Ádebiyattanıw teoriyası (Járimbetov Q. Saǵıydullaeva J)

qurban bolsa, onda onı qaharmanlıqobrazlar toparına jatqarıwımız

múmkin.

Sonıń menen birge, tragediyalıq obrazdıń barlıǵı qaharmanlıq obraz bola bermeydi. Mısalı, iygilikli maqsetlerge erise almay, sonıń jolında qurban bolǵan ádebiy personajdıń obrazı tragediyalıq

obraz, biraq ol qaharmanlıq obraz bolmawı múmkin. Shekspirdiń «Romeo hám Djulyetta» tragediyasında birin-biri súygen jaslar muhabbat jolında qurban boladı. Biraq, olar qaharmanlıq obraz bola almaydı. Sebebi, olardıń is-háreketleri batırlıq is-háreketler emes. Sonıń ushın, olar ápiwayı tragediyalıq obrazlar bolıp esaplanadı.

Kñrkem obraz unamlı hám unamsız bolıp ajıratılıwı múmkin. Unamlı obraz ñzinde jámiyetlik normalarǵa say belgilerdi, jaqsı qásiyetlerdi jámleydi, onıń is-háreketleri xalıq tilegine, máplerine, ideallarına say iske asırıladı. Mısalı, Alpamıs, Gúlayım, Maman biy, Asan atalıq, Amangeldi batır obrazları usı talaplarǵa juwap beredi hám unamlı obrazlar bolıp esaplanadı.

Unamsız obraz ñzinde jámiyetlik normalarǵa sıyıspaytuǵın qásiyetlerdi jámleydi. Mısalı, Sháleke bay («Teńin tapqan qız»), Ǵodalaq («Súymegenge súykenbe») obrazları xalıqtıń etikalıq túsiniklerine sáykes emes. Bul personajlar kámbaǵallardıń awır jaǵdayın ñz mápleri ushın paydalanıp jası úlken bolıwına qaramastan, olardıń jas qızların hayallıqqa alıwǵa umtıladı. Olardıń bul is-háreketi insanıylıq, ádep-ikramlılıq normalarına sıyıspaydı. Sonıń ushın da, olardıń obrazları unamsız.

Folklorda, klassikalıq ádebiyatta, sonday-aq, sovet dáwirindegi

ádebiyatta obrazlar, kñbinese, qatań túrde unamlı hám unamsız bolıp bñlinetuǵın edi. Mısalı, Nawayınıń «Farhad-Shiyrin» dástanınıń bas qaharmanı Farhad joqarı adamgershilikli, tereń bilimli, júregi girshiksiz taza ideal adam obrazında súwretlenedi. Berdaqtıń «Aqmaq patsha» dástanında Gúlim hám oǵan jaqın tilekles personajlar adamgershilikli, insaplı, kñbinese, jábirkesh etip súwretlenedi, al Aqmaq patsha hám onıń átirapındaǵılar miyrimsiz, oysız, insanıylıq qásiyetlerdi ayaq astı etken arnamıssız etip súwretlenedi. Biraq, realistlik ádebiyatta, geyde ayırım obrazlarda unamlı hám unamsız qásiyetler aralas jámleniwi

múmkin. Mısalı, ullı rus jazıwshısı M.Yu.Lermontovtıń (1814-

1841) «Biziń zamanımızdıń qaharmanı» romanınıń bas qaharmanı Pechorin sımbatlı, aqıllı, oqımıslı, júris-turısı mádeniyatlı jigit. Sonıń menen birge, onıń minez-qulqında menmenlik bar, ol unamsız is-háreketlerdi de isleydi. Pechorin Kavkazda xızmette júrgeninde úyden shıqpaǵan jas tatar qızı Belanıń táǵdirine bile

tura jñnsiz aralasıp, onıń ñlimine sebepshi boladı.

20

Kñrkem obrazlar janrlıq principler boyınsha da ajıratılıwı múmkin. Mısalı, epikalıq obrazlar, dramalıq obrazlar yamasa lirikalıq obrazlar.

Epikalıq obraz degende shıǵarmadaǵı personajdıń isháreketleri,

basınan keshirgen waqıyaları arqalı sáwlelendirilgen obrazdı túsinemiz. Epikalıq obrazlar waqıyalardıń rawajlanıwı arqalı qáliplesedi, basqasha aytqanda, epikalıq súwretlew arqalı qáliplesedi.

Qaraqalpaq ádebiyatında epikalıq obraz jasawdıń jaqsı

úlgilerin

Berdaqtıń «Aqmaq patsha» dástanında, T.Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaq dástanı» roman-trilogiyasında, Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» roman-tetralogiyasında, «Shırashılar» romanında kñriwge boladı.

Lirikalıq obraz shıǵarmadaǵı lirikalıq qaharmannıń ishki sezimleriniń, kewil-keypiniń, ruwxıy keshirmeleriniń sáwleleniwi,

beriliwi arqalı jaratıladı. Lirikalıq obrazǵa lirikanıń baslı qásiyetleri sińdirilgen boladı.

Qıstıń kúni qar gúller, yarım, sen júrgen jerde,

Jupar iyis shashar jerler, yarım, sen júrgen jerde,

Bostanǵa dñner shñller, yarım, sen júrgen jerde, Ózgeshe sayrar búlbiller, yarım, sen júrgen jerde, Qádemińe qayıl jer, yarım, sen júrgen jerde.

(I.Yusupov)

.

Bul shıǵarmada obraz waqıyalardı súwretlew arqalı jasalmaydı,

al lirikalıq qaharmannıń súygen yarǵa bolǵan muhabbat sezimlerin

beriw arqalı jasaladı.

Dramalıq obrazlar, tiykarınan, dramaturgiyada jaratıladı. Personajlardıń is-háreketlerin saxnada kñrsetiw ushın súwretlew

— dramalıq obraz jasawdıń baslı shárti. Eger de epikalıq obraz

kitap oqıwshınıń abstrakt oylaw, súwretlengen waqıyanı kñz aldına elesletiw uqıbına mñlsherlep jaratılsa, dramalıq obraz personajlardıń sñylewi (dialog, monolog) hám bas personajlardıń ruwxıy dramasınıń keskinlesiwi arqalı jasaladı. Mısalı, ullı dramaturg Shekspirdiń «Otello» tragediyasında shiyelenisken waqıyalar iyrimine túsken Otellonıń ruwxıy dramasın kñrsetiw

arqalı dramalıq obraz jaratılǵan.

21

Kñrkem shıǵarmalarda tiplik obrazdegen de túsinik bar. Onı tñmendegishe túsindiriw múmkin. Tiplik obraz — kñrkem shıǵarmada súwretlenip atırǵan dáwirge tán bolǵan ulıwmalıq, ortaq belgilerdi, sol dáwir adamlarınıń qásiyetlerin ñzine jámlegen, personajlardıń tipiklestirilgen obrazı. Eń baslısı, biz tiplik obraz arqalı jazıwshı súwretlep otırǵan dáwirdi bir tutas túsinip hám onıń baslı belgilerin durıs ańlay alamız. Mısalı, T.Qayıpbergenovtıń «Kñzdiń qarashıǵı» romanındaǵı Jaqsılıq

Dáwletov, Sh.Seyitovtıń «Xalqabad»ındaǵı Qudaybergen Shundıy,

Qunnazar aqsaqal (1-2-kitaplarda), K.Mámbetovtıń «Hújdan»ındaǵı

Qasım, O.Ábdiraxmanovtıń «Bosaǵa» romanındaǵı Nazar h.t.b. personajlar súwretlenip atırǵan dáwirdiń ñzgesheliklerin, qaramaqarsılıqların, adamlardıń uqsas xarakterlerin ñzine sińirgen hám xarakterleri real ashılǵan tiplik obrazlar. Sonıń menen birge, tiplik obrazlar qaharmanlardıń individual, jekke minez-qulqına, xarakterine qarsı kelmeydi. Jazıwshı jekke belgiler menen ulıwmalıq, tipiklik belgilerdi tıǵız birlestirse, yaǵnıy jekke belgiler arqalı tiplik jaǵdaylardı berse — ol, demek, sheberlik degen sñz.

Obraz hám xarakter.Kñrkem shıǵarmada obraz jaratıw, kñbinese, qaharman xarakterin ashıw arqalı iske asırıladı. Xarakter termini sñzlik mánisi boyınsha grek tilindegi charekter

— ózine tán ózgeshelik, belgidegendi ańlatadı. Jazıwshı ñzi jaratıp otırǵan obrazdıń isenimliligin, kñrkemligin, tásirsheńligin kúsheytiw ushın qaharman xarakterin jaratadı. Onıń jekke adamgershilik qásiyetleri, minez-qulqı, oy-ñrisi, ishki dúnyası, rúwxıy jaǵdayları, is-háreketleri sol qaharman jasap turǵan social-jámiyetlik ortalıq, tariyxıy sharayatlar menen tıǵız baylanısta súwretlenedi. Kñrkem shıǵarmadaǵı, mısalı, romandaǵı yaki dramadaǵı barlıq qatnasıwshılardıń xarakterleri jaratıla bermeydi, al bas qaharmanlardıń hám olarǵa kútá jaqın personajlardıń xarakterleri jaratıladı. Mısalı, Sh.Seyitovtıń

«Shırashılar» romanındaǵı bas qaharman Esjan ǵarrı obrazı onıń jekke xarakteri arqalı ashılǵan. Esjan ǵarrı ñz miyneti menen kún keshiretuǵın, aq kewil, keń peyil, miymandos adam. Ol XX

ásirdiń basında júz bergen awdarıspaqlardı, puqaralıq urıslardı jaman kñredi. Adamlardıń ne ushın aqlarǵa hám qızıllarǵa

bñlinip qan tñgispe urıs júrgizetuǵınlıǵına túsinbeydi. Ol úyine

22

kelgen qızıllarǵa da, aqlarǵa da shay-suwın berip otıra beredi. Jazıwshı Esjan ǵarrınıń jekke xarakterin ashıw arqalı jaqsı insanǵa tán ullı gumanistlik qásiyetlerdi bere alǵan hám qan tñgispe urıslarǵa jek kñriwshilik sezimlerin oyata alǵan.

Folklorlıq dñretiwshilikte, sonday-aq, áyyemgi hám orta ásirler

ádebiyatlarında jekke xarakter jaratıw dástúri joq. Olarda qaharmanlar ñzleriniń is-háreketleri, idealları arqalı pútin bir xalıqtıń, qáwimniń, sociallıq topardıń jıynaqlanǵan obrazın bere aladı. Máselen, Alpamıs ñziniń is-háreketi, arzıw-ármanları arqalı feodallıq ala awızlıqtan bñlinip ketken gúlli Qońırat eliniń birlesiw, tınısh-tatıw, amanlıqta jasaw ármanların sáwlelendiredi.

Qaharman obrazın onıń jekke xarakteri arqalı jaratıw dástúri jańa burjuaziyalıq Evropa ádebiyatında qáliplesken hám XIX ásir realistlik ádebiyatta gúllep rawajlanǵan.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Kñrkem obraz degenimiz ne? Onıń qanday túrleri bar?

2.Kñrkem obraz estetikalıq qásiyetleri boyınsha qanday túrlerge bñlinedi?

3.Komediyalıq obraz tuwralı túsinik beriń.

4.Tragediyalıq obraz tuwralı túsinik beriń.

5.Unamlı hám unamsız obrazlar tuwralı ne bilesiz?

6.Kñrkem obraz janrlıq qásiyetleri boyınsha qanday túrlerge bñlinedi?

7.Epikalıq obrazlar tuwralı túsinik beriń.

8.Lirikalıq obrazlar tuwralı túsinik beriń.

9.Dramalıq obrazlar haqqında túsinik beriń.

4-tema. ÁDEBIY TÚRLER HÁM JANRLAR

Jobası:

1.Ádebiy túrler hám janrlar tuwralı ulıwma túsinikler.

2.Epikalıq túr tuwralı ulıwma túsinik.

3.Epostıń ishki bñliniwi: dástanlar, ertekler, mifler, ańızlar, romanlar, povestler, gúrrińler, novellalar, ocherkler, eske túsiriwler (memuarlar), tımsallar, anekdotlar h.t.b.

4.Házirgi zaman romanınıń sıpatlı belgileri.

23

Tayanısh sózler: janr, epos, dástan, ertek, mif, ańız, roman, povest, gúrriń, novella, ocherk, eske túsiriw (memuar), tımsal, anekdot.

Janr francuz sñzi bolıp, túr, jınıs degendi ańlatadı. Janr kñrkem sñz ñneriniń rawajlanıwınıń barısında qáliplesken túrler bolıp esaplanadı. Ádebiy túr yamasa janr degende estetikalıq sezimlerdi beriw usılları, kñrkem súwretlew shártleri, tematikalıq, mazmunlıq qásiyetleri bir-birine uqsas yamasa kútá jaqın bolǵan shıǵarmalardıń toparına aytıladı. Janr — bul turmıs shınlıǵın kñrkem súwretlewdiń barısında jazıwshı (shayır) niyet etken ideyalardı beriwdiń usıllarınıń biri. Eger jazıwshı turmıs haqıyqatlıǵın, ñziniń ideyasın waqıyalardı súwretlew, yaǵnıy syujetler arqalı bermekshi bolsa, onda ol súwretlewdiń epika túrin tańlaydı. Eger sñz ustası ñziniń aytajaq ideyasın ishki sezimler, ruwxıy keshirmeler arqalı emocional (tásirsheń) formada

bermekshi bolsa, onda ol ádebiyattıń lirika túrine múrájat

etedi. Solay etip, turmıs shınlıǵın, ruwxıy keshirmelerdi kñrkem sáwlelendiriw boyınsha hárbir ádebiy túrdiń (janrdıń) ñzine tán kñrkemlik múmkinshilikleri, súwretlew qurallarınan paydalanıw usılları, qullası, hárbir janrdıń ñzine tán turaqlı kñrkemlik qaǵıydaları qáliplesedi. Ádebiy túrdi, janrdı durıs tańlaw, janrdıń múmkinshiliklerinen durıs paydalanıw shıǵarmanıń qunın kñterip, jazıwshınıń sheberligin arttıradı. Sonıń ushın da, ayırım kñrnekli jazıwshılar tuwralı ñz janrınıń ustası yamasa sheber romanshı, sheber lirik, sheber satirik, sheber dramaturg dep ataydı.

Shıǵarmanıń qaysı ádebiy túrge (epos, lirika, drama) tiyisliligine qaray onıń janrlıq ñzgeshelikleri anıqlanadı. Mısalı, epikalıq janrlar, lirikalıq janrlar, dramalıq janrlar, liro-epikalıq janrlar. Hárbir ádebiy jınıs (túr) ñziniń ishki bñliniwlerine iye. Mısalı, epos bolsa roman, povest, gúrriń, oðherk, yadnamalar (eske túsiriwler) hám t.b. bolıp jiklenedi. Lirika — ǵázzeller, muxammesler, rubayılar, sonetler, oktavalar bolıp ajıraladı. Dramalıq túr komediya, tragediya, drama, melodrama hám t.b.