Ádebiyattanıw teoriyası (Járimbetov Q. Saǵıydullaeva J)

Lirikanı kórkem forması boyınsha bóliw dástúri de bar. Bul jaǵdayda lirikalıq shıǵarmalardıń mazmunı emes, al onıń forması esapqa alınadı. Mısalı, bántleri (strofa), qatar sanları, buwın sanları, uyqas túrleri hám basqa da qosıq ñlshemleri esapqa alınadı.

Mısalı, ǵázzeller eki qatarlı bántlerden turadı, bul bántlerdi báyit dep ataydı, uyqasları: birinshi bánt a-a, ekinshisi b-a,

úshinshisi v-a bolıp solay kete beredi. Hárbir báyittiń ekinshi qatarı birinshi báyitke (a-a ǵa) uyqasıp keledi. Nawayınıń ǵázzelleri usı janrdıń klassikalıq úlgisi bolıp esaplanadı. Ǵázzel aruz ñlsheminde jazıladı. Qaraqalpaq ádebiyatında I.Yusupov, M.Qarabaev, Á.Ótepbergenov ǵázzeller jazadı. Qaraqalpaq ádebiyatındaǵı ǵázzeller barmaq (sillabika) ñlsheminde jazıladı. Saǵan qarashıq, basqaǵa — sır, gúmandur kñzleriń, (a) Uqqanǵa quyash, uqpaǵanǵa dumandur kñzleriń. (a)

Jup gáwhar peshanańdaǵı saǵan — kñz, maǵan — tilsim, (b) Biri — jeyran oynaqshıǵan, biri — jalındur kñzleriń. (a)

(M.Qarab aev).

Rubayı—tñrt qatardan turatuǵın, juwmaqlawshı pikirdi bildiretuǵın usı 4 qatar pútin bir ǵárezsiz shıǵarma bolıp tabıladı. Uyqasları — AAAA, kñbinese, AABA túrinde keledi. Rubayı klassikalıq poeziyada, kñbinese, filosofiyalıq temada, aruz ñlsheminde jazıladı.

Rubayınıń tártibi boyınsha ol eki bñlimnen: analiz hám sintezden turadı. Birinshi qatarda oy-pikir, másele beriledi, onı tezisdep ataydı, ekinshi qatarda usı tezis rawajlandırıladı. úshinshi qatarda qarama-qarsı pikir beriledi, onı antitezis dep ataydı. Tñrtinshiqatarda qoyılǵan máseleniń sheshimi, yaǵnıy oy-pikirlerdiń juwmaǵı beriledi. Bunı sintez dep ataydı.Tñmendegi

mısaldı usı tártip penen tallawǵa boladı.

Men dúnyaǵa keldim, kelgen menen toldı ma dúnya, Men ketermen, ketken menen sorlı ma dúnya, Topıraqtan shıǵıp jáne topıraq bolarman,

Túsindirer adam sende boldı ma dúnya.

(OmarHayya

m).

40

Tórtlikler: Rubayıǵa uqsaǵan, onıń menen únles, tematikası sheklenbegen, biraq barmaq (sillabika) ñlsheminde jazıladı.

Qaraqalpaq ádebiyatında tñrtlikler I.Yusupovta kñbirek ushırasadı.

Birewler keń peyillikke shaqırar,

«Mendey hújdanlı bol» desip ah urar, Sen bazarǵa barıp tıńlap kñr: hárkim — Ózinde joq zattı izlep baqırar...

(I.Yusupov).

Murabba— arab tilindegi sñzlerden alınǵan. Tñrt qatarlı bántlerden ibarat qosıqlar, klassikalıq ádebiyatta murabbalardı

Yassawiy, Mashrab, Muqımiy kñp jazdı. Qaraqalpaq murabbaları shártli túrde «murabba» dep atalıp, olar, tiykarınan, barmaq ñlsheminde jazılǵan.

Muxammesler— hárbir bánti bes qatardan ibarat qosıqlar, uyqasları: birinshi bánt A, A, A, A, A, ekinshi bánt B, B, B, B, A, úshinshi bánt V, V, V, V, A, h.t.b. Hárbir bánttiń besinshi qatarı birinshi bántke uyqasadı. Klassikalıq muxammesler

aruz ñlsheminde jazıladı. Biraq, qaraqalpaq muxammesleri, tiykarınan, barmaq (sillabika) ñlshemine súyenip jazıladı.

Muashshaq — sñz oyınına tiykarlanǵan forma. Onda qosıq qatarlarınıń bas háriplerin, joqarıdan tñmen oqısaq, qanday da bir adamnıń atı yamasa basqa bir atama kelip shıǵadı. Evropa

ádebiyatında qosıqtıń bunday túrinakrostix dep ataydı (grek tilindegi akros shettegi,stichos—qosıq degen sñzlerden alınǵan).

Házirgi qaraqalpaq ádebiyatında shayır Baxtıyar Ǵenjemuratovtıń lirikasında akrostixlar kñbirek ushırasadı.

Gúllabi qawınday shireń tamıp tur,

Úh! erniń, kñzleriń ne dep janıp tur?! «Lawlap ñrtenbeske qoymaspan!» dey me, Isen, kúlim qaldı... bul shın — anıqdur. Sáteń murtlı, murtsız hám saqallılar,

Tolı ǵoy átirapıń, olar naǵıp júr?!

Arsız saǵal yańlı jalańqaya bir zat,

Náyleyin, qálbimde qańsılap shawıp júr...

(B.Genjemuratov).

41

Evropa ádebiyatınan kirgen lirikalıq formalar: ekilikler (dvustishie), altılıqlar — sekstinalar, oktavalar — segizlikler, sonetler — tñrt qatarlı eki bántten hám úsh qatarlı eki bántten ibarat, jámi 14 qatarlı qosıq. Sonettiń ustası Shekspir bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq ádebiyatında sonetler I.Yusupov hám

M.Qarabaevta ushırasadı.

Geyde jasawǵa da bolmas qumarıń, Qayǵı hám sátsizlik kesapatınan. Waqıt ñtken sayın gñnerer bári, Mártebeń páseyer tússe atınan.

Kñldiń jarasıǵı — quslar qıyqıwı,

Júrekke tán názik sezim ikramlıq. Tatlı qıyal, tereń oyǵa uytıwı,

Ájayıp hádiyse bolıwı zańlı. Tınıs alıw — jasawdıń bir salası,

Tuńǵısh ıshqı — ñmirdegi baslı kún. «Súyseń júrekten súy» — deymiz danasıp, Júrek joytar qoldan ushqan jaslıǵın. Barlıq táshwishlerge júrek biyqarar, Hárkim miynetinen ráhát, sıy tabar.

(M.Qarabaev).

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Lirika termininiń mánisi.

2.Lirika termini qashan qáliplesti?

3.Lirikanıń baslı qásiyetleri?

4.Lirikalıq qaharman obrazı degende neni túsinesiz?

5.Lirikanıń mazmunı boyınsha bñliniwi haqqında túsinik

beriń.

6.Lirikanıń forması boyınsha bñliniwi haqqında nelerdi bilesiz?

7.Lirika neshe tipke bñlinedi?

8.Peyzaj lirikası tuwralı túsinik beriń.

9.Intim lirikası tuwralı túsinik beriń.

10.Meditativ (oy-pikirler) lirikası tuwralı túsinik beriń.

6-tema. DRAMA

Jobası:

1.Drama — kñrkem ádebiyattıń túrleriniń biri.

2.Epos hám dramanıń uqsaslıqları: syujet, xarakter jaratıw, bayanlaw tili.

3.Dramaturgiyanıń ñzine tán qásiyetleri.

4.Dramaturgiyanıń janrlarǵa bñliniwi haqqında qısqasha maǵlıwmat.

5.Dramaturgiya hám teatr, kino ñneri, telekñrsetiw,

radioesittiriw.

6. Dramaturgiya hám estrada (jeńil saxna kñrinisleri: miniatyura, intermediya hám basqa da teatrlastırılǵan kñrinisler).

Tayanısh sózler: drama, dramaturgiya, pyesa, komediya, drama, tragediya, tragikomediya, melodrama, dramaturgiya hám teatr, scenariy, libretto, kinoscenariy, radioscenariy, telescenariy, teatr dramaturgiyası, kinodramaturgiya, teledramaturgiya, radiodramaturgiya, intermediya, miniatyura, parodiya.

Dramaturgiya — ádebiyattıń úsh túriniń biri. Ol kñrkem sñz ñneri sıpatında ádebiyattıń epika hám lirika túrleri menen tıǵız baylanıslı, biraq onıń ñzine tán janrlıq qásiyetleri bar. Sonlıqtan, drama Aristotel zamanınan berli ádebiyattıń bir túri sıpatında esaplanıp, házirgi dáwirlerge shekem ñziniń janrlıq qásiyetlerin saqlap kelmekte. Degen menen, drama ádebiy túr sıpatında basqa da túrler menen jaqınlıq, uqsaslıq baylanıslarǵa iye. Mısalı, ayırım dramalıq shıǵarmalarda lirikalıq elementler ushırasadı. Ásirese, bular qatnasıwshılardıń monologlarında, muzıkalı dramalarda personajlardıń ariyalarında (atqarǵan lirikalıq

qosıqlarında) anıǵıraq hám tolıǵıraq kñrinedi. Mısalı, «Ǵárip ashıq» muzıkalı dramasındaǵı Ǵárip penen Shaxsánemniń ariyaları

lirikalıq sezimlerge, rúwxıy tolǵanıslarǵa tolı.

Ásirese, dramalıq shıǵarmalardıń epikalıq shıǵarmalar menen baylanısları, uqsaslıqları kñbirek bayqaladı.

Eger epikalıq shıǵarmalardıń (roman, gúrriń, dástan h.t.b.) tiykarın syujet quraytuǵın bolsa, dramalıq shıǵarmalardıń da

tiykarın syujet quraydı. Anıǵıraq aytsaq, epikalıq shıǵarmalarda

43

waqıya (syujet) ñziniń baslanıwına, rawajlanıwına, joqarı shıńına (kulminaciyasına), sheshimine iye bolıwı múmkin. Dramalıq shıǵarmalardıń basım kñpshiliginde syujet usınday jollar menen rawajlanadı hám juwmaqlanadı. Qálegen epikalıq shıǵarma menen

dramalıq shıǵarmanı syujettiń rawajlanıw nızamları boyınsha salıstırsaq, joqarıdaǵıday uqsaslıqlardı kñriwimiz múmkin.

Epikalıq hám dramalıq shıǵarmalarda syujetti rawajlandırıwdıń

birden bir nátiyjeli jolı — bul konfliktti (personajlar arasındaǵı qarama-qarsılıqtı) sheber paydalanıw. Ádebiyattıń bul eki túrinde de syujettiń rawajlanıwına tiykar bolatuǵın elementlerdiń biri

— bul konflikt. Mısalı, Shekspirdiń «Romeo hám Djulyetta» tragediyasında orta ásirlerdegi feodallıq jánjellerge tiykarlanǵan Montekki hám Kapuletti familiyaları (urıwları) arasındaǵı qarama-

qarsılıq, jawlasıw jaǵdayları birin-biri súygen Romeo hám Djulyettanıń táǵdirine tásir etip, tiykarǵı syujetti rawajlandıradı. Epikalıq hám dramalıq shıǵarmalardaǵı talaplardıń biri — bul xarakter jaratıw. Eki túrdegi shıǵarmalarda da qaharman xarakteri jaratılıwı tiyis, yaǵnıy qaharmannıń obrazı onıń isháreketleri, ishki tolǵanısları, keshirmeleri, personajlar menen

ara qatnasıqları, sñylew ñzgesheligi, monologları, dialogları arqalı kñrinedi. Demek, xarakter jaratıw epikaǵa da, dramaǵa da

tiyisli talaplardıń biri bolıp tabıladı.

Dramanıń janrlıq qásiyetleri. Drama áyyemgi grek tilindegi drao yamasa drage sñzinen alınıp, sñzlik mánisi boyınsha

«háreket

etiw» degen mánisti ańlatadı. Demek, terminologiyalıq atamanıń ñzi dramalıq shıǵarmanıń háreketlerdi kñrsetiwge baǵdarlanǵanın bildiredi. Bunıń sebebi dramanıń sñz ñneri sıpatında payda bolıwı teatr ñneri menen baylanıslı, yaǵnıy saxnada obraz jasap, onı tamashagñylerge kñrsetiw menen baylanıslı. Olay bolsa dramalıq

shıǵarmalardıń «tutınıwshı»sı (paydalanıwshısı) teatr bolıp

tabıladı.

Sonlıqtan, dramalıq shıǵarmalardıń janrlıq qásiyetleri teatr (saxna)

ñneriniń ñzgeshelikleri menen belgilenedi.

Dramalıq shıǵarmalardı, kñbinese, pyesa dep te júritedi

(francuz

tilindegi piese — pútin, tutas degen sñzden alınǵan). Solay etip, pyesa yamasa dramalıq shıǵarma saxna jaǵdaylarına

mñlsherlenedi, anıǵıraq aytsaq, pyesanı saxnada oynaw, kñrsetiw shártleri dramaturg tárepinen esapqa alınıwı tiyis. Eger de

jazıwshı teatr tábiyatın bilmese, saxna sharayatlarınan xabarsız

44

bolsa, ol itibarlı dramalıq shıǵarma jaza almaydı hám dramaturg bola almaydı. Demek, dramaturg pyesanı saxna ushın, onı saxnada

kñrsetiw ushın jazadı, olay bolsa saxnadaǵı kñrsetiwdiń waqıt muǵdarın esapqa alıwı tiyis. Eń úlken degen dramalıq shıǵarmalar eki yarım yaki úsh saat dawamında kñrsetiledi. Dramaturg usı mñlsherden kelip shıǵıp, pyesanıń kñlemin shekleydi. Shıǵarmanı saxnalıq waqıtqa mñlsherlep jazıw dramaturgiyanıń basqa ádebiy túrlerden baslı ñzgeshelikleriniń biri bolıp tabıladı.

«Drama» sñziniń ñzi «háreket», «qıymıl» degendi ańlatadı dep joqarıda aytqan edik. Olay bolsa, dramaturg ñz shıǵarmasında personajlardı qıymıl-qozǵalıs, is-háreket jaǵdaylarında kñrsetiwi kerek, basqasha aytqanda, dramada personajlardıń obrazları olardıń

qıymıl-háreketleri menen ashıladı. Dramalıq obrazlar tamashagñydiń pyesanı saxnada kñrip qabıllawı ushın jaratıladı.

Dramalıq obraz jaratıw ushın personajlardı qıymılháreketlerine

say sñyletiw kerek boladı. Sonlıqtan, dramalıq shıǵarmalarda personajlardıń dialogları (júzbe-júz sñylesiwleri, sáwbetleri) hám monologları áhmiyetli orın tutadı.

Dialoglar arqalı personajlardıń is-háreketleriniń mánisi ashıladı. Dramalıq shıǵarmalarda dialoglar jaǵdaylardı shiyelenistiriwge, yaǵnıy dramalıq halatlardı kúsheytiwge, personajlardıń xarakterlerin ashıwǵa járdem beretuǵın tiykarǵı qurallardan bolıp esaplanadı. Dramada monologlardıń ñz xızmeti bar. Monolog járdeminde personajdıń ishki dúnyası, ruwxıy halatı, tolǵanısları beriledi, nátiyjede, monolog xarakterlerdiń hár tárepleme ashılıwına járdem beredi. Epikalıq shıǵarmadaǵı monologlar oqıwǵa mñlsherlengen bolsa, dramalıq shıǵarmadaǵı monologlar aktyordıń dawıslap aytıwına shaqlanadı. Dramalıq shıǵarmalarda monologlar saxnada kñrsetiw múmkin bolmaǵan ruwxıy halatlardı sáwlelendiredi.

Dramanıń jáne bir ñzgesheligi sonda, pyesanıń jazılıwı,