Túsindirme sózlik / Qaraqalpaq tilinde sanlıqlar menen kelgen frazeologizmler sózligi

kúydireyin sóz mayın. Hám sol mayǵa salǵan gúrish piskenshe, Bes-altı awız orsaqı sóz qozǵayın. (I.Yusupov). Var: Bir bes-altı awız xoshamet. –«Bayshubarǵa Qarajan aǵam mingen eken, qalmaqqa kóp kórinbeyin, Qarajanǵa bir jol bolsın aytayın»-dep atqa bir bes-altı awız xoshamet urıp aytayın degen bir oyǵa keledi. («Qaraqalpaq folklorı. Kóptomlıq. VII tom. Alpamıs).

Biletuǵın bir háribi joq-sawatı joq. Var: Basında bir háribi joq.

Bir adım- júdá jaqın, alıs emes. –Óytkeni bir adım bolsa da, belgi tayaǵı qadalǵan jer-bunıń jeri ata-babasınan qalǵan miyras bolıp qalatuǵın edi. (A.Sultanov).

Bir anadan tuwǵanday - awızbirshilikli, birlikli.

– Kewil-kewilden suw iship turǵanday, Miyribanlıq súti menen juwǵanday, Barlıq millet bir anadan tuwǵanday. (I.Yusupov). –Házillesken úlken zawıq qurǵanday, Jaslıq jiger sharshaǵandı quwǵanday, Hadal júrek, doslıq kúshi salmaqlı, Tórtewi de bir anadan tuwǵanday. (T.Jumamuratov). Var: Bir anadan tuwılǵanday. –Asılǵanda jaw jaǵadan, Shaqırǵanda ana-Watan, Tuwılǵanday bir anadan, Jawǵa shapqan tuwısqanlıq. (I.Yusupov).

Bir anadan tuwılsa da altaw ala-miyrimsiz, awızbirshiliksiz. –

Bir anadan tuwılsa da altaw ala, Boladı eken, yapırmay miyrimsizler, Bir-birinen ósh alıw, jawıp jala, Peylińizden part bolıp kúyesizler. (G.Shamuratova).

Bir atım- azǵana, nasıbay yamasa nasıbay atıwǵa baylanıslı qollanıladı.–Ózińiz bilesizǵoy, qáteresiz bazardan bir atım nasıbay da ala alamaysız. (O.Ábdiraxmanov).

13

Bir asım-azǵana, góshke, balıqqa baylanıslı ólshem. –Joytıp zer-zebil bolıp júrsem kimlerdur urlap áketip Iyshan japtıń ishinde sıyırımdı soyıp, góshinen eń bolmasa bir asım da qaldırmay alıp ketipti. (G.Esemuratova). –Kún batqannan berli bir asımlıq balıq ushın sholpı salıp otırǵan Dosbergen tań qarańǵısına sheyin otırsa da hesh qanday ót qaqqan joq.

(A.Begimov).

Bir asam-azǵana. –Jigitler shıǵıs xalqına tán bolǵan ádetti saqlap, birinshi bir asam palawdı awzına alıp barǵannan soń ǵana tabaqqa qol uzattı. (K.Karimov).

Bir arqa-kóp. –Áshimniń qoyını hám tolıp atır, dorbası hám tolıp atır bir arqa nan jıynadı. («Alpamıs» dástanı).

Bir at shaptırımday-bir talay jer, uzaǵıraq. –Kóshtiń qonıs basqan jeri de az emes, dógeregi bir at shaptırımday bar edi. (K.Karimov).

Bir ata jaqın-jaqın atalas tuwısqan. –Sol baslıq bala meniń kúyewimnen kóre, senikine bir ata jaqın. (K.Karimov).

Bir atanıń balasınday-birgelikte, awızbirshilikte. –Zákiyra, biz avtonom boldıq, erkinlik aldıq, qáne endi sonı belgileyik, bizge bir xızmet et, mına qazaq aǵayinlerdi de ertip keldim, biz endiliginde bular menen birge, bir atanıń balasınday bolıp jasaymız, aqırı,-dedi Allayar. (A.Sultanov).

Bir ayaǵıń barıp, bir ayaǵıń kelsin-tez, tez barıp keliw. –

Mına zatlardı tashkige tiye de, bir ayaǵıń barıp, bir ayaǵıń kelsin. (x.a).

Bir awız-azǵana, qısqa (sóz, gáp). –Bir zaman burın ózi esitken qayǵılı waqıyadan, ákesiniń házir ǵana yadqa alınǵanlıǵınan shókken kewli temirshiniń bir awız

14

xoshametinen kóterilgen jigit biyday tolı qapshıqlardı iynine qaǵıp salıp: –Saw bol temirshi aǵa dedi de kete berdi. (K.Karimov). Var: Bir awız sóz -Siziń bir awız sózińizge janım sadaǵa, biy aǵa. (K.Karimov). –Sulıwlıq, qúdiret bári bar sende, Tábiyat bar sırdı kewlińe quyǵan. Bir awız sózińe ashıqlar bende, Hám seniń hár jılwań olarǵa iyman. (G.Shamuratova). – Men aǵam, apam tuwralı eń bolmasa bir awız sóz jazbapsań.

(G.Esemuratova). Var: Bir-eki awız sóz. –Al ol olay emes edi,

úlken sóyle degeni ne bolsa sonı kópirip ayta berme, tek ǵana ózińe gáptiń kelgen jerinde tıyanaqlı etip bir-eki awız aytta qoy, kóp sóyleseń, jurtqa jek kórinishli bolasań degeni edi. («Qaraqalpaq xalıq ertekleri»).

Bir sóz–Endi saǵan bir sóz aytayın bal Áwez, Bul sózime endi, balam qulaq sal? (Qaraqalpaq folklorı. «Góruǵlı»). Var: Bir lebiz.–Átteń, ya bala-shaǵasınıń, ya balasınıń awzınan bir lebiz shıqpay tur. (M.Nızanov).

Bir awız sóz aytpaw-sóylemew, úndemew, heshkimge heshnárse aytpaw.

Bir awız tillesiw-sóylesiw, azǵana sóylesiw. –Inim prokuror menen bir awız tillessem degen edim. (K.Karimov).

Bir awızdan-túwel, tegis, hámme birdey qabıllaw, maqullaw. –

Keńeste miynet bir awızdan qabıl etildi. Endi Ismayıl respublikadaǵı eń jas ilim doktorı edi. (M.Nızanov). Var: Bir dawıstan. –Qazıwshılar! Bir dawıstan baqırıp, deydi bul niyetke «Qızketken» qolay. (Q.Áwezov).

Bir ayaǵı górde, bir ayaǵı jerde-qartayıw, ǵarrılıq basıw, ábden qartayǵan adam. -Góriniń awzı ashılıp turǵan, bir ayaǵı górde, bir ayaǵı jerde tórde turǵan máwliklerdi Tumaris ózine dushpan pámlemeydi. (H.Ótemuratova). Var: Bir ayaǵı tórde, bir ayaǵı górde. Bir ayaģɩm tórde, bir ayaģɩm górde dep

15

biyshara ata-babalarɩm mendey waqtɩnda aytqan eken-aw. (K.Raxmanov). Var: Bir ayaģɩm jerde, bir ayaģɩm górde. Bir ashıwın beriw-ashıwın basıw, ashıwınan qaytıw. –Anajan , túsindirip ayt aǵama, bul da Qudanıń bendesi ǵoy, bálkim, ákem bir ashıwın berip, keshirer. (Alp Sultan).

Bir áke, bir shesheden-tuwısqan, aǵa-ini, apa-sińli. –Ekewi bir áke, bir shesheden (M.Nızanov). Bir kindikten tuwılǵan. – Ótegenniń bir kindikten tuwılǵan bes qızı bar edi. (M.Nızanov).

Bir basqa bir sawda-qayǵı–uwayım. –Biri ayttı ashna tabılǵay dep, Bizge qaramadı qádir quday dep, Mendey sorlı qara baǵrın daǵlay dep, Bir basqa bir sawda boldı yaranlar. (Kúnxoja). Var: Bir basqa mıń bále. –Mal-dúnya degeniń bir jaqta qaldı, Bir basqa mıń bále, sawdalar saldı. (Á.Ótepbergenov).

Bir basqa bir ólim-táwekel etiw. –Qoy-dep aldım oramashı, anajan, Eli-xalqım, óziń maǵan janajan. Bir basqa bir ólim, táǵdir talayı, El namısı-er namısı janaman, Tiri jan bop júre almayman, anajan! (G.Dáwletova).

Bir buwat- bir baylam, oram. –Soń arzagóylerdiń bir buwat shaǵımı tıǵılǵan semiz papkasın qoltıǵına tıǵıp, qaladaǵı jalǵız oraylıq restoranǵa qaray jol aldı. (O.Ábdiraxmanov).

Bir búklemi ishinde- bilgenin ishinde saqlaw, aytpaw, dártli bolıw. –Onıń kóz aldında sonsha jıl qasında otırıp, bir búklemi ishinde kelgen kásiplesi menen beline tas baylanıp, Qızketkenniń túbine shógip jatırǵan jigit elesley berdi. (M.Nızanov).

Bir gáp az, eki gáp kóp-kewline hesh nárse sıymaw, heshnárse jaqpaw. –Bir gáp az, eki gáp kóp. Qashanǵı bir yarım gápti

16

ólshestirip otırsın. (M.Nızanov). Var: Bir sóz kem, eki sóz kóp. –Bir sóz kem, eki sóz kóp, Bir yarım sózdi qaydan tabayın?

Bir gápten qalmaw-gápten qalmay urısıw, jeńislik bermew. – Birewi bir gápten qalǵısı kelmeydi. (M.Nızanov). Var: Gápten qalmaw.

Bir gez-waqıt, bir waqıtta. –Bir gez ol ruxsat sorap jasjubaylar menen súwretke tústi, soń oyınshı qız benen. (M.Nızanov). –Bir gez olarǵa kózi tústi de, birden qáddin tiklep shómishti duzlıqqa tik boyda taslap jiberdi. (M.Nızanov).

Bir dastıqqa bas qoyǵan-erli-zayıplı, tumıs qurǵan, úylengen.

–Adam balasınıń eń jaman dushpanı tuwısqan bolıp turıp hám bir dastıqqa bas qoyǵan adamınıń ishten shalıp islegen jawızlıǵın Alla tala keshirmeytuǵın shıǵar. (G.Esemuratova).

Bir dem - az, azǵana waqıt –Kewili bolmay bir dem jay, At shaptı maydan ishinde. (Máspatsha. ). –Kózge tústi jap-jasıl maysa birden, Hawanı qus hawazı tuttı bir dem. (Sh.Ayapov).

Bir dem arı, bir dem beri- bir halda bolıw, jaǵdayı tómen. –

Bir dem arı, bir dem beri bolıp jatırǵanda bizdey talıp-ilim adamnıń jaǵasınan ala berme. (M. Nızanov).

Bir eli-az, azǵana. –Al, kúlkiniń eń ayanıshlı mánissiz túri jaramsaqlanıp kúliw, ózinen bir eli joqarı dárejedegi birewge yamasa baslıǵınıń kewlin xoshlaw ushın onıń pátiwasız áńgimelerine kúlkisi kelmese de, janın qıynap, májbúriy túrde keńkildep kúliwler, qaptaldan qaraǵanda júdá ayanıshlı kórinip turadı (G.Esemuratova). –Sebebi edenniń tórgi múyeshiniń seyf qaramınday kóleminiń shańı bir eli bolıp, burın usı jerde turıp edi, dep qıshqırǵanday (A. Abdiev).

17

–Insan tuwǵan elden bir eli shıqsa, Ańsaydı óz úyin, ósken mákanın. Onda qıymas, miyirmanlıq bar uqsa, Demek, senıń bar bolǵanı Watanıń. (G. Shamuratova).

Bir erni menen jer tirep, bir erni menen kók tirep-iri, aybatlı, qorqınıshlı (giperbolalıq mánide). –Xan bolǵanda da, altın taxta shirenip, ay baltası qolında, bir erni menen kók tirep, bir erni menen jer tirep, hár demine zaǵara pisip otırǵan xan emestaǵı. (Q.Mátmuratov).

Bir esik jabıq bolsa mɪń esik ashɪq-birde jaqsılıq, birde jamanlıq bolıwı, bárháma jamanlıq bola bermewi. –«Ata- babalardɪń «bir esik jabɪq bolsa mɪń esik ashɪq» degenindey, Ullı Watan esigi keń ashɪlɪp Ayseni bawɪrɪna aldɪ. (G.Esemuratova).

Bir jaǵadan bas shıǵarıw, bir jeńseden qol shıǵarıw- birgelikte, awızbirshilikli bolıw. –Birgelesip bas shıǵarsaq jaǵadan, Bir jeńseden qol shıǵarsaq abadan, Qarańǵıdan shıqsa eger dawısıń, Kóksimde jan bolsa izlep tabaman, Jol kórseter juldız boldıń, ajaǵa. (G.Dáwletova). Var: Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shıǵarıw. –Kolxoz degen bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shıǵarıw degen sóz. (S.Bahadırova).

Bir jaqlı etiw-1. máseleni sheshiw, 2. joq etiw. –Sorama. Endi meni bir jaqlı etetuǵın shıǵar. (K.Raxmanov).

Bir jaǵına shıǵıw-máseleni sheshiw, bir jaqlı etiw. –Oh, bul jaǵın oylamappız, qárejettiń joqlıǵın aytsesh, nede bolsa azanda bir jaǵına shıǵarmız, jata ber. (A.Sultanov).

Bir jerde ólip, mıń jerde iyisi shıqqay- ólimińnen keyin de sen haqqında kóp gáp shıqqay, ǵarǵıs. –«Qudayım bir jerde ólip, mıń jerde iyisiń shıqqay»! (M.Nızanov).

18

Bir jerińe battıma-zıyanı tiydime. –«Sampıldama» Tájet kettiń qattıǵa, Tiymegeni bir jerińe battıma. (T.Jumamuratov).

Bir jóńkilli bolmaw-istiń jónine túsip ketpewi. –Bunıń menen is bir jóńkilli bolmadı. (Alp Sultan).

Bir jutım- azǵana, azǵantay. –Usı ne bolsa da húkimettiń qaraǵan jaǵına qarayman, tirishilik etiw gúman bolıp júrgende biz qudaydı oyladıq pa, ol kúnleri bir jutım nan uwayım edi, endi esimiz enip adamlardıń qılǵanın qılıp atırǵanım,-dedi ańqıldap. (S.Bahadırova).

Bir kálle kóriw-óziniń kúshi jetiw-jetpewi gúman bolsa da bir iske yamasa birewge táwekel etiw. Sonıń menen kúsh sınasıw, urınıp kóriw. –Maǵan tamaq pisirip ber, bular menen bir kálle kóreyin,-dedi qarındasına. (Qaraqalpaq xalıq ertekleri.

«Qulamet tóre ertegi».). Var: Bir gelle kóriw.

Bir kese shay ishim–azǵantay, azǵana waqıt aralıǵı. –

Aydostıń tasqın qıyalına qattı soqqı bergeni sonshelli, Áliydi shaynap jibergisi kelip bir kese shay ishim tigildi.

(T. Qayıpbergenov). Var: Bir sháynek shay ishimde-azǵana waqıt aralıǵı. –Bir sháynek shay ishimde sáwbet ayaqlandı.

(K.Karimov).

Bir kóylek burın tozdırǵan- jası úlken adam, saǵan qaraǵanda jası úlken adam. –Ózińnen bir kóylek burın tozdırǵan, Adamlardıń aqılın al, aqırı. (T.Qabulov). Var: On kóylek burın tozdırǵan. –Sen bileseń be ya sennen on kóylek burın tozdırǵan men bilemen be? (K.Raxmanov).

Bir kózine qan alıp, bir kózine jas alıp-qıynalıw, jılaw. –Bir kózine qan alıp, bir kózine jas alıp, Altı aylıq ishte qalǵan balasın, Edige jalǵız qayǵırıp. («Edige» dástanınan).

19

Bir kóriwge zar bolıw-saǵınıw, kórgisi keliw. –Keń jáhánlar boldı búgin bizge tar, Ata-anamdı bir kórmege boldım zar. (Máspatsha dástanı).

Bir kún bolmasa bir kún-qashan bolsa da, waqtı kelip. –

Muzıkanı janınday jaqsı kórgen, onı hámme nárseden ústin qoyatuǵın, bir kún bolmasa bir kún mıń adamlıq koncert zalları menen stadionlarda jekke koncertin qoyıp, mıńlaǵan tamashagóylerdiń alǵısına bólenetuǵını, ol ushın janın pidá qılatuǵınına hesh qashan shubha menen qaramaytuǵın qızdıń tosınnan kóp nárselerge degen qızıǵıwshılıǵı joǵalǵanın jigit sol payıtları-aq ańlaǵan edi. ( K.Karimov). –Bir kún bolmasa bir kún bir jazım etip júrermen. (S.Bahadırova).

Bir de bolmasa bir de-qálegen waqıtta, qashan bolsa da. –

Endi kórdińbe, bular aldına duzaq qurıp, bir de bolmasa bir de qolǵa túsiredi. (S.Bahadırova).

Bir kún shelli bolmaw-tez, demde, dárriw. –Aytarıń barma, sonsha waqıt eńsesin basqan «awır júk» jerge tússe, kórgen hásiretleri bir kún shelli bolmay, kim bolsa da jasarıwı tábiyiyǵoy. (G. Esemuratova).

Bir maydan-azǵana, azǵantay, azǵantay waqıt. –Ekewi de bir maydan tillespey júrip edi, gápti Sabırov basladı. (K.Sultanov). Var: Bir zaman–Ishten suwıq demin alıp, qızǵa ne derin bilmey lal bolıp, bir zaman turıptı. (Qaraqalpaq folklorı «Góruǵlı» dástanı).

Bir maydanda-azǵana, azǵantay, azǵantay waqıt aralıǵı. –

Qarshıǵaǵa ne shıdasın, bir maydanda taw etip úyip taslaydı. («Qaraqalpaq xalıq ertekleri»). Var: Bir zamanda. –Tawıqtıń birewi aq tarını birewi qızıl tarını ayırıp bir zamanda terip boladı. (Qaraqalpaq xalıq ertekleri).

20

Bir maydanlıq-ózgermeli. –Erkektiń wádesi qanday? Bir maydanlıq. (M.Nızanov).

Bir mehiri júz bolıw-mehiri artıw, qattı jaqsı kóriw. –Ámmá, Góruǵlı xan Áwezdiń bul sózin esitip, erligine qayıl bolıp, bir mehiri júz bolıp o qáddi-qáwmetinen kewli tolıp, qudaǵa mıń shúkir qılıp otırdı. («Góruǵlı» dástanı).

Bir oq penen eki qoyandı atıw-birden eki isti orınlaw. –

Qarlıbay bulay uyǵarıp, «bir oq penen jup qoyan atqanı» edi. (M.Nızanov). Bir sıyırdan eki teri alıw.

Bir ólimnen qalıw-ólmey qalıw, aman qalıw. –Allayar sóytip, shegara belgileymen, dep júrip bir ólimnen qaldı. (A.Sultanov).

Bir ómir- bárqulla, mudamı, ómirinshe. –Hújdandı zindanǵa taslap bir ómir súrilgen zawıq-sapa bul ómir emes, “Ásirim buzılǵan, ásirim aynıǵan”, Meniń júregimnen muńlar seyilmes

(K.Reymov).

Bir parsha aydıń ózi -sulıw, gózzal, shıraylı. –Bir jıl aldın haqıyqıy bir parsha aydıń ózi edi. (K.Allambergenov). –Sen alǵanda saw ma edi? –Bir párshe ay edi. (M.Nızanov).

Bir pul-báribir bolıw, parqı bolmaw. –Shazadaǵa biraq, ashıwlanbadı. Oǵan ashıwlanǵanınıń bir pul ekenin sezdi. (M.Nızanov).

Bir pulǵa almaw-heshtemege turmaytuǵın, qádirsiz. –Lekin, anıq alıp ketkisi kelse, hámme dáliliń bir pulǵa almaydı. (M.Nızanov. «Ashıq bolmaǵan kim bar». 140-bet) biraq onıń bul ózgerisleri Gúljamal ushın bir pul edi, bul tek ǵana Tanyaǵa qádirli edi. (S.Bahadırova. «Táǵdir». 112-bet).

Bir pul qılıw-joq qılıw, pushqa shıǵarıw. –Nákas, bir pul qıldı arzıw úmitti, Muńlı qıldı meniń ullı isimdi. (T.Mátmuratov).

21

Bir qabırǵa aǵayin-jaqın, jaqın tuwısqan adamlar.

Bir qasıq qanınan keshiw-keshiriw, ápiw etiw. –Bir qasıq qanımnan keshseńiz aytaman taqsır-deydi sawdager. («Qaraqalpaq xalıq ertekleri»). –Bir qasıq qanımnan keshseńiz aytaman málikam. –Keshtim, Ayt? (K.Mámbetov).

Bir qarıstay-azǵantay, azǵana. –Jer shólge aylansa tek mázi keber, Qaytıp dártke asar suw berseń eger. Al mına shańǵıttan qansha ellerdiń, Egis jerin bir qarıstay duz kómer. (I.Yusupov).

Bir qısım- azǵana, azǵantay. –Yaqubbay jazǵı pidjaginiń kisesine qol suǵıp, bir qısım pullardı shıǵardı (K.Karimov). – «Bir ash qurdım bolar eken, Adamnıń kózi. Biraqta, Aqırı ol tolar eken, Tek bir qısım topıraqqa, Lebizimdi alıp eske, Toyǵızayın qanǵa seni» (I.Yusupov).

Bir tislem-az, azǵana. –Bir tislem nan menen baspana berseńler maǵan artıǵınıń keregi joq. (K.Karimov).

Bir tutam-az, azǵana. –Aradan kóp ótpey-aq, jelkesinde ǵana bir tutam shashı qalǵan, tóbesi kúndizgi elektr jarıǵına shaǵılısıp turǵan, jasın anıqlaw qıyın bolǵan bir adamdı baslap keldi. (K.Karimov).

Bir túyir- az, azǵana. –Bir túyir irimshik jerge túskenin kórdi, onı terip almaqshı edi, biraq úlgermedi, ayaq astında órmelep júrgen qumırısqalardan biri onı tislep alıp, sol jerde jatırǵan tasqa jarmasıp shıǵa basladı. (K.Karimov).

Bir qushaq-azǵana. –Men toǵanaqtı jazdırıp, apamnıń arqasına mingen júginen bosattım hám qosqa bir qushaq otın alıp kirip, oshaqqa qumandı qoydım da, ottı alıstırıp jiberdim.

(G.Esemuratova).

22