Ádebiyattanıw teoriyası (Járimbetov Q. Saǵıydullaeva J)

bolıp tarmaqlanadı.

Shıǵarmalardı bayanlaw túrine qaray geyde proza janrı yamasa

poeziya janrı dep te ajıratıw ushırasadı. Bul terminler, kñbinese,

ámeliy is babında ǵana qollanıladı. Negizinde, proza hám poeziya

24

ádebiy janrlar emes, al kñrkem tildiń formaları, túrleri bolıp tabıladı.

Solay etip, kñrkem ádebiyattı úsh túrge bñliw (epos, lirika, drama) ilimde Aristotel zamanınan berli dástúr bolıp kiyatır.

Bul qádeni sońǵı dáwirlerdegi ádebiyatshı alımlar da quwatlap kelmekte. Degen menen, kñrkem ádebiyatta shıǵarmalardıń sonday

túrleri bar, olardı tolıǵı menen yaki lirikaǵa, yaki epikaǵa, yaki dramaǵa jatqarıp bolmaydı. Aytayıq ballada, poema janrlarında jazılǵan shıǵarmalar ñzinde lirikalıq qásiyetlerdi de, epikalıq qásiyetlerdi de jámleydi. Mısalı, I.Yusupovtıń «Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq» poeması lirikalıq sezimlerdi beriwden baslanadı, sońınan epikalıq syujet (waqıya) baslanadı, waqıyalar arasında jáne de lirikalıq sheginisler berip barıladı. Nátiyjede, shıǵarma liro-epikalıq sıpatqa iye boladı.

Ayırım shıǵarmalarda hám lirikalıq, hám dramalıq qásiyetler teńnen qollanıladı. Sonlıqtan, olarǵa liro-dramalıq shıǵarmalar dep janrlıq atama beriledi. Mısalı, I.Yusupovtıń «Aktrisanıń ıǵbalı» shıǵarması hám dramaturgiya, hám lirika talaplarına

ılayıqlap jazılǵan. Onda lirikalıq sezimler, keshirmeler beriledi, sonıń menen birge dramaturgiyanıń elementleri de qollanıladı. Bunday shıǵarmalardı janrlıq belgileri boyınsha liro-dramalar dep ataydı. Bunday birneshe janrlıq belgilerdi ñzinde jámleytuǵın shıǵarmalardı ádebiyattanıwda qospaqjanrlar dep te júritiledi.

Kñrkem ádebiyattaǵı usınday hám basqa da janrlıq qubılıslardı úyrengen ádebiyatshı alımlar olardı ádebiyattıń tñrtinshi túri

dep belgilewdi usınadı. Olardıń birewleri satiranı ñz aldına túr dep qarap, onı ádebiyattıń tñrtinshi túri dep esaplawdı usınıs

etedi .

9

Ekinshileri liro-epikalıq janrdaǵı shıǵarmalardı (poemalardı, balladalardı, tımsallardı), sonday-aq, ádebiy publicistikalıq shıǵarmalardı (ocherklerdi, pamflet, felyetonlardı) ayrıqsha túrlerge jatqaradı10. Al, úshinshileri naqıl-maqallar, jumbaqlar, aforizmler, gnomalar, xokku, fard, epigramma sıyaqlı kishi

janrlardı toplap, olarǵa paremiyalar dep atama berip, ádebiyattıń

9

tñrtinshi túri bolatuǵının tastıyqlaydı11. Sonıń menen birge, joqarıda keltirilgen qospaq janrlardı ádebiyattıń aralıq túrleri dep, al ádebiy-publicistikalıq janrlardaǵı shıǵarmalardı (ocherk, esse h.t.b.) ádebiy túrlerge qosılmaytuǵın bñlek formalar dep qabıllawdı usınatuǵın ádebiyatshılar da bar12. Biraq, bul pikirler ele usınıslar dárejesinde turıptı. Sonlıqtan, sabaqlıqlarda, oqıw qollanbalarında janrlıq tallawlar ádebiyattıń burınǵı úsh túri tiykarında júrgizilmekte.

EPOS

Epos termini áyyemgi grek tilinen alınǵan bolıp, sñzlik mánisi boyınsha áńgime, ertek degendi bildiredi. Epos —

ádebiyattıń úsh túriniń biri. Óziniń janrlıq qásiyeti boyınsha waqıyanı hám oǵan qatnasatuǵın adamlardı kñrkem bayanlap, súwretlep beretuǵın shıǵarmalardıń túri. Epikalıq shıǵarmada, eń birinshi náwbette, syujet bolıwı kerek. Áyyemgi grek filosofı Aristotel (b.e.sh. 384-322) birinshi márte kñrkem ádebiyattı epos, drama, lirika dep úlken úsh toparǵa bñlgen edi. Onıń aytıwı boyınsha, eger jazıwshı (Aristoteldiń termini boyınsha

«poet») waqıyalardı bayanlaǵanda olardan ñzin bñlek tutsa, olarǵa ñzi qatnaspay olar tuwralı sırttan qalıs bayanlasa, onda bul shıǵarma epos túrine jatadı. Ol mısal retinde Gomerdiń

«Iliada» hám «Odisseya» dástanların keltiredi. XIX ásirde jasaǵan ullı rus ádebiyatshısı V.G.Belinskiy de (1811-1848) usı pikirdi quwatlap, eposta jazıwshı (poet) bolıp ñtken waqıyalardıń ápiwayı bayanlawshısı ǵana bolıp esaplanadı dep aytqan edi. Mısalı, Aybektiń «Nawayı», Muxtar Áwezovtıń «Abay jolı» romanlarında,

Sh.Aytmatovtıń «Razı bol, Gúlsarı» povestinde,

T.Qayıpbergenovtıń

«Qaraqalpaq dástanı» trilogiyasında, Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» roman-tetralogiyasında avtorlar súwretlenip atırǵan waqıyalarǵa ñzleri tikkeley qatnaspaydı, al olardı sırttan bayanlaydı, olarda avtordıń roli kñrinbeydi, avtorlar waqıyalardan ñzlerin bñlek

tutadı, tek bayanlawshı sıpatında kñrinedi.

11

Epikalıq shıǵarmalardıń jáne bir baslı qásiyeti — syujettiń rawajlanıwınıń barısında personajlardıń ara qatnasıqlarında qarama-

qarsılıq (konflikt) rawajlanadı. Al, bul konflikt personajlardıń jekke xarakterlerin qáliplestiredi. Mısalı, Sh.Aytmatovtıń «Razı bol, Gulsarı» povestinde qarapayım miynetkesh jigit, xalıq wákili Tanabay menen sovetlik dáwirdegi rayonlıq partiya basshıları arasında qatań qarama-qarsılıq kelip shıǵadı. Mine, usı konflikttiń barısında Tanabaydıń ádalatlıq ushın gúresten tayınbaytuǵın minezi, xalıq mápin hámme nárseden joqarı qoyatuǵın hasıl qásiyeti kñrinedi. Qullası, konflikt tiykarında Tanabaydıń jekke xarakteri qáliplesedi.

Epos termini ádebiyattanıw iliminde eki mániste qollanıladı: birinshisi — ulıwma epikalıq shıǵarmalar mánisinde, yaǵnıy ádebiy túr sıpatında, ekinshisi — xalıq eposları, xalıq dástanları mánisinde. Mısalı, «Alpamıs», «Qoblan» dástanları ilimde eposlar dep te atala beredi.

Súwretlenetuǵın waqıyalardıń kñlemine, waqıttıń uzınlıqısqalıǵına baylanıslı epostıń úlken, ortasha hám kishi túrleri qáliplesken. Úlken formalarına epopeyalar, qaharmanlıq dástanlar,

romanlar kiredi.

Epopeya termini bayanlaytuǵın waqıyaları kñlemi boyınsha kútá úlken hám quramalı, súwretleytuǵın waqtı uzaq, turmıstıń túrli táreplerin keń qamtıytuǵın shıǵarmalar toparın belgilew ushın qollanıladı. Epopeya ñz ishine birneshe romanlardı qamtıwı múmkin. Mısalı, L.Tolstoydıń «Urıs hám paraxatshılıq», M.Sholoxovtıń «Tınısh Don», M.Áwezovtıń «Abay jolı», qaraqalpaq

jazıwshıları T.Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaq dástanı», Sh.Seyitovtıń «Xalqabad», K.Mámbetovtıń «Posqan el» romanları eki, úsh, tñrt romanlardı ñz ishine aladı hám epopeyanıń úlgisi bola aladı.

Roman turmıstı, jámiyetlik qubılıslardı, jekke táǵdirlerdi, waqıyalardı keń kñlemde, tutas syujet ishinde súwretleytuǵın

shıǵarma. Roman janrı ñziniń kñtergen máseleleri jaǵınan da, turmıstı keń qamtıwı jaǵınan da birneshe gúrriń hám povestlerdiń wazıypasın bir shıǵarma kñleminde atqara aladı. Sonıń ushın da, roman janrı basqa janrlarǵa qaraǵanda kútá quramalı hám qospalı, birneshe janrlardıń belgilerin ñzine sińirgen sintetikalıq

sıpatqa iye. Usınday qásiyetleri menen de ol realistlik ádebiyattıń,

27

ulıwma, hárqanday milliy ádebiyattıń jetilisken janrı bolıp esaplanadı. Belinskiydiń durıs kñrsetkenindey, roman — bul xalıqtıń joqarı rawajlanǵanlıǵınıń belgisi.

Qaraqalpaq ádebiyatında roman janrı shın mánisinde XX ásirdiń 50-jıllarınıń aqırında qáliplesti hám rawajlanıw jolına tústi. Usı jılları qaraqalpaq ádebiyatında dáslepki romanlar A.Begimovtıń «Balıqshınıń qızı», J.Aymurzaevtıń «Ámiwdárya boyında», Ó.Ayjanovtıń «Aral qushaǵında» romanları járiyalandı. Bul janr sońınan T.Qayıpbergenovtıń «Sońǵı hújim» (1960), «Qaraqalpaq qızı» (1963), K.Sultanovtıń «Aq dárya» (1963) romanları menen tolıstı. Sonıń menen birge, qaraqalpaq ádebiyatı házirgi romannıń roman-dilogiya (T.Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaq

qızı»), roman-trilogiya (T.Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaq dástanı»)

hám roman-tetralogiya (Sh.Seyitovtıń «Xalqabad») sıyaqlı birneshe

túrleri menen jáne de bayıdı, onıń súwretlew múmkinshilikleri keńeydi, kñrkemlik dárejesi kem-kem ñsip barmaqta. Bulardıń barlıǵı milliy kñrkem dástúrler menen birge pútkil dúnya ádebiyatınıń roman dñretiwdegi tájiriybeleriniń birikpesinen (sintezinen) payda bolǵan qaraqalpaq ádebiyatınıń janrlıq rawajlanıwındaǵı jańa ñzgeshelikler bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaq romanınıń payda bolıw, qбliplesiw, rawajlanıw jolları, ondaǵı geypara teoriyalıq mбseleler qaraqalpaq бdebiyatshıları J.Narımbetovtıń «Каракалпакркий ронам», Б.Qojıqbaevtıń «Qaraqalpaq romanı», Z.Nasrullaevanıń «Проблена типа и характера в ровренеммой каракалпакркой прозе», S.Bahadırovanıń «Roman hбm dбwir», P.Nurjanovtıń «Hбzirgi qaraqalpaq

romanı poetikası (kompoziciyalıq hám janrlıq-stillik ñzgeshelikleri)» hám «Házirgi qaraqalpaq romanı (syujet hám konflikt poetikası)», Z.Bekbergenovanıń «Qaraqalpaq romanlarında kñrkem

sñz poetikası (1980-2010-jıllar)» degen atamalardaǵı

miynetlerinde izertlengen.

Povest kñlemi jaǵınan ortasha bolǵan epikalıq shıǵarmanıń bir túri. Ol romannan kishi, gúrrińnen úlken. Povestte romandaǵı sıyaqlı jámiyetlik turmıs waqıyaları, qaharman táǵdiri keń kñlemli epikalıq baǵıtta alınbaǵan menen ñziniń kñtergen máselesi jaǵınan,

qaharmanlar xarakterin súwretlewi menen de onnan áhmiyeti tñmen emes. Romanda birneshe tariyxıy dáwirdiń mazmunı

birneshe waqıyalar hám kñp sanlı qaharmanlar obrazı arqalı

28

ashılsa, al povestte solardıń bir bñlegi tereńirek sáwleleniwi múmkin. Sonıń ushın da, másele onıń kñleminde yamasa qaysı janrlıq túrge kirgiziliwinde emes, kñrkem shıǵarmanıń sol janrlıq formanı qalay atqara biliwinde, jazıwshı sheberliginde bolıwı kerek. V.G.Belinskiy roman menen povestti usı baǵdardan qarap, bir-birewiniń arasına diywal qoyıp birotala ajıratıp taslamaǵan, olardı oǵırı uqsas hám baylanıslı dep qaraǵan. Usınday sebeplerge baylanıslı bazıbir shıǵarmalardı geyde povest, geyde roman dep esaplaydı. Al, M.Sholoxovtıń «Adamnıń táǵdiri» shıǵarması bolsa,

ádebiyatshı alımlar tárepinen bazda gúrriń, al geypara orınlarda povest sıpatında júritiledi hám bular teoriyalıq jaqtan hám is júzinde aytarlıqtay qáte emes.

Kñrkem ádebiyattıń bir janrı sıpatında povest basqa xalıqlar ádebiyatında erteden-aq rawajlanǵan bolsa, al qaraqalpaq

ádebiyatında bul janrlıq túr XX ásirdiń 30-jılları qáliplesti hám ñziniń rawajlanıw jolına tústi. Usı waqıtları dñregen M.Dáribaevtıń

«Mıńlardıń biri», Á.Shamuratovtıń «Eski mektepte» povestlerinen baslap T.Qayıpbergenovtıń «Suwıq tamshı», «Uyqısız túnler», «Tánha ñzine málim sır», Sh.Seyitovtıń «Qashqın», «Kñp edi ketken tırnalar», «Isine tirkelip tigilsin!...», G.Esemuratovanıń «Jiyren», U.Pirjanovtıń «Qarda qalǵan izler...», «Apreldiń sońǵı aqshamı», E.Ótepbergenovtıń «Qumar» povestlerine shekem qaraqalpaq povesti ñziniń túrlishe janrlıq, stillik formalarda rawajlanıw jolların bastan keshirdi. Qaraqalpaq povestiniń rawajlanıw jolları, obraz jaratıw sheberligi máseleleri

Q.Kamalovtıń «Qaraqalpaq povesti», J.Esenovtıń «Sheberliktiń sırları», J.Saǵıydullaevanıń «Qaraqalpaq povestlerinde stillik izlenisler» ilimiy miynetlerinde sáwlelengen.

Gúrriń waqıyanı ıqsham jáne qısqa túrde sáwlelendiretuǵın kishi janr. Gúrrińde syujet, kñbinese, bir qaharmannıń átirapına shñlkemlesken boladı. Qaraqalpaq ádebiyatında N.Dáwqaraevtıń «Internatta», I.Yusupovtıń «Seydan ǵarrınıń gewishi», U.Pirjanovtıń «Ǵarrılar», «Shıra may» degen gúrrińleri usı

janrdıń talaplarına tolıq juwap beretuǵın shıǵarmalar bolıp esaplanadı.

Novella janrlıq belgileri boyınsha gúrrińge bir qansha jaqın. Novella italyan tilindegi novella— jańalıq degen sñzden alınıp, qaharman ñmirindegi keskin bir jaǵdaydı qısqa, ñtkir hám

kñrkem psixologiyalıq usılda súwretleytuǵın kishi epikalıq janrdıń

29