Ádebiyattanıw teoriyası (Járimbetov Q. Saǵıydullaeva J)
.pdfturmıs waqıyaları, qaharman táǵdiri keń kñlemli epikalıq baǵıtta alınbaǵan menen ñziniń kñtergen máselesi jaǵınan, qaharmanlar xarakterin súwretlewi menen de onnan áhmiyeti
tñmen emes.
Proza — kñrkem tildiń bir forması.
111
Problema — bul jańasha kñterilgen áhmiyetli turmıslıq, jámiyetlik, tariyxıy, sonday-aq, jekke adam táǵdirine baylanıslı
máseleler.
Prolog — grek tilinen, prolodos — kirissóz,alǵısóz mánisinde.
Kitap oqıwshısınıń kñrkem shıǵarmaǵa qızıǵıwshılıǵın arttırıw maqsetinde qollanılatuǵın kompoziciyalıq ámellerdiń biri.
Realizm— latın tilinen alınǵan bolıp, realis — shın, haqıyqıy degen mániste. Qıyalıy súwretlewlerdi emes, al real turmıslıq sharayatlardı súwretlep beriwdi maqset etetuǵın kñrkem metod.
Ritorikalıq soraw— grekshe reytor— orator, sheshen,dilwar
degen sñzlerden alınǵan.
Ritorikalıq úndewler—kñrkem shıǵarmada kñterińki, shaqırıq
túrinde ushırasatuǵın gápler, stilistikalıq figura.
Roman— turmıstı, jámiyetlik qubılıslardı, jekke táǵdirlerdi, waqıyalardı keń kñlemde, tutas syujet ishinde súwretleytuǵın shıǵarma.
Romantizm— XVIII ásirdiń aqırı XIX ásirdiń basında Evropa
hám Amerika ádebiyatlarında qáliplesti. Real turmıslıq sharayatlardı emes, al qıyalıy súwretlewlerdi beriwdi maqset etetuǵın kñrkem metod.
Rubayı—tñrt qatardan turatuǵın, juwmaqlawshı pikirdi bildiretuǵın usı 4 qatar pútin bir ǵárezsiz shıǵarma bolıp tabıladı. Uyqasları — AAAA, kñbinese, AABA túrinde keledi. Rubayı klassikalıq poeziyada, kñbinese, filosofiyalıq temada,
aruz ñlsheminde jazıladı.
Sentimentalizm — francuz tilindegi sentiment—sezim degen sñzden alınǵan termin. XVIII ásirdiń ekinshi yarımında Evropa ádebiyatında hám kñrkem ñnerinde qáliplesken aǵım. Sentimentalizm wákilleri adam tábiyatınıń jetekshi tárepi aqıl-
oy emes, al tábiyǵıy sezimler dep esapladı.
Sillabika—qosıq ñlshemi.Grek tilindegi sillabi— buwın degen sñzden alınǵan. Túrkiy xalıqlar poeziyasında «barmaq»
dep ataladı.
Sillabo-tonika—qosıq ñlsheminiń bir túri. Grek tilindegi sillabi—buwın, tonus— pátdegen sñzlerden alınǵan. XVIII-
XIX ásirlerde rus poeziyasında, atap aytqanda Lomonosov,
112
Jukovskiy, Tredyakovskiy, Pushkin, Lermontovlar tárepinen qosıq ñlshemi keskin ñzgeredi. Bular tonikalıq ñlshem menen birge, sillabikanı da qosıp paydalandı. Nátiyjede, XIX ásirdegi rus poeziyasında sillabo-tonikalıq qosıq ñlshemi payda boldı. Scenariy— dramalıq shıǵarmalar ushın jazılǵan kñrkem
tekst.
Sintaksislik figuralar yamasa stilistikalıq figuralar. Kñrkem sintaksiste qollanılatuǵın hár qıylı usıllar. Mısalı, ritorikalıq sorawlar, intonaciya, pauza, ritorikalıq qaratpalar, úndewler, tákirarlawlar, antiteza, inversiyalar kñp qollanıladı.
Sonet — italyansha sonare—jańǵırıw mánisin bildiredi. Sonet on tñrt qatarlı lirikalıq qosıqtıń túri. Ol eki tñrtlik, eki úshlikten yamasa úsh tñrtlik, bir ekilikten turadı hám qatań
uyqas formasına iye.
Stil—áyyemgi grek tilinde mum jabıstırılǵan taqtayshaǵa sızıp jazatuǵın ushqır qálemsheni ańlatqan. Kñrkem ádebiyatta
stil kñrkem usıllardıń (ádislerdiń) jıynaǵı.
Súwretlew lirikası— peyzaj lirikası. Lirikanıń bul túri adamdı
qorshap turǵan zatlardı, qalanıń, awıldıń kñrinislerin, sondayaq, tábiyat kñrinislerin, qubılısların súwretleydi.
Syujet — francuzsha «nárse», «mazmun» degendi ańlatadı, kñrkem shıǵarmalarda obraz jaratıw ushın qollanıladı. Syujet — bul kñrkem shıǵarmada súwretlenetuǵın waqıyalardıń, hádiyselerdiń, sonday-aq, personajlardıń is-háreketleriniń belgili bir tártipke túsken dizimi yamasa jıynaǵı.
Syujettentısqarıelementler — tiykarǵı syujetke kirmeytuǵın elementler: prolog, epilog, lirikalıq sheginis, peyzaj, portret, detal hám t.b.
Tekstologiya — eski latıntilindegi tekstum—baylanısıw, birlesiw hám logos-sózdegennen kelip shıǵıp, folklor yamasa jazba ádebiyat shıǵarmasın qayta jazıp yamasa qayta basıp, onıń tiykarǵı túp nusqasın tikleytuǵın ilim.
Teatr — bul birneshe kñrkem ñnerlerdiń bir ñnerge qosılıp háreket etiwinen jaralǵan sintetikalıq (qospaq) ñner.
Tema— bul kñrkem shıǵarmanıń sáwlelendiretuǵın turmıslıq
materialı, syujetlik materialları.
113
Tiplik obraz — kñrkem shıǵarmada súwretlenip atırǵan dáwirge tán bolǵan ulıwmalıq, ortaq belgilerdi, sol dáwir adamlarınıń qásiyetlerin ñzine jámlegen obraz.
Tonikalıq ólshem — bul pátke tiykarlanǵan ñlshem. Bul termin grek tilindegi tonus— pátdegen sñzden alınǵan.
Tórtlik— rubayıǵa uqsaǵan, onıń menen únles, tematikası sheklenbegen, biraq barmaq (sillabika) ñlsheminde jazılatuǵın lirikalıq qosıq.
Tragediya — dramaturgiyada syujeti ornı tolmas joǵaltıw, tereń qayǵı-hásiret penen tamamlanatuǵın shıǵarmalar.
Trop— basqanársegeaylanıw,ózgeriw mánisin ańlatadı.
Kñrkem súwretlew qurallarınıń keń tarqalǵan túri. Kñrkem shıǵarmada troplar bir nárseni súwretlew ushın sñzdiń túpkilikli mánisin emes, al basqa ñzgergen, awıspalı mánisin beredi.
Tımsal— aqıl beriw, úgit-násiyat mazmunına iye satiralıq usılda jazılǵan shıǵarma.
Verlibr — francuzsha vers — årkin degen, libres — sheyr, qosıq sñzlerinen alınǵan àtàmà. Dástúrli qosıq qurılısınıń ñlshemlerine baǵınbaytuǵın lirika janrı. Verlibrdiń qatarlarınıń buwın sanları teń bolmay, uzınlı-qısqalı bolıp keliwi múmkin,
geyde bir sñzdiń ñzi de bir qatardı àńlàtàdı.
114
ÓZBETINSHE JUMÍSLAR USHÍN TAPSÍRMALAR
1. Ájiniyazdıń 1975-jılǵı «Tańlamalı shıǵarmaları»nda «Dáwran
bolmadı» qosıǵınıń ekinshi shuwmaǵınıń sońı «Shñllerdå yúgúrgán
ahıw-jáyrandı, Sayalaǵan shenli dáwran bolmadı» dep tamamlanadı.
Al, 1988-jılǵı «Tańlamalı shıǵarmaları»nda «Shñllerde yúgúrgán ahıw-jáyrandı, Sayad alǵan shenli dáwran bolmadı» dep berilgen.
Usı qosıq qatarların tekstologiyalıq jaqtan salıstırıń hám qaysısı durıs ekenligin anıqlań.
2.Berdaqtıń 1987-jılǵı «Saylandı shıǵarmaları»nda «Aqmaq patsha» dástanınıń ekspoziciyasında «Qosın tigip Sasıq kñlge» degen qatarlar bar. Shayırdıń 1997-jılǵı «Tańlamalı shıǵarmaları»nda bul qatarlar «Qosın tigip Quwlı kñlge» dep keltirilgen.
Sizińshe, qaysı toplamdaǵı dástannıń teksti, syujet qurıw, uyqas
tańlaw ñzgeshelikleri boyınsha shayırdıń stiline jaqın dep oylaysız?
3.Berdaqtıń «Altı qız» qosıǵında Qosımbet tazdıń hám onıń arbasına mingen altı qızdıń ñlimin súwretlew tragizm be yaki komizm be?
4.T.Qayıpbergenovtıń «Kñzdiń qarashıǵı» romanındaǵı
Jaqsılıq
Dáwletov obrazı estetikalıq qásiyetleri boyınsha qanday obrazǵa kiredi? Unamlı ma yaki unamsız obraz ba?
5.Tımsal ne ushın epikaǵa kiredi? Mısallar menen dálilleń.
6.I.Yusupovtıń «Ǵazlardıń qanatında» qosıǵı lirikanıń qaysı tipine kiredi?
7.I.Yusupovtıń «Sallana-dolana barar bir janan» qosıǵı
lirikanıń qaysı tipine kiredi?
8. I.Yusupovtıń «Sallana-dolana barar bir janan» qosıǵında kishigirim syujet qollanılǵan. Bul syujet qaraqalpaq folklorı kñp tomlıǵınıń 77-87-tomlarında berilgen «Ármanlı dúnya»
ráwayatınıń syujeti menen uqsas. Siz qalay oylaysız, bul folklorlıq
dástúr me yaki folklorizm be?
115
9.Poema yaki balladalar (qospaq janrlar)dan lirikanıń tiplerine (súwretlew lirikası, pinhamı lirika, oy-pikirler lirikasına) mısallar
(úzindiler) alıwǵa bola ma?
10.Lirikalıq qaharman degende kimdi túsinesiz? Shayırdıń ñzin be yamasa qosıqta sáwlelengen ádebiy tulǵanı ma?
11.Lirikada oktava, sonet hám muashshaqlardı «konservativ forma» dep ataydı? Ne ushın? Mısallar menen dálilleń.
12.Qaraqalpaq ádebiyatında haqıyqıy ǵázzeller, rubayılar
bar ma? Pikirińizdi mısallar menen dálilleń.
13.Lirikada syujet qollanıla ma? Eger qollanılsa, qosıqta ol ne ushın xızmet etedi?3 Pikirińizdi mısallar menen túsindiriń.
14.S.Xojaniyazovtıń «Súymegenge súykenbe» komediyasınıń ekinshi aktinde Áwezdiń «Kelipturmanmenbayardıńjoǵında, Sallana, dolana bir shıq jananım» degen ariyası házirgi kúnde estrada qosıq atqarıwshıları tárepinen «Kelipturmanmenbayardıń jolında, Sallana, dolana bir shıq jánanım» dep atqarılıp júr.
Buǵan jekke qatnasıńızdı bildiriń.
15.Poema, balladalardı ne ushın «qospaq» yaki «aralas
janrlar» degen ulıwmalıq atama menen ataydı?
16.Tñrtinshi ádebiy túr haqqında kñzqaraslardı keltiriń.
17.Xronologiyalıq syujettiń kompoziciyası menen xronologiyalıq
emes syujettiń kompoziciyasınıń abzallıqları hám kemshiliklerin anıqlań. Bul tapsırmanı dápterińizde keste túrinde orınlań.
18.«Qaptal syujet» degenimiz ne hám oǵan ádebiy shıǵarmalardan mısallar keltiriń.
19.Berdaqtıń «Aqmaq patsha» dástanında hám T.Qayıpbergenovtıń «Maman biy ápsanası» romanında kñshpeli syujettiń
qollanılıw ñzgesheliklerin anıqlań.
20. J.Esenov epikalıq shıǵarmalardıń kompoziciyasın syujet qurıw ñzgesheliklerine qaray parallel (Tek prolog hám tiykarǵı syujetten yaki tek tiykarǵı syujet hám epilogtan turatuǵın) kompoziciya hám úsh múyeshli sheńberli (Prolog+tiykarǵı syujet+epilog) kompoziciya dep ekige bñlip qaraydı. Qaraqalpaq prozasınan kompoziciyanıń usı eki túrine mısallar tabıń.
21.Syujetten tıs elementlerge neler kiredi hám olarǵa ádebiy shıǵarmalardan mısallar keltiriń.
22.Shıǵarmanıń bayanlaw usılı kompoziciyaǵa kire me?
23.«Konfliktsizlik teoriyası» degenimiz ne hám oǵan ÕÕ
ásir qaraqalpaq ádebiyatı tariyxınan mısallar keltiriń.
116