanıp qayda barasız, ele sabır et, men bolsam ashılmaǵan gúl, jarılmaǵan qawın onday n|rselerdiń m|nisin bilmeymen, degeninde Dosbergenniń júregi bir túrli bolıp, gúrlegen otı qızbaǵansoń qaytıp sózin sozbadı. (A.Begimov «Balıqshınıń qızı»). Sin: awzınıń sarısı ketpegen; on gúlinen bir gúli ashılmaǵan.

Ashshısın túkirip, dushshısın jutıw–shıdaw, sabır etiw.

-Ol jeti ólshep, bir kesetuǵın, turmıstıń ashshısın túkirip, dushshısın jutıp júrgen keń kókirek azamat-ǵoy. (O.Ábdiraxmanov «Tańlamalı shıǵarmalar»).

13

Asınıń aldı, suwınıń tınıǵı-eń qádirlisi, súykimlisi. -Lekin, iyshan qaynaǵa siz qaydaǵı, biz qaydaǵı, asımnıń aldı, suwımnıń tınıǵı edi, onı siziń g|pińizdi qıymay berip jibersem, ómirim saǵınısh penen óter. (M.Nızanov «Dushpan» romanı).

Asınıń aldı, sútiniń qaymaǵın (jew)- eń jaqsıların. -Sóytip shıraǵım, birin aytıp birine ketemen-aw, sol w|killer ózi azaplaǵan xalıqtıń asınıń aldı, sútiniń qaymaǵın jedi.

(G.Esemuratova Shıǵarmaları I tom).

Asıqtay atıp, toptay qaǵıw - qorqıtıw, kúsh kórsetiw.

- Meniń usı n|siyatlarımdı 80 procent iske asırǵan hayaldıń kúyewin asıqtay atıp, toptay qaǵatuǵınına 100 procent kepillik beremen. (M.Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları» II tom).

Aspanǵa ushsa ayaǵınan, jerge kirse (tóbe) shashınan (tartıw) - izine túsiw, tınıshına qoymaw, izinen qalmay haqıyqatlıqqa jetiw. –Aspanǵa ushsam ayaǵımnan, jerge kirsem tóbe shashımnan tartadı ol. (M.Nızanov «Kúlme maǵan»). Var: aspanǵa ushsa qanatınan, jerge kirse shashınan (tartıw); kókke ushsa ayaqtan, jerge sińse shashınan (julqılaw); – Atar tańǵa júreyik, aspanǵa ushsa qanatınan, jerge kirse shashınan tartaman dep Qulbay bajasın tınıshlandırǵan menen altın qabaq atılıp ketken edi. (J.Aymurzaev «M|nziller»). -Aspanǵa ushsa ayaǵınan, jerge kirse shashınan tartaman, Xaytmurattıń. (Sh.Seytov «Xalqabad» romanı). – M|karyasın kókke ushsa ayaqtan, Jerge sińse julqılarman shashınan. (T.Jumamuratov

«M|karya sulıw»).

Aspannan súyewsiz, jerden tirewsiz–qayırxomı joq, qáwenderi joq. –Sayıpnazar bolıstıń súyener tawı b|lent, izinde orıs tóreleri turıptı, sonıń ushın «aspannan súyewsiz, jerden tirewsiz» D|wletyar bolıs penen «sen, men» ge barıwdan jaqsandı-, dep boljallap aytıp júrdi. (K.Karimov «Aqqapshıq»).

14

Astı jer, ústi tepki bolıw – tayaq jew. –Maģan kelgen qızlardıń birewiniń sırın eki ayaqlı bendege aytsań astıń jer, ústiń tepki boladı”,-deydi.(T.Qayıpbergenov Qaraqalpaqnama»).

Atań jaqsı, eneń keywanı-marapat beriw menen, jalınıw menen. - «Atań jaqsı, eneń keywanı menen, shet el ustalarınıń soqqan mebelinen tawıp beregór» - dep jalınıp ne |rmanlar menen alıp edim. (G. Esemuratova Tańlamalı shıǵarmaları).

At kórip, ayaǵı talıw – erinsheklik etiw. -He, at kórip, ayaǵıń taldı ma, bar jayaw barıp qayt, zatıń bolsa arqalap qayt! – dep quwıp jiberdi. (Q.Matmuratov «Terbenbes» romanı).

At qoyıp, aydar taǵıw – belgilew. -Sebepsiz at qoyıp, aydar taǵatuǵınlarǵa ne aytaman. (G.Esemuratova «Tentek hayal haqqında {psana»).

Atsa mıltıq, shapsa qılısh kespew- shıdamlı, hesh náse tásir etpeytuǵın. -Erteklerde esitiwimizge qaraǵanda, atsa mıltıq, shapsa qılısh kespeytuǵın adam boladı deytuǵın edi. (T.Qayıpbergenov «Muǵallimge raxmet» povesti).

Attan tússe de, erden túspew – ózin tutıw, ózin áwelgi dárejesinde tutıw. -Attan tússe de, erden túspey, izine ergen atqumar jigitlerden talay seyis-shabandozlar dúrkinin tayarlap shıǵardı. (Ó.Ótewliev «Álim kók»).

Awıl aymaǵı menen, bota taylaǵı menen-hámmesi, barlıǵı, adam qalmay. - Awıl aymaǵı menen, bota taylaǵı menen júriw biziń awılǵa d|stúr bolǵan. (G.Esemuratova «B|ri ómir haqqında» gúrrińler toplamı). Sin: Jeti jasar baladan, jetpis jasar ǵarrıǵa shekem; tayda tuyaq qalmay.

Awıl aralas, qoy qoralas - jaqın, qońsı (turıw). -Awıl aralas, qoy qoralas bolǵannan keyin Ótemurat penen xanalas bolmasa da awıldaǵı jasi ulkenlerdiń hayalları abısın–ajın bola beredi. (M.Nızanov «Aqıret uyqısı» romanı). -Q|lligúldiń úyi menen awıl

15

aralas, qoy qoralas qońsı otırǵanımızǵa |dewir jıllar boldı. (G.Esemuratova «Jiyren»). Var: qoy qoralas – Sebebi, meniń awıllas qoy qoralas mektepte birge oqıǵan Aliyma degen dostım bar edi. (G.Esemuratova «B|ri ómir haqqında» gúrrińler toplamı).

Awırdıń ústi (menen), jeńildiń astı menen (júriw)

– hayyar, miynetke joq. -Jigirma jıldan beri awırdıń ústi, jeńildiń astı menen kiyatır. (M.Nızanov «Ishkirne» gúrrińi). -Birewdi aldap, birewdi arbap, "awırdıń ústi, jeńildiń astı" menen júrdı.

(J.Aymurzaev «Jetimniń júregi» povesti). -Izlegeni - awırdıń ústi, jeńildiń astı. Balıq awlasın, dúkanda hayal-qızlar da islemey me? (K.Sultanov «Aqd|rya»). - ... Onıń ilimpaz bolǵanı qayda, |y w|dege opasız, ilimdi qorlawshı, awırdıń ústi, jeńildiń astı menen kún kóriwshi. (K.Jumaniyazov). Var: -Jeńildiń ústi menen. – Júrgiń keldi ústi menen jeńildiń, Alınar ma kózge tússe shóńgeler. (G.D|wletova. «Tumar qız» (Qosıqlar h|m poemalar). Nókis: «Qaraqalpaqstan» baspası. 2014-jıl). Var: Awırdıń astı (menen), jeńildiń ústi menen (jasaw). -Biziń xalqımız awırdıń astı, jeńildiń ústi menen jasap, óz tariyxın kitapqa jazıwdı oylamaǵan. (T.Qayıpbergenov «Q|lbimniń qamusı»).

Awızlıǵa aldırmay, qanatlıǵa qaqtırmay-qorǵaw, hesh kimge tiydirmew asıraw, abaylaw. -Sol kúni qasındaǵı eki balanı “awızlıǵa aldırmay, qanatlıǵa qaqtırmay” aman alıp qayttı. (Sh.Usnatdinov «Shayırdıń jaslıǵı»). Var: qanatlıǵa qaqtırmay, tumsıqlıǵa shoqtırmaw; qanatlıǵa qaqtırmay, tuyaqlıǵa teptirmey. -Hey xalayıq, xalayıq, p|lensheniń ulı p|lenshe menen qashıp ketken tólensheniń qızı jasırınıp júrmesin, Erejep biydiń qanatınıń astına kelsin, qanatlıǵa qaqtırmay, tumsıqlıǵa shoqıtpawǵa kepillik beredi. (K.Karimov «Aǵa biy» romanı). -Qanatlıǵa qaqtırmay, tumsıqlıǵa shoqtırmay, Atam taza saqlasın, Aytıp bar bunı xanıńa. («Edige» d|stanı). - M|gar tirilip

16

kelip bizlerden xabar alar bolsań, qanatlıǵa qaqtırmay, tumsıqlıǵa shoqıtpay, eki birdey jetimińdi jetildirgen jalǵız aǵańa razı bolarma ediń, |lle q|yter ediń? (Sh.Seytov «Íǵbal soqpaqları») – Olardıń qabaǵın girbiń shalǵanın kórmey, qanatlıǵa qaqtırmay, tumsıqlıǵa shoqıttırmay xalıq qatarına qossa |rmanı joq. (Ó. Ótewliyev «Alım kók»).

Awzınan aq iyt kirip, qara iyt shıǵıw- jaman sóz aytıw, ǵarǵaw. -Sonı qulaǵıńa altın sırǵa etip taǵıp al degenimdi bilemen, |bden sharbayalanıp aspanǵa shapshıdı, awzına aq iyt kirip, qara iyt shıqtı. (G.Esemuratova). -Maǵan sóylegenshe qatınıńdı tıy. Awzınan aq iyt kirip, qara iyt shıǵıp atır. (M.Nızanov «Kúlme maǵan»). - … atam bar eken-aw, namaz oqıp otır ekenaw demesten, balasınıń sıyraǵınan súyrep, awzınan aq iyt kirip, qara iyt shıǵıp alıp ketti. (Q.Matmuratov «Terbenbes» romanı).

Var: awızdan aq iyt te, qara iyt te kirip shıǵıw - Awızdan aq iyt te, qara iyt te kirip shıǵadı ǵoy. T|wekel etip ayt ta qoy. (K.Raxmanov «Payǵambar jasındaǵı kúyew» draması).

Awzınan sarısı, arqasınan besik tabı ketpegen–jas, ele erjetpegen. – Ele, S|nemniń awzınan sarısı, arqasınan besik tabı ketpegen. (Ó.Ótewliev «Qumırısqa k|rwan»).

Ay dese awzı (bar), kún dese kozi bar– júdá sulıw, asa ketken sulıw, gózzal. - Qızı ay dese awzı bar, kún dese kózi bar, kúta sulıw bolıp kamalatqa keledi. (T.Qayıpbergenov «Qaraqalpaqnama») - Ay dese awzı, kún dese kózi bar peri. Bul kelinshekti kórgenler de |rmanda, kórmegenler de |rmanda. (G.Esemuratova«Q|lligúl»). -... Qatar jatqan qarıwlı, Aq deneli arıw bar, Ay dese awzı bar, Kún dese kózi bar... («Qırq qız» d|stanı). –Búginligi on eki jıl qoslas bolǵan, kórgenlerdiń awzınıń suwı qurıytuǵın, ay dese awzı, kún dese kózi bar jigirma jeti jasar n|zelimdi óltirip, qolım qanǵa bılǵanıp kelip otırman. (M.Nızanov «Eki qanxor»). -Qurbanbaydıń usı awılda ay dese

17

óltirip, Seni taxtqa mindirip, Muradıma jeterem. («Edige» d|stanı). -Ayranday atlap, qımızdayın pisti, q|h|rlenip sarqıp ishti. («Edige» d|stanı).

Aytıp awzın jumǵansha, esken samal tınǵansha – tez, demde -Aytıp awzın jumǵansha, esken samal tınǵansha, Men aspannan tilesem, Jerden berdi qudayım, Jerden tilegendi kókten berdi. («Edige» d|stanı).

Aytıspaytuǵın sırı, shertpeytuǵın tarı bolmaw- sırlas, jaqın. -Jumaxan menen bul jigittiń aytıspaytuǵın sırı, shertpeytuǵın tarı joq. (G.Esemuratova Shıǵarmaları).

Aytqanı-aytqan, degeni-degen - aytqanı bolatuǵın, hámirin júritetuǵın (adam). -Ol kirip keliwden aytqanı aytqan, degeni degen bolaǵaldı. (M.Nızanov «Sen kúymeseń, men kúymesem…»). - Aytqanı aytqan, degeni degen, q|teresi tas jarıp, sózi kesip kete beredi. (Sh.Seytov «Xalqabad» romanı).

Á

Ádep oylanıp, keyin sóyleytuǵın–aqıllı, parasatlı.

–Anańızdı qattı aqıllı, jeti ólshep, bir kesetuǵın, |dep oylanıp, keyin sóyleytuǵın, h|rbir waqıyaǵa sın n|zer menen baha beretuǵın aqıl parasatlı hayalǵa megzettim. (M.Nızanov «Hawa kemesindegi ekew» povesti).

Ákeden jas, aqıldan bos qalǵan–ákesiz ósken, ake tárbiyasın ala almaǵan. -Ákeden jas, aqıldan bos qalǵan balam búginligi kúnde úyleniw d|rejesine jetti. (G.Esemuratova Shıǵarmaları. II tom).

Ármanıńız qalmasın, bellerińiz talmasın - tilek, p|tiya.

Árwaǵı kúshli, perishtesi basım–arqası bar, kózi ashıq adamlar tuwralı aytıladı. -Árwaǵı kúshli, perishtesi basım

19

aǵamız h|rbir awız sózin jeti ólshep, bir kesip shegelep aytqanlıqtan, tasqa basılǵan mórdey yadımızda qaladı. (Ó. Ótewliev «Álim kók»).

Árwanaday aznap, botaday bozlap – jılaw, zar-eńirew.

-Jıraw |rwanaday aznap, botaday bozlap tolǵap tur! …Jıraw jılap turǵan joq, jırlap tur! ….(T.M|tmuratov «Terbenbes» romanı).

Sin: etegi jasqa tolıw, kóz jası kól bolıw.

Ári urı, ári ústem – ayıplı bolıp turıp ózin ayıpsızlarday tutıp háreket etetuǵın adamlarǵa aytıladı. -Ári urı, |ri ústemsiz, ruxsat soramay-aq kópten berli kóz ashıp kórgenim sen. (Ó.Ótewliev «Teńizdiń jini»). Var: hám urı, hám ústem. - Him, bul ne qılıq?

– dedi sol kabinette otıratuǵın apay. - Hám urı, hám ústem! (M.Nızanov «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanı). - H|m urı, h|m ústem! Ústinen shıqsań da, ózińe qarsı topıladı. (M.Nızanov «Kúlme maǵan»). –Arzı etseń et. H|m urı, h|m ústem bolǵıń keledi ya? (A.Abdiev «Jin jıpırlar uyası»).

Áy deytuǵın áje, qoy deytuǵın qoja joq - tártipke shaqıratuǵın jası úlkeni, jaqını joq. Var: qoy deytuǵın qoja joq.

Sin: Ya bashı joq, ya qoshı joq. -Bir jayda bir ózim, qoy deytuǵın qoja joq. (M.Nızanov «Tańlamalı shıǵarmaları»). Qoy deytuǵın qoja joqtay, Ayzada h|dden zıyat bayıp ketti. (K.Allambergenov «D|rbent»).

Áwliyege ayt aytıp, Xorasanǵa qoy aytıp-qudaydan tilep

- Áwliyege at aytıp, Xorasanǵa qoy aytıp, kettim bardım da kórgen jalǵız ul perzenti bolǵan soń, h|mme aǵayin-tuwǵan esigin ashıwdan sol balanı erkeletemiz. (M.Nızanov «Men ministr bolmayman»).

20