Ádebiyattanıw teoriyası (Járimbetov Q. Saǵıydullaeva J)

kúshli rawajlanǵan ádebiyatlardan úlgi aladı, onıń dástúrlerin ñzine beyimlestiredi, qáliplestiredi. Mısalı, XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı ñzinen aldınǵı rawajlanǵan Shıǵıs ádebiyatınıń

úlgilerin paydalandı. Aytayıq, qıssalar, ashıqlıq dástanlar, hár

qıylı lirikalıq formalar Shıǵıs ádebiyatınıń tásirinde qaraqalpaq

101

ádebiyatına da endi. Al, ÕÕ ásirde rus hám Evropa ádebiyatınıń tásiri menen roman, povest, gúrriń, ocherk janrları payda boldı hám rawajlandı.

Ádebiy baylanıslar ádebiyattıń túrleniwine, jańalanıwına, kúshli

rawajlanıwına sharayat jasaydı.

Ádebiy baylanıslar kñpshilik jaǵdayda jazıwshılardıń ñz ara qatnasıǵı, ádebiyat háptelikleri, dekadaları hám ádebiy awdarmalar

arqalı iske asadı. Ádebiy baylanıslar, ásirese, XX ásirde kúsheydi. Dúnya xalıqları hám mámleketleriniń ñz ara jaqınlasıwı, tıǵız qatnasıwı, ruwxıy, mádeniy, turmıslıq jaqlardan baylanısıwı adebiy baylanıslardıń kúsheyiwine alıp keledi. Jazıwshılardıń qatnasıwında ñtkeriletuǵın kñplegen xalıqaralıq ushırasıwlar, simpoziumlar, konferenciyalar ádebiy procesti rawajlandırıwǵa úlken úles qosadı.

Kñrkem ádebiyattıń rawjlanıwı kórkem awdarmaǵa kñp baylanıslı. Birde bir milliy ádebiyat tek ǵana ñziniń shıǵarmaları menen sheklenip qalmaydı. Al, qońsılas xalıqlar ádebiyatınan, sonday-aq, dúnya ádebiyatınan nusqalar awdarıp bayıtıp baradı. Kñrkem awdarma ádebiyattı tematikalıq, ideyalıq, syujetlik tamanlardan, sonday-aq, janrlar boyınsha, kñrkemlew quralları boyınsha rawajlandıradı, bayıtadı. Kñrkem awdarmanıń evolyuciyalıq jolı uzaq. Máselen, áyyemgi yamasa orta ásirlik awdarmalar házirgi awdarmadan ñzgeshelenip turadı. Olarda túp nusqanıń originallıǵın saqlaw onshama qatal uslanbaǵan, awdarmashı tekstke erkin qatnas jasaǵan. Hátteki, ñzinen

qosımshalar kirgizgen. Bul dáwirdegi awdarmalardıń baslı maqseti

— ádebiyattıń basqa tildegi jaqsı úlgileri menen jergilikli oqıwshını tanıstırıw, xabardar etiw. Mısalı, turkmen shayırı Maqtımqulınıń kñp ǵana qosıqları Ájiniyaz h.b. shayırlar tárepinen

qaraqalpaqshaǵa yamasa ñzbekshege erkin túrde awdarılǵan,

qosımsha qatarlar kirgizilgen, onıń ideyasın rawajlandırǵan. Awdarma jańa dáwirde ñzgeshe tús aladı. Shıǵarmanıń túp

nusqası (originallıǵı) awdarıwdıń barısında jaqsı saqlanıwı kerek.

Túp nusqa avtorınıń ideyalıq niyeti, kñrkemlik sheberligi awdarmada beriliwi kerek. Mısalı, Pushkinniń shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdarǵan N.Dáwqaraev, Q.Áwezov,

J.Aymurzaev, I.Yusupov, M.Seytniyazov, T.Jumamuratov h.t.b.

102

túp nusqanı saqlawǵa háreket etken. Pushkinniń ideyalıq tereńligi, súwretlew quralların paydalanıw sheberligi awdarmalarda belgili dárejede kñrinedi.

Kñrkem ádebiyattıń rawajlanıwında ǵalaba xabarlandırıw qurallarınıń ornı ayrıqsha. Gazetalarda, jurnallarda, kitaplarda, toplamlarda kñrkem shıǵarmalar basılıp jámiyetshilikke usınıladı, televizorda yamasa radioda oqıladı. Ádebiy kritika olarǵa ñz bahasın berip baradı. Kritika ulıwma kitap oqıwshılardıń, jámiyettiń sociallıq talaplarınan, estetikalıq talǵamlarınan kelip shıǵıp shıǵarmalarǵa pikir aytadı, baha beredi. Bul process ǵalaba xabarlandırıw quralları arqalı iske asırıladı. Solay etip, ǵalaba xabarlandırıw qurallarınıń ádebiyattı rawajlandırıwda

ornı ayrıqsha. Házirgi waqıtta itibarlı jańa shıǵarmalardı prezentaciya etiw (tanıstırıw) máresimi jiyi-jiyi ñtkerilmekte. Bunday ilajlar ádebiy procesti túrlendiredi, bayıtıp baradı.

Ilim hám texnikanıń kúshli rawajlanǵan házirgi dáwirinde kñrkem shıǵarmalardıń hám ádebiy sınnıń internet tarmaqları arqalı keń tarqalıw múmkinshiligi tuwıldı. Shet tillerin biletuǵın oqıwshılar dúnyada júz berip atırǵan ádebiy jańalıqlar menen tez tanısıw múmkinshiligine iye.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Ádebiy process degenimiz ne?

2.Ádebiy procestiń rawajlanıw nızamlılıqların bilesiz be?

Túsinigińizdi beriń.

3.Ádebiy dástúr hám jańashıllıqtıń ádebiy proceste tutqan ornı qanday?

4.Ádebiy tásirler hám ádebiy baylanıslar ádebiy procestiń rawajlanıwına qanday tásir etedi?

5.Kñrkem awdarmanıń ádebiy proceske tásiri qanday?

6.Házirgi ádebiy proceste qanday awdarma shıǵarmalardı

bilesiz?

7. Ádebiy process hám ǵalaba xabarlandırıw quralları

(baspasñz,

radioesittiriw, televidenie, internet tarmaqları)nıń baylanısı

haqqında túsinik beriń.

8. Házirgi waqıtta jańa shıǵarmalardı prezentaciya etiwdiń

áhmiyeti nede?

103

TIYKARǴÍ TÚSINIK HÁM TERMINLER

(GLOSSARIY)

Ádebiyat—«ádebiyat» ataması arab tilindegi «adab» sñzinen alınǵan bolıp, sñzlik mánisi boyınsha «jaqsıminez-qulıq»degendi ańlatadı.

Ádebiyattanıw — filologiya iliminiń bir tarawı. Kñrkem ádebiyat haqqındaǵı ilim.

Ádebiy kritika— áyyemgi grek tilindegi kritika—pikirlew, tallaw degen sñzden kelip shıqqan. Ádebiy sın, tiykarınan, házirgi ádebiy proceste házir payda bolıp atırǵan shıǵarmalarǵa baha beredi, sın pikirler aytadı.

Ádebiyat tariyxı — ádebiyattanıwdıń úlken bir tarawı. Ol kñrkem ádebiyattıń payda bolıwın, qáliplesiwin, rawajlanıw jolların, onıń milliy ádebiyatlarǵa bñliniw tariyxın úyrenedi. Ádebiyat tariyxı itibarlı jazıwshılardıń dñretiwshiligin, sondayaq, jámiyetshilikke keńnen málim bolǵan ayırım shıǵarmalardı ñz aldına qarastıradı. Ádebiyat tariyxı sonıń menen birge ádebiy janrlardıń, obrazlardıń evolyuciyalıq rawajlanıwın baqlaydı.

Ádebiyat teoriyası— kñrkem sñz ñneriniń ulıwma zańlılıqların,

kñrkem ádebiyattıń tariyxıy rawajlanıw jolların, kñrkem obraz jaratıwdıń tiykarǵı nızamların, ádebiy janrlardıń, syujetlerdiń kñrkemlik tábiyatın, kñrkem shıǵarmanıń mazmunı menen formasınıń sáykesligi máselesin úyrenedi.

Ádebiy process — bul milliy ádebiyattıń yamasa dúnya ádebiyatınıń qanday da bir tariyxıy dáwirde estetikalıq, ideyalıq, tematikalıq, kñrkemlik, janrlıq h.t.b. ñzgerislerge ushırap rawajlanıwı, basqasha aytqanda, házirgiádebiyháreket.

Ádebiy til — sñylewdiń hám jazıwdıń belgili bir ñlshemlerine,

qaǵıydalarına iye bolǵan, ulıwma xalıqqa, onıń barlıq qatlamlarına

ortaq bolǵan, xalıqtıń (millettiń) jámiyetlik, ruwxıy, mádeniy turmısına xızmet ete alatuǵın til.

104

Ádebiy túrler hám janrlar— ádebiy túr yamasa janr degende estetikalıq sezimlerdi beriw usılları, kñrkem súwretlew shártleri, tematikalıq, mazmunlıq qásiyetleri bir-birine uqsas yamasa kútá jaqın bolǵan shıǵarmalardıń toparına aytıladı.

Allegoriya— grekshe allos— basqa,ózge, agareno— aytamandegen mánisti ańlatadı. Kñrkem ádebiyatta awıspalı mánistegi súwretlew qurallarınıń biri.

Antonim— grekshe anti— qarsı,onyma— at,isimdegendi bildiredi. Mánisleri boyınsha bir-birine qayshı keletuǵın sñzler. Kñrkem leksikanıń bir túri.

Antitezalar—grekshe antithesis— qarama-qarsıdegen mánisti bildiredi, jiyi qollanılatuǵın poetikalıq figuralardan bolıp tabıladı.

Ańız — làtınsha legenda — ıqıwǵa ılayıq degendi ańlatadı. Xalıq àwızeki dñretiwshiliginiń bir janrı. Ańız belgili bir tariyxıy waqıyalardıń yamasa tariyxıy adamlardıń átirapında payda bolǵan áńgimeler, shıǵarmalar.

Aruz — Shıǵıs xalıqları poeziyasında (arab, parsı, eski túrkiy) qosıq ñlsheminiń keń tarqalǵan túri. Aruzsozılmalı hám qısqa buwınlardıń qosıq qatarında belgili tártipte awmasıp keliwine tiykarlanadı.

Arxaizmler—grekshe archaios—áyyemgi, eski sñzinen. Házirgi zaman tilinde qollanıwdan shıǵıp qalǵan eski sñzler yamasa sñz birikpeleri.

Áshkaralawshı (kritikalıq) realizm — realizm metodınıń bir túri. XIX ásirdegi Evropa ádebiyatında qáliplesken. Bunda jazıwshı turmıs waqıyaların, adamlardı búrkemey haqıyqıy turmıstaǵıday etip, ashıq súwretleydi. Nátiyjede, jámiyetlik turmıstaǵı kñp ǵana illetler, kemshilikler ashıp taslanadı,

áshkaralanadı.

Barmaq — eski túrkiy ádebiyatta buwın sanlarınıń teńligine tiykarlanatuǵın qosıq ñlshemlerinıń bir túri.

Ballada— francuzsha ballet sñzinen alınıp, àyaq îyın qosıǵı degendi bildiredi. Ballada qospaq janrǵa, yaǵnıy liro-epikalıq

janrǵa kiredi. Balladada kishkene syujet paydalanıladı, sonıń menen birge shayırdıń jekke sezimleri, ishki keshirmeleri beriledi.

Bánt(strofa) — grekshe — burılıs mánisinde. Shayırdıń

shıǵarmada àytajaq bolǵan îy-pikiriniń bir bñlegin ñzinde

105

jámlestiriw, belgili sistema arqalı uyqasqa túsken qosıqtıń bir bñlegi. Uyqasıq principi boyınsha bánt eki, úsh, tñrt, on tñrt qatarlı bolıp keledi.

Bibliografiya — eski grek tilindegi biblio—kitap hám grapho — jazaman degen sñzlerden kelip shıǵıp, kitaplar haqqında

maǵlıwmatlar degen mánisti bildiredi.

Detal— bólekshe. Óz aldına mániske iye bola almaytuǵın, biraq îbrazdı tolıqtırıw hám kñrkemlew ushın áhmiyetke iye bolatuǵın kñrkem shıǵarmanıń bñleksheleri.

Dialog — grekshe dialogos — eki adamnıń ñz ara sñylesiwi. Kñrkem shıǵarmada waqıyanı túsindiriwge, xarakterdi ashıwǵa járdem beretuǵın usıllardıń biri. Dramalıq shıǵarmalar, tiykarınan, dialoglar formasında beriledi. Epikalıq shıǵarmalardà da dialoglar jiyi qollanıladı. Olar personajdıń til ñzgesheligin beriwge yamasa

qanday da bir jaǵdaydı kñrsetiwge járdem beredi.

Drama — áyyemgi grek tilindegi drao yamasa drage sñzinen alınıp, sñzlik mánisi boyınsha «háreketetiw» degen mánisti ańlatadı. Drama — ádebiy túrlerdiń biri. Ol teatr saxnasında kñrsetiw ushın jazıladı.

Dramalı qobraz— personajlardıń is-háreketlerin saxnada

kñrsetiw ushın jaratılatuǵın obraz.

Ekspoziciya — latın tilindegi expositio — túsindiriwdegen sñzden alınǵan. Ekspoziciya járdeminde waqıyalar bolıp ñtetuǵın orınlar, shárt-sharayatlar avtor tili menen súwretlenedi, shıǵarmaǵa qatnasatuǵın personajlar menen tanıstıradı.

Epos — bul termin áyyemgi grek tilinen alınǵan bolıp, sñzlik mánisi boyınsha áńgime, ertek degendi bildiredi. Epos termini ádebiyattanıw iliminde eki mániste qollanıladı: birinshisi

— ulıwma epikalıq shıǵarmalar mánisinde, yaǵnıy ádebiy túr sıpatında, ekinshisi — xalıq eposları, xalıq dástanları mánisinde.

Epika — ádebiyattıń úsh túriniń biri. Óziniń janrlıq qásiyeti boyınsha waqıyanı hám oǵan qatnasatuǵın adamlardı kñrkem