Ádebiyattanıw teoriyası (Járimbetov Q. Saǵıydullaeva J)

bir túri bolıp tabıladı. Novella tñmendegi janrlıq belgilerge iye boladı: a) bir qaharmannıń basınan keshken waqıya qısqa, ıqsham súwretlenedi; b) syujet kútilmegen jerden baslanadı; d) personajlar

sanı kútá sheklengen boladı; e) shıǵarmada oǵırı qısqa waqıtqa kñp jıllıq waqıyalardıń mazmunı sıydırıp jiberiledi.

Qaraqalpaq ádebiyatında bul janrdıń jaqsı úlgileri sıpatında jazıwshı A.Sultanovtıń, házirgi dáwirde M.Tawmuratovtıń novellaların esaplawǵa boladı.

Ocherkñziniń kñlemi hám súwretlew usılları jaǵınan gúrrińge jaqın janr. Ocherkte házirgi turmıstıń waqıyaları hám qaharmanları súwretlenedi. Ocherk anıq materillarǵa, faktlerge, maǵlıwmatlarǵa kñbirek súyenedi, jazıwshınıń fantaziyası (kñrkem

qıyalı) sheklengen boladı. Qaraqalpaq ádebiyatında

Ó.Xojaniyazov,

S.Sáliev, O.Ábdiraxmanov h.t.b. ocherk jazıwda kñzge túsken sheber jazıwshılar bolıp esaplanadı.

Epikanıń bul túri kñrkem ocherk hám jurnalistikalıq ocherk bolıp ajıraladı. Kñrkem ocherkte kñrkem shártlilikler kñbirek qollanılsa, jurnalistikalıq ocherkte turmıstaǵı konkret adam yaki waqıya tuwralı anıq maǵlıwmatlar keltirilip, turmıs shınlıǵı dálme-dál beriledi. Ocherk kúndelikli turmıstaǵı zárúrli máselelerdi keskin kñteredi. Bul jaǵınan ol basqa janrlarǵa qaraǵanda kútá operativ (shaqqan) janr bolıp esaplanadı.

Tımsal— aqıl beriw, úgit-násiyat mazmunına iye satiralıq usılda jazılǵan shıǵarma. Tımsal, kñbinese, allegoriyalıq (astarlap aytıw) usılın qollanadı. Qaraqalpaqsha «tımsal» degen atamanıń ñzi de «tımsallap aytıw», yaǵnıy «astarlap aytıw» degendi bildiredi. Tımsalda kishigirim syujet qollanıladı, haywanlar, quslar, ñsimlikler, geyde adamlar personajlar sıpatında kirgiziledi. Olardıń qásiyetlerin, biologiyalıq ñzgesheliklerin beriw arqalı adamlardıń jıynaqlanǵan obrazların beredi. Mısalı, qasqır ashkñz, nápsiqaw, túlki sum, mákkar, eshek aqılsız, ñjet adamlardıń

obrazların beredi.

Dúnya ádebiyatında tımsal kútá eski janrlardan. Onıń ustaları bolıp tñmendegi jazıwshılar sanaladı: Ezop (Antik Greciya, b.e.sh.

V-VI á.á.), Fedr (Antik Rim, b.e. 1-á.), Lafonten (Franciya,

XVII á.), Krılov (Rossiya, XVIII—XIX á.á.), Mixalkov (Rossiya, XX—XXI á.á.). Qaraqalpaq ádebiyatında D.Aytmuratovtıń

tımsalları usı janrdıń eń jaqsı úlgilerinen bolıp tabıladı.

30

31

yamasa qaraqalpaqsha táriyip qosıqları, elegiyalar yaki qaraqalpaqsha nalısh qosıqları, publicistikalıq qosıqlar, filosofiyalıq

qosıqlar, epigrammalar, epitafiyalar, yumor hám satiralıq qosıqlar.

5. Lirikanıń forma boyınsha jikleniwi: ǵázzeller, murabbalar, rubayılar, tñrtlikler, muxammesler, muashshaq yamasa akrostix, lirikalıq poema, sonetler, oktavalar, sekstinalar, erkin qosıq yamasa verlibr h.t.b.

Tayanısh sózler:lirika, lirikalıq obrazlar, lirikalıq qaharman, meditativ lirika, intim lirikası, peyzaj lirikası, didaktikalıq qosıqlar,

publicistikalıq lirika, táriyip qosıqları, nalısh qosıqları, satirikalıq lirika, ǵázzel, rubayı, tñrtlik, murabba, muhammes, muwashshaq.

Lirika termini áyyemgi grek tilinde sñzlik mánisi boyınsha muzıka ásbabın (lira) ańlatqan. Biraq, bul sñz ádebiy termin sıpatında b.e.sh. III ásirden baslap ellinizm dáwirinde qollanıla baslaǵan. Sońın ala lirika termini antik grek ádebiyatı menen qatar antik Rim ádebiyatında, jańa dáwirde Batıs Evropa ádebiyatında qollanıla baslaǵan. XVIII-XIX á.á. rus ádebiyatında termin sıpatında qáliplesken. Oraylıq Aziya xalıqları ádebiyatlarında, sonıń ishinde qaraqalpaq ádebiyatında lirika termin retinde XX ásirdiń birinshi yarımında qáliplesti.

Lirikanıń janrlıq qásiyetleri. Qaraqalpaq ádebiyatında hám ádebiyattanıw iliminde lirikalıq shıǵarmalar, kñbinese, qosıq degen termin menen júritiledi. Qosıq shıǵısı boyınsha folklorlıq termin. Sazǵa, namaǵa qosıp aytıw degendi ańlatadı. Túrkiy xalıqlar sñz ñnerinde erte dáwirlerden beri qollanıladı. Mısalı, Maxmud Qashǵariydıń «Devanu luǵatit túrk», Yusuf Has Hajibtiń «Kutadǵu bilig» shıǵarmalarında «qoshuǵ» yamasa «qo‘shiq» túrinde qollanılǵan13

.

Biraq, qaraqalpaq ádebiyatında qosıq termininiń qollanılıw

ñzgesheligi bar. Rawajlanǵan ádebiyatlarda namaǵa salıp aytılatuǵın lirikalıq shıǵarmalardı hám taqmaqlap oqılatuǵın

(deklamaciya etiletuǵın) ritmik tekstlerdi ayırım-ayırım terminler menen ataydı. Mısalı, rus ádebiyatında «pesnya», ñzbek ádebiyatında «qo‘shiq» — bul nama menen muzıkaǵa salıp aytılatuǵın

poetikalıq janr, al «stix» hám «sheyr» muzıkalıq ásbaplardan, namadan ǵárezsiz ritmik tekst. Al, qaraqalpaq ádebiyatında, qosıq termini menen muzıkaǵa qosıp aytılatuǵın shıǵarmanı da, muzıkadan ǵárezsiz shıǵarmanı da túsinedi. Qosıq termininiń bunday qásiyetin qaraqalpaq ádebiyatshısı N.Dáwqaraev dáslepki márte anıqlaǵan edi14

.

Solay etip, házirgi qaraqalpaq ádebiyatında hám ádebiyattanıw iliminde qosıq degen termin arqalı tek ǵana namaǵa salıp aytılatuǵın poeziyalıq shıǵarmanı emes, al ulıwma adamnıń ishki sezimlerin, kewil tuyǵıların, ruwxıy tolǵanısların beretuǵın

hám taqmaqlap aytılatuǵın lirikalıq shıǵarmalardı da túsinedi. Demek, kñpshilik jaǵdaylarda (eger de lirikalıq shıǵarma proza menen jazılmaǵan jaǵdayda) qosıq penen lirika bir mánisti bildiretuǵın sinonim terminler bolıp tabıladı.

Lirika ádebiyattıń tiykarǵı úsh túriniń biri (epos, drama, lirika). Ol sırtqı dúnyanı sáwlelendiriwde epos penen dramadan qatań ajıralıp turadı. Eger epos penen dramanıń baslı qásiyetleri waqıyalardı bayanlaw hám personajlardıń is-háreketlerin usı waqıyalarǵa, sharayatlarǵa baylanıstırıp kñrsetiwden ibarat bolsa, lirika waqıyalardı bayanlap otırmaydı. Lirika sırtqı ortalıqtıń tásirinen payda bolǵan quwanısh, súyinish, qayǵı-hásiret yamasa nalısh sezimlerin, ruwxıy tuyǵılar menen keshirmelerdi, oypikirlerdi emocional (tásirsheń) formada beredi. Epos hám dramadaǵıday lirikada da ádep-ikramlılıq, aqıl-násiyat

(didaktika),

ıshqı-muhabbat, turmıs h.t.b. máseleler, temalar kñterile beriwi múmkin. Biraq, lirikada bul máseleler menen temalar waqıyalardı obyektiv súwretlew arqalı emes, al shayırlardıń subyektiv (jekke) sezimlerin beriw arqalı ñz sheshimin tabadı.

Lirikalıq shıǵarmanıń oraylıq tulǵası — lirikalıq qaharman.

Lirikalıq shıǵarmalarda, tiykarınan, shayırdıń ñziniń ishki keshirmeleri beriledi, sonlıqtan, ayırım jaǵdaylarda shayırdı lirikalıq qaharman sıpatında qabıl aladı, yaǵnıy shayır menen

lirikalıq qaharmandı bir qosıp túsinedi. Biraq, lirikada berilgen sezimlerdi, ruwxıy keshirmelerdi tek shayırdıń jekke turmısına baylanıslı dep túsiniwge bolmaydı. Sonlıqtan, «lirikalıq men»di yaki «lirikalıq qaharman»dı tánha shayırdıń ñzi dep qabıllawǵa

bolmaydı. Shayır ñzinen basqanıń da ishki dúnyasına, ruwxıy jaǵdayına kiriw uqıbına iye, «lirikalıq men» arqalı kñp adamlardıń

ishki dúnyasın, túrli sezimlerin, ruwxıy keshirmelerin, júrek dártlerin bere aladı. (Bunday uqıptı ádebiyatta talant dep

ataydı). Sonıń ushın da, lirikalıq qaharman — bul shayırdıń ózi emes, al kórkem ádebiy obraz. Demek, lirikalıq shıǵarmalardaǵı

qaharmanlardı eki toparǵa ajıratqan jñn boladı: subyektiv qaharman, yaǵnıy shıǵarmanıń tiykarǵı personajı, qosıqtaǵı barlıq

kewil keshirmeleri subyektiv (lirikalıq) qaharmannıń atınan beriledi; obyektiv qaharmanlar, yaǵnıy shıǵarmadaǵı lirikalıq qaharmannan basqa qatnasıwshılar. Obyektiv qaharmanlar lirikalıq

sezimlerdi, keshirmelerdi beriwde járdemshi xızmet atqaradı. Juldız aǵıp ketse aqshamǵı waqta,

Birden sen túserseń yadıma meniń. Jasın tústi dese jasıl daraqqa, Dárhal sen túserseń yadıma meniń. Izmir shñllerinde esken samallar, Túrkiy tilde jollap qayǵılı xabar, Iyesin joǵaltqan bir at janıwar, Tınbay segbir tartar yadımda meniń.

Shayır I.Yusupovtıń ataqlı ilim ǵayratkeri akademik M.Nurmuhammedovtıń mezgilsiz qaytıs bolıwına baylanıslı jazǵan

joqlaw qosıǵında adamnıń ruwxıy keshirmelerinen bolǵan qayǵıhásiret sezimleri beriledi. Lirikalıq qaharman ñziniń jaqın dostın onıń ñlimi sebepli eslep, qayǵılı, hásiretli sezimlerge beriledi, onı joqlaydı, aqshamları aqqan juldızǵa, jasıl terekke túsken jasınǵa teńeydi, onı joqlap atırǵan xalıqtı iyesin joǵaltıp segbir tartıp júrgen atqa megzetedi. Bul qosıqta akademiktiń ñlimi qayǵılı sezimlerdi oyatatuǵın sırtqı tásir, yaǵnıy obyektiv obraz bolıp xızmet etedi. Iyesin joǵaltqan at obrazı da obyektiv obraz,

ol da lirikalıq sezimlerdi tereńletiw ushın járdemshi obraz xızmetin atqaradı.

Lirika ishki sezimlerdi, ruwxıy jaǵdaylardı beretuǵın janr bolǵanlıqtan, ol qısqa, ıqsham bolıwı kerek. Sebebi, lirikalıq shıǵarma bir momenttegi sezimlerdi beredi. Eger de lirikalıq shıǵarma kñp sozılıp ketse, ol zerigerli bolıp ketedi, onıń kñrkemlik

dárejesi tñmenleydi.

34