Ádebiyattanıw teoriyası (Járimbetov Q. Saǵıydullaeva J)

bayanlap, súwretlep beretuǵın shıǵarmalardıń túri. Epikalıq shıǵarmada, eń birinshi náwbette, syujet bolıwı kerek.

Epikalıq obraz — shıǵarmadaǵı personajdıń is-háreketleri,

basınan keshirgen waqıyaları arqalı sáwlelendirilgen obraz.

106

Epilog— sońǵı sñz mánisinde. Kñrkem shıǵarmada tiykarǵı syujetke kirmeytuǵın element.

Epopeya — bul termin bayanlaytuǵın waqıyaları kñlemi boyınsha kútá úlken hám quramalı, súwretleytuǵın waqtı uzaq, turmıstıń túrli táreplerin keń qamtıytuǵın shıǵarmalar toparın belgilew ushın qollanıladı.

Fonografik («normadan shıǵınıw») qubılıslar — kñrkem shıǵarmada seslerdi sozıp aytıw yaki bir sñzde bir sesti sanalı túrde arttırıp jazıw. Ádebiy shıǵarmada personajdıń túrli keypiyatın beriw, onıń xarakterindegi ñzgerislerdi tolıq kñrsetiw

ushın isletiledi.

Gúrriń — waqıyanı ıqsham jáne qısqa túrde sáwlelendiretuǵın

kishi epikalıq janr.

Ǵázzel— arabsha «hayallarǵa muhabbat» sñzinen alınǵan.

Ǵázzel aruz qosıq qurılısı boyınsha jazılıp, 12—15 eki qatarlı bántlerden, yaǵnıy báyitlerden turadı. Hárbir báyit tamamlanǵan pikirdi bildiredi. Ǵázzel a-a, b-a, v-a formasında uyqasıp

keledi.

Xarakter—grek tilindegi charekter— ózine tán ózgeshelik, belgi degendi ańlatadı. Ádebiy shıǵarmalarda ñziniń jekke adamgershilik qásiyetleri, minez-qulqı, oy-ñrisi, ishki dúnyası, ruwxıy jaǵdayları, is-háreketleri arqalı oqıwshınıń yaki tamashagñydiń yadında uzaq saqlanıp qalatuǵın obraz.

Ideya — kñrkem shıǵarmada kñterilgen máselelerdiń, jaratılǵan

obrazlardıń, xarakterlerdiń, súwretlengen waqıyalardıń nátiyjelerinen kelip shıǵatuǵın juwmaqlar, obrazlı oy-pikirler.

Intermediya — latınsha intermedius — ortadaturıwshı degen

sñzdenalınǵan.Kishi kñlemli teatr janrlarınıń biri.

Intimlirikası — bul termin latın tilindegi intimus sñzinen alınǵan bolıp, sñzlik mánisi boyınsha kútá tereń, kútá ishki

degendi bildiredi. Ol qaraqalpaqsha «pinhamı lirika» dep te júritiledi.Lirikanıń bul túri tánha lirikalıq qaharmanǵa tiyisli,

onıń júrek tñrinde jatırǵan sezimlerdi beredi.

Ironiya—grekshe eroneia—jortaǵadegendi ańlatadı.Belgili bir qubılıstı, adamnıń minez-qulqın mısqıllaw, dálkeklew

maqsetinde qollanılatuǵın kñrkem súwretlewdiń bir túri.

107

Janr— francuz sñzi bolıp, túr, jınıs degendi ańlatadı. Janr

— bul turmıs shınlıǵın kñrkem súwretlewdiń barısında jazıwshı (shayır) niyet etken ideyalardı beriwdiń usıllarınıń biri.

Járdemshi (qaptal) syujetler — tiykarǵı syujetke kirmeytuǵın,

biraq personajlar obrazın tolıqtırıw ushın qollanılatuǵın syujet

túri.

Klassikalıq syujet — bir tártipte, izbe-iz, basqıshpa-basqısh

rawajlanatuǵın syujet.

Klassicizm — realistlik emes aǵımlardıń bir túri. Onıń baslı principleriniń biri — bul kñrkem shıǵarmanıń racionalizmge tiykarlanıwı. Basqasha aytqanda, kñrkem shıǵarmada aqıl-oy baslı orınǵa shıǵıwı kerek, syujet qatań logikaǵa baǵınıp rawajlanıwı kerek, ishki sezimlerge orın bolmawı tiyis.

Komediya — grekshe comos — kewilli alaman, toplım, ode

— qosıq, jır. Dramaturgiyanıń bir janrı. Komediyada kúlki, házil arqalı adamlardaǵı, turmıstaǵı, jámiyettegi kemshiliklerdi kñrsetedi.

Kompoziciya — latınsha— compositio — dúzilis,qurılıs degendi ańlatadı. Kñrkem shıǵarmalardaǵı waqıyalardıń,

îbrazlardıń, bñlimlerdiń avtordıń oylaǵan ideyasın ashıw maqsetinde bir-biri menen tıǵız baylanısta jaylastırılıwı.

Konflikt — latın sñzinen alınǵan bolıp, soqlıǵısıw degen mánisti bildiredi. Konflikt kñrkem shıǵarmalardaǵı personajlardıń qarama-qarsılıǵın yamasa personajlar toparları arasındaǵı qaramaqarsılıqtı, sonday-aq, personaj benen sırtqı ortalıq arasındaǵı qarama-qarsılıqtı ańlatadı.

«Konfliktsizlik teoriyası»— burınǵı sovet ádebiyatında, sonıń

ishinde qaraqalpaq ádebiyatında 1940-jıllardıń aqırı hám 1950jıllardıń baslarında ústemlik etken tendenciya (aǵım). Qaharmanlarınıń maqsetleri bir (socialistlik jámiyet qurıw) bolǵanlıqtan, aralarında antagonistlik (hesh kelisimge

kelmeytuǵın) qarama-qarsılıqlar berilmeydi.

Kórkemobraz — kñrkem ñnerdiń hám kñrkem ádebiyattıń baslı shárti. Kñrkem ádebiyat penen ñner shıǵarmalarında turmıs haqıyqatlıǵın belgili bir usıllarda sáwlelendirgen jámiyetlik

qubılıslar, tábiyǵıy kñrinisler hám adamlardıń minez-qulqı, ádep-

108

ikramlılıǵı (xarakteri). Ádebiy dñretpelerde, kñbirek, obraz atamasında jazıwshı tárepinen súwretlengen insan minez-qulqı, onıń dúnyaǵa kñzqarası, oy-pikiri hám sezimler álemi túsiniledi.

Kórkem til— ulıwma ádebiy tildiń bir túri.

Kórkem shıǵarmanıń mazmunı — onıń sáwlelendirgen materialı, kñtergen probleması hám aytajaq jańa ideyasınan turadı.

Kórkem shıǵarmanıń forması— kñrkem shıǵarmanıń mazmunın

qabıllawǵa járdemlesetuǵın onıń zatlıq tárepi.

Kórkem fonetika — poeziya yamasa proza tiliniń seslik quramı, onıń túrli-túrli qubılıwları.

Qospaq janrlar — eki ádebiy túrdiń belgileri qosılıp, aralasıp qollanılǵan shıǵarmalar (máselen, liro-epikalıq yaki liro-dramalıq shıǵarmalar).

Libretto — opera hám baletke arnalǵan ádebiy tekst.

Lirika— grekshe lyrikos — «lira ásbabına qosıp aytıw» degen mánisti ańlatadı. Áyyemgi greklerdiń «lira» dep atalatuǵın tarlı muzıka ásbabınıń atınan kelip shıqqan termin. Ádebiy túrlerdiń biri bolıp, ishki sezimlerdi beriwge baǵdarlanadı.

Literatura — ádebiyat Evropa tillerinde «literature» degen atama menen júritiledi. Ol latın tilindegi litera—háripsñzine, turaqaraqalpaq tilindegi lıq,lik suffikslerinesáykes kelip, orta ásirlerde tasqa basıw (litos-tas), kitap baspası, baspasñz degendi ańlatqan.

Lirikalıq obraz — lirikalıq shıǵarmalarda ishki sezimleri, kewil-keypi, ruwxıy keshirmeleriniń sáwleleniwi, beriliwi arqalı jaratılǵan obraz.

Lirikalıq (subyektiv) qaharman— lirikalıq shıǵarmanıń oraylıq

tulǵası.

Lirikalıq sheginisler — epikalıq shıǵarmada àvtordıń

waqıyalarǵa, tábiyat kñrinislerine, personajlarǵa, îlardıń is-

háreketlerine qatnasınıń, kñzqarasınıń bildiriliwi. Lirikalıq sheginis

ulıwma kompoziciyalıq ámellerdiń biri.

Liro-epika — qospaq janrdıń bir túri. Ózinde hám lirikanıń,

hám epikanıń qásiyetlerin sińdirgen boladı.

109

Liro-drama — qospaq janrdıń bir túri. Ózinde hám lirikanıń, hám dramanıń qásiyetlerin sáwlelendiredi.

Metod — jazıwshınıń kñzqarasları, ideyalıq poziciyaları menen

baylanıslı dñretiwshilik metod.

Metodika — bul jumıs islewdiń yamasa jumıstıń usılı, texnikası, ámelleri.

Mif — grek sñzi bolıp onıń mánisi «sñz», «áńgime» degendi

bildiredi.

Modernizm — XX ásirdiń birinshi yarımında ádebiyat hám kñrkem ñner maydanına kelgen kñrkem-estetikalıq baǵdarlardıń biri. Bul termin francuz tilindegi moderne— jańa, zamanagñy degen sñzlerden kelip shıqqan.

Monolog — grekshe monos — bir hám logos — sñz. Kñrkem shıǵarmada qaharmannıń kñpshilikke yamasa ñzine qarata àytqan sñzleri. Ìînîlîg, kñbinese, dramalıq shıǵarmalarda ushırasadı.

Muashshaq — arabsha bezelgen,pardozlanǵan degen mánisti

bildiredi. Túrkiy poeziyaǵa arab poeziyasınan kirip kelgen. Qosıq qatarlarınıń eń basındaǵı háriplerdi joqarıdan tñmen qaray oqıǵanda bir adamnıń atı, laqabı yamasa basqa bir atama kelip shıǵadı.

Murabba— arab tilindegi sñzlerden alınǵan. Tñrt qatarlı bántlerden ibarat qosıqlar. Murabba a-a-a-a, b-b-b-a, v-v-v-a

úlgisinde uyqasıp keledi.

Muxammes— arabsha «beslik» sñzinen alınǵan. Muxammes bes qatardan turatuǵın birneshe bántlerden ibarat lirikalıq

qosıq. Hárbir bánti bes qatardan ibarat qosıqlar, uyqasları: birinshi bánt A, A, A, A, A, ekinshi bánt B, B, B, B, A, úshinshi bánt V, V, V, V, A h.t.b. Hárbir bánttiń besinshi

qatarı birinshi bántke uyqasadı.

Novella — italyan tilindegi novella— jańalıq degen sñzden alınıp, qaharman ñmirindegi keskin bir jaǵdaydı qısqa, ñtkir

hám kñrkem psixologiyalıq usılda súwretleytuǵın kishi epikalıq janrdıń bir túri.

Omonimler— grek tilinde homos— birdey hám onyma— isim, atdegen mánide. Mánisi jaǵınan hár qıylı, al aytılıwı hám

jazılıwı jaǵınan birdey sñzler. Kñrkem leksikanıń bir túri.

110

Oy-pikirler lirikası—meditativ lirika. Bul termin grekshe meditaciodegen sñzden alınıp, sñzlik manisi boyınsha oylaw, pikirlew degendi bildiredi. Kñbinese, jámiyetlik, siyasiy, sociallıq turmıslıq, filosofiyalıq, didaktikalıq temalardı qozǵap, olar tuwralı lirikalıq qaharmannıń oy-pikirlerin emocional túrde beredi.

Ocherk— anıq materiallarǵa, faktlerge, maǵlıwmatlarǵa kñbirek súyenetuǵın, jazıwshınıń fantaziyası (kñrkem qıyalı) sheklengen formada beriletuǵın kishi epikalıq janr.

Oktavà— segiz qatarlı, 1-6-qatarlardıń taq qatarları «à» uyqasqa, jup qatarları «b» uyqasqa, 7-8-qatarlar ñz ara uyqasqa iye Batıs lirikasındaǵı qosıqtıń túri.

Onomatopeya— seslik eliklewler. Tábiyattaǵı yamasa átiraptaǵı hár qıylı seslerge, ısqırıq, kúlki, jılawǵa, sonday-aq, haywanlardıń, quslardıń dawıslarına eliklew hám olardı xatqa túsiriw.

Paleografiya — áyyemgi grek tilindegi palaros—eski,

áyyemgihámgrapho degen sñzlerden kelip shıqqan. Paleografiya filologiya iliminiń bir tarawı bolıp qáliplesken, ádebiyattıń eski

dáwirlerin izertlewde qollanıladı.

Paremiya — naqıl-maqallar, jumbaqlar, aforizmler, gnomalar,

xokku, fard, epigramma sıyaqlı kishi janrlardı toplap, olardıń jıynaqlanǵan ulıwmalıq ataması.

Poeziya— kñrkem tildiń eki forması bar: poeziya hám

proza. Demek, poeziya — kórkem tildiń ritmikalıq bir forması.

Poema— grek sñzi poieo— dóretiw, dóretiwshilikmánisinde.

Liro-epikalıq janrdıń bir túri.

Pyesa — francuz tilindegi piese — pútin,tutas degen sñzden

alınǵan.

Povest — kñlemi jaǵınan ortasha bolǵan epikalıq shıǵarmanıń bir túri. Povestte romandaǵı sıyaqlı jámiyetlik