Ádebiyattanıw teoriyası (Járimbetov Q. Saǵıydullaeva J)

hátteki,

onıń baspada járiyalanıwı ele istiń yarımı bolıp esaplanadı. Pyesadaǵı kñrkem til menen jaratılǵan obrazlar endigi jaǵında saxnada oyın menen kñrsetilse ǵana tolıq obraz dárejesine kñteriledi. Demek, dramalıq shıǵarmalardıń ekinshi ñmiri, basqasha aytqanda, haqıyqıy ñmiri saxnada dawam etedi.

Eger de epikalıq yamasa lirikalıq shıǵarmalardaǵı obrazlardı

kitap oqıwshı ñziniń abstrakt oylaw qábileti menen kñz aldına

45

elesletetuǵın bolsa, dramalıq obrazlar teatr saxnasında artistlerdiń rollerde oynawı arqalı tikkeley kñz benen kñrip qabıllawǵa mñlsherlenedi. Dramalıq shıǵarmalardıń basqa ádebiy túrlerden baslı ayırmashılıǵı da usında dep biliw kerek.

Dramada kñp qollanılatuǵın kñrkem ámellerdiń biri — bul ekspoziciya. Bul ámel epikada da qollanıladı. Biraq, dramada onıń paydalanılıwı kútá zárúrli. Ekspoziciya latın tilindegi expositio — túsindiriwdegen sñzden alınǵan. Ekspoziciya shıǵarma

syujetiniń quram bñlegi bolıp, onda waqıyalar bolıp ñtetuǵın orınlar, shárt-sharayatlar avtor tili menen súwretlenedi, shıǵarmaǵa qatnasatuǵın personajlar menen tanıstıradı. Ekspoziciya syujetke anıqlıq kirgiziwshi, avtor ideyaların túsiniwge járdem beriwshi ámel bolıp xızmet etedi.

Epos penen lirika sıyaqlı dramada bir neshe janrlıq túrlerge bólinedi.Olardıń hárbiri ñzine tán janrlıq qásiyetlerge iye. Mısalı, tragediyanı alsaq, onıń basqa janrlardan ñzgeshe qásiyetleri

bar. Tragediyadaǵı bas qaharman ñzin qorshaǵan jámiyette, ñziniń jekke táǵdirinde adam jeńip bolmas konfliktler menen ayqasıp, ñziniń jan dúnyasın kñrsetedi, jaqsılıq ushın, ullı ideyalar ushın gúreste, kñbinese, qaza tabadı. Syujet ornı tolmas joǵaltıw, tereń qayǵı-hásiret penen tamamlanadı. Dúnya ádebiyatında Esxildiń «Shınjırlanıp bánt etilgen Prometey», Sofokldiń «Patsha Edip», Evripidtiń «Medeya», Shekspirdiń «Otello», «Gamlet», «Romeo hám Djulyetta» shıǵarmaları tragediya janrınıń haqıyqıy úlgileri bolıp tabıladı.

Dramaturgiyanıń komediya, tragediya, drama, tragikomediya, melodrama janrları bar. Olar ñzine tán janrlıq qásiyetlerge hám belgilerge iye boladı.

Komediya — grekshe comos — kewillialaman,toplım, ode

—qosıq,jır. Dramaturgiyanıń bir janrı. Komediya dramaturgiyanıń eń áyyemgi hám eń keń taralǵan janrlarınıń biri bolıp tabıladı. «... komediya dep personajlardıń kemshilikleri, ázzi tárepleri, adasıwları, qátelikleri ústinen kúliwshi dramalıq

shıǵarmalardı ataydı. Kúlki usılardıń hámmesine qarsı gúreste tiykarǵı qural bolıp tabıladı»15. Demek, komediyada waqıyalar, adam minez-qulqı kúlkili etip súwretlenedi, qaharmanlar kúlkili

jaǵdaylarǵa túsip otıradı. Konflikt komediyalıq usılda sheshiledi.

Komediyada kúlki, házil arqalı adamlardaǵı, turmıstaǵı, jámiyettegi kemshiliklerdi kñrsetedi.

Komediya ñz aldına janr sıpatında b.e.sh. VI ásirde grek ádebiyatında payda bolǵan. Antik komediyanıń tiykarın salıwshı Aristofan. Komediya sońınan antik rim ádebiyatında rawajlanǵan. Plavt, Terenciy h.t.b. komik jazıwshılar rim teatrı ushın komediyalar dñretken. Orta ásir hám Oyanıw dáwirindegi Evropa ádebiyatında kñplep komediyalar payda bolǵan. ÕVII ásirdiń ekinshi yarımınan baslap komediya rus dramaturgiyasında janr bolıp qáliplesken. D.I.Fonvizin, A.S.Griboedov, N.V.Gogol,

A.N.Ostrovskiy usaǵan komediya janrınıń ustaları ñsip jetisken. Qaraqalpaq ádebiyatında komediya janrı Sovet hákimiyatı jılları teatr ñneriniń payda bolıwı menen birge qáliplesti. Qara-

qalpaq dramaturgiyasında Á.Ótepovtıń «Teńin tapqan qız»,

S.Xojaniyazovtıń «Súymegenge súykenbe» komediyaları tamashagñylerdiń dıqqat orayında boldı. Sońǵı dáwirlerde D.Aytmuratovtıń «Yalǵanshınıń isi», K.Raxmanovtıń «Toǵız tońqıldaq, bir shińkildek», «Laqqılar emlewxanada», «Ínjıqtıń muhabbatı», S.Jumaǵulovtıń «Kúyewińdi berip tur», «Ekstrasens», Q.Mátmuratovtıń «Ómirbek hám tazsha» h.t.b. shıǵarmaları komediya janrınıń jetiskenliklerinen esaplanadı.

Tragediya — grekshe tragos — eshki hám ode — qosıq degen sñzlerden alınǵan. Dramalıq shıǵarmalardıń izi qayǵı menen pitetuǵın janrlıq túri. Ol, eń dáslep, áyyemgi Greciyada qudaydıń atına eshki soyıp tamasha ñtkeriwge baylanıslı kelip shıqqan hám tragediyanıń ataması da «eshki» hám «qosıq» sñzleriniń birikpesinen, yaǵnıy «eshki haqqında qosıq» degen maǵanadan kelip shıqqan. Áyyemgi Greciyada tragediyanıń eń rawajlanǵan dáwiri b.e.sh. V ásir bolıp esaplanadı. Sonnan berli tragediya birneshe rawajlanıw basqıshların bastan keshirdi. Onıń rawajlanıwında Esxil, Sofokl, Evripid sıyaqlı dramaturglerdiń,

ásirese, inglis dramaturgi Shekspirdiń roli ayrıqsha kúshli. Shekspirdiń «Gamlet», «Romeo-Djulyetta», «Korol Lir»,

«Otello»

tragediyaları pútkil dúnya ádebiyatındaǵı tragediyanıń ájayıp úlgileri bolıp esaplanadı.

Tragediayalıq shıǵarmalar basqa janrdaǵı dñretpelerden ñzine

negiz etip alǵan konfliktleriniń oǵırı keskinligi hám tereńligi,

47

olarda social-jámiyetlik sharayatlardıń tereń sáwleleniwi, filosofiyalıq jaqtan da oyshıllıǵı menen ayrıqsha sıpatlanıp turadı. Tragediya tariyxıy rawajlanıwdıń ayrıqsha áhmiyetli burılıs jaǵdayların ñtkir hám keskin túrde sáwlelendirip otıradı. Sonıń ushın, V.G.Belinskiy tragediyanı «dramalıq poeziyanıń joqarı basqıshı, onıń gúltajı» dep bahalaǵan.

ÕÕ ásir qaraqalpaq ádebiyatında S.Májitovtıń «Ernazar alakñz»,

M.Dáribaevtıń «Kñklen batır», «Árman», J.Aymurzaevtıń «Aygúl-

Abat» h.t.b. dñretpeler itibarlı tragediyalıq shıǵarmalar sıpatında belgili. Sonday-aq, ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq ádebiyatında

T.Allanazarovtıń «Aydos biy», T.Qayıpbergenovtıń «Aydos baba»

(«Mıń tillaǵa bahalanǵan gelle)» h.t.b. tragediyaları dıqqatqa

ılayıq.

Drama qatardaǵı dramaturgiyalıq janr sıpatında (komediya, tragediya sıyaqlı) ñz aldına orınǵa iye. «Drama (grekshe — ámeliyat, háreket) — insan xarakteri hám táǵdirin dramalıq jaǵdayda kñrsetiwshi, turmıstıń quramalı demlerin qaharmanlardıń

ámeliy iskerligi — háreketleri járdeminde sáwlelendiriwshi saxnalıq shıǵarma»16. Ádebiyatshılar qaharmanlar ortasında salmaqlı hám kúshli soqlıǵısıwlar sáwlelenetuǵın, tragediya hám komediyanıń ortasında aralıq orındı iyeleytuǵın dramanıń janr sıpatında payda bolıwın, ádette, ÕVIII ásir francuz aǵartıwshılıq teatrı menen baylanıstıradı17. Demek, drama komediya hám tragediya janrlarına salıstırǵanda bir qansha keyinirek payda boldı. Ol ÕIÕ ásirde ñz aldına janr sıpatında ayrıqsha rawajlandı. Dúnya ádebiaytında drama janrınıń rawajlanıwında francuz dramaturgleri Volter, Didro, J.B.Molyer, nemis dramaturgleri G.E.Lessing, F.Shiller, I.Gyote, rus jazıwshıları A.N.Ostrovskiy,

N.V.Gogol, A.P.Chexov, ñzbek jazıwshıları M.Behbudiy, Hamza, A.Sholpan, A.Fitrat hám basqalardıń dñretiwshilik xızmetleri

úlken.

Dramalıq shıǵarmalarda háreket etiwshi personajlar — ádettegidey qayǵı hám shadlıqtı kewlinen keshiriwshi, sonıń menen birge tragediyalıq hám komediyalıq qaharmanlarday bir táreplemeliliginen ayırılǵan qarapayım adamlar... ÕVIII ásirde

payda bolǵanınan baslap ÕIÕ ásirdiń ortalarına shekem rus

(A.N.Ostrovskiy hám onıń dawamshıları) hám shet el realist jazıwshıları (G.Ibsen) dñretiwshiliginde drama turmıslıq shıǵarmalar sıpatında rawajlandı18. Qaraqalpaq ádebiyatında

Q.Mátmuratovtıń «Bir úyde eki ñmir» shıǵarması usınday kñrkemlik talaplarǵa say dñretilgen.

Sonday-aq, dramaturgiyada eki janrdıń qásiyetlerin ñzinde birlestirgen saxnalıq dñretpeler de bar. Mısalı, buǵan tragikomediyalardı keltirsek boladı. Olar dramalıq shıǵarmalarda bir waqıttıń ishinde tragediyanıń hám komediyanıń belgilerin birlestire

alǵan saxnalıq dñretpeler. Máselen, házir teatr saxnasınan orın alıp júrgen K.Raxmanovtıń «O dúnyaǵa mirát», M.Nızanovtıń «Eki dúnyanıń áweresi» shıǵarmaları buǵan mısal bola aladı.

Melodrama — dramaturgiyanıń bir janrı. Onda dialoglar, monologlar muzıka menen almasıp turadı yamasa olar qosıq túrinde muzıka járdemi menen atqarılıp baradı. Bul janrdı, kñbinese, «muzıkalı drama» degen atama menen de júrgizedi. Qaraqalpaq ádebiyatında S.Májitovtıń «Baǵdagúl»,

S.Xojaniyazovtıń

«Aysha», A.Begimov hám T.Allanazarovlardıń «Gárip ashıq» shıǵarmaları dáslepki muzıkalı dramalardan bolıp esaplanadı.

Házirgi ádebiy proceste K.Allambergenovtıń «Ámir Temir hám

Er Edige (Ullı atlanıs)» tariyxıy muzıkalı dramasın usı janrdaǵı kñrkemlik izlenislerdiń biri sıpatında bahalasaq boladı.

Dramaturgiya hám teatr. Joqarıda aytıp ñtilgenindey, dramaturgiya teatr menen ajıralmas baylanıslı. Dramalıq shıǵarma teatr ushın jazıladı. Dramadaǵı dialoglar, monologlar aktyorlardıń saxnada oynap, háreket etiwi barısında aytıladı, ekspoziciyalar aktyorlardıń háreket etiw sharayatın kñrsetiw ushın jazıladı. Dramadaǵı konflikt saxnada xarakterdiń ashılıwın támiyinlew ushın dúziledi. Bir sñz benen aytqanda, dramalıq shıǵarmanıń haqıyqıy ñmiri teatr saxnasında keshedi. Sonıń ushın da, Aristotel dramanı is-háreketke elikleytuǵın shıǵarma, oy-pikirdi bayanlaw

arqalı emes, qıymıl-háreketler arqalı beretuǵın shıǵarma dep ataydı19

.

Al, V.G.Belinskiy bolsa dramanıń teatr menen baylanısın tñmendegishe sıpatlaydı:«Dramatikalıq poeziya (shıǵarma) saxna ñnerisiz shontıq bolıp qaladı: adamdı tolıq túsiniw ushın onıń qalay háreket etetuǵının, sñyleytuǵının biliw azlıq etedi, sonıń menen birge onıń qalay háreket etetuǵının, qalay sñyleytuǵının, qalay sezetuǵının kñz benen kñriw kerek hám qulaq penen

esitiw kerek»20.Bunday sıpatlarǵa iye shıǵarma dñretiw ushın dramturgtıń jazıw uqıbına, ádebiy bilimlerge iye bolıwı ele jetkiliksiz. Ol saxna ñneriniń sırların da biliwi tiyis. Kñp ǵana ullı dramaturgler teatr menen baylanıslı bolǵan. Mısalı, dúnya dramaturgiyasınıń klassigi Vilyam Shekspir teatrda aktyor hám rejissyor bolıp islegen. Teatr menen ñz ara baylanısta bolǵan dramaturgler drama jazıw barısında belgili teatr qánigelerinen másláhátler alıp turǵan. Belgili qaraqalpaq dramaturgleri T.Allanazarov, S.Xojaniyazov teatrda rejissyor, J.Aymurzaev aktyor bolıp islegen, T.Seytjanov, P.Tilegenov teatr menen tıǵız baylanısta bolǵan, házirgi dramaturglerden Q.Mátmuratov teatrda ádebiy másláhátshi bolıp islegen. Dramaturglerdiń teatr menen bunday tıǵız baylanısları olardıń dramalıq shıǵarmalarınıń tabıslı bolıwın támiyinlegen. Sebebi, olar ádebiy bilimlerden tısqarı saxna sırların da jaqsı ñzlestirgen.

Olay bolsa, dramanı ñzine ǵárezli etip baylap qoyǵan teatr qanday ñner? Onıń qanday sırları bar?

Teatr — bul birneshe kñrkem ñnerlerdiń bir ñnerge qosılıp háreket etiwinen jaralǵan sintetikalıq (qospaq) ñner. Onda oyın kñrsetiw (aktyorlıq) ñnerinen baslap, rejissyorlıq, súwretshilik (dekoraciya), muzıka, xoreografiya ñnerleri, sonday-aq, texnikalıq

ñnerler: jarıq beriw, saxnanı bezew, grimlew, kostyum tańlaw h.t.b. jámlenedi hám olardıń barlıǵı dramalıq (ádebiy) shıǵarmanı saxnaǵa kñshirip, janlı kñrsetiw ushın xızmet qıladı. Sonıń ushın da, teatr — sintetikalıq ñner.

Birinshi náwbette, teatr — saxna ñneri, yaǵnıy is-háreketti, qıymıl-qozǵalıslardı kñrkem sñz benen bir qosıp beretuǵın ñner. Bul háreketlerdi saxnada aktyor atqaradı. Aktyorlar dramadaǵı personajlardı saxnada qayta «tiriltip» jańa obrazlar jaratadı.