Ádebiyattanıw teoriyası (Járimbetov Q. Saǵıydullaeva J)

Ádebiyat tariyxı itibarlı jazıwshılardıń dñretiwshiligin, sondayaq, jámiyetshilikke keńnen málim bolǵan ayırım shıǵarmalardı ñz aldına qarastıradı. Ádebiyat tariyxı sonıń menen birge ádebiy janrlardıń, obrazlardıń evolyuciyalıq rawajlanıwın baqlaydı.

Ádebiyat tariyxı ilimi ádebiyat teoriyası, ádebiyat kritikası salaları menen tıǵız baylanıslı rawajlanadı, olardıń jetiskenliklerin izertlewdiń barısında keń paydalanadı. Ádebiyat tariyxı izertlenip otırǵan ádebiyattıń iyesi bolǵan xalıqtıń tariyxı menen tıǵız baylanısta úyreniliwi kerek.

Qaraqalpaq ádebiyatınıń tariyxı XX ásirdiń 30-jıllarınan baslap

ilimiy jaqtan izertlene basladı. Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxın izertlewshilerden N.Dáwqaraevtı, Q.Ayımbetovtı, I.Saǵıytovtı, M.Nurmuhammedovtı, S.Axmetovtı, Q.Maqsetovtı,

K.Mámbetovtı,

S.Bahadırovanı atap ñtiwge boladı. Ádebiyatteoriyası— kñrkem sñz ñneriniń ulıwma zańlılıqların,

kñrkem ádebiyattıń tariyxıy rawajlanıw jolların, kñrkem obraz jaratıwdıń tiykarǵı nızamların, ádebiy janrlardıń, syujetlerdiń kñrkemlik tábiyatın, kñrkem shıǵarmanıń mazmunı menen formasınıń sáykesligi máselesin úyrenedi.

Ádebiyat teoriyası kñrkemlikke (poetikaǵa) baylanıslı bir qatar máselelerdi, atap aytqanda, kñrkem shıǵarma dñretiwdiń usılların hám shártlerin, kñrkem metod penen uslubtıń (stildiń) ulıwma nızamların qaraydı. Sonday-aq, ádebiyat teoriyası kñrkem shıǵarmanıń tili hám súwretlew quralları, qosıq qurılısı máselelerin

úyrenedi. Ádebiyat teoriyası ñzine tiyisli barlıq máselelerdi qaraǵanda ádebiyat kritikası menen ádebiyat tariyxı erisken jetiskenliklerdi keń paydalanadı, olarǵa súyenedi.

Sonıń menen birge, kñrkem ádebiyattı úyreniwdiń barısında ádebiyattanıw ilimi járdemshi ilimlerdi de paydalanadı. Olar — tekstologiya, bibliografiya, paleografiya ilimleri.

Tekstologiya eski latıntilindegi tekstum—baylanısıw,

birlesiw hám logos-sóz degennen kelip shıǵıp, folklor yamasa jazba ádebiyat shıǵarmasın qayta jazıp yamasa qaytabasıp, onıń tiykarǵı túpnusqasın tiklew mánisin bildiredi. Sebebi, bir dáwirlerde payda bolǵan shıǵarmalar waqıttıń ñtiwi menen túrli kátiblerdiń qayta kñshiriwi barısında túrli jaǵdaylarǵa baylanıslı ñzgerislerge ushırawı múmkin. Qaraqalpaq xalqınıń ullı klassik

shayırı Berdaq «Shayırlar qálem alǵalı, Xatqa tuwrı salǵan

9

emes» dep jazǵanda usı jaǵdaylardı da kñzde tutqan bolsa kerek. Tekstologiya ilimi jazıwshılardıń yamasa folklorlıq shıǵarmalardıń birneshe jazba nusqaların, variantların salıstıra otırıp, olardıń túp nusqasın yamasa tiykarǵı mazmunın tikleydi, baspaǵa tayarlanıwın támiyinleydi, shıǵarmanıń jazılıw tariyxın, túp nusqasın anıqlawǵa járdem beredi. Tekstologiya ádebiyattanıw

iliminiń bir bñlegi esaplanadı. Tekstologiya ilimi menen shuǵıllanatuǵın alımdı tekstolog dep ataydı.

Bibliografiya — eski grek tilindegi biblio—kitaphám grapho—jazaman degen sñzlerden kelip shıǵıp, kitaplar haqqında

maǵlıwmatlar degen mánisti bildiredi. Bibliografiyanıń tiykarǵı maqseti kñrkem ádebiyat shıǵarmaların yamasa ádebiyat ilimi boyınsha shıqqan kitaplar, maqalalar hám olardıń avtorları, basılǵan ornı, jılı, qısqasha mazmunı tuwralı anıq maǵlıwmatlar beriw bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde Q.Bayniyazov kñrkem ádebiyat shıǵarmalarınıń, S.Axmetov qaraqalpaq ádebiyatshı alımları menen kritikleriniń hám olardıń miynetleriniń bibliografiyasın dúzip shıqtı.

Paleografiya áyyemgi grek tilindegi palaros—eski, áyyemgi hámgrapho degen sñzlerden kelip shıqqan. Paleografiya áyyemgi jazba esteliklerdi, olardıń jazılıw usılların, sırların, imlasın, materialların (qaǵaz, teri, tas hám t.b.), jazılǵan waqtın, ornın anıqlaytuǵın ilim. Paleografiya filologiya iliminiń bir tarawı bolıp qáliplesken, ádebiyattıń eski dáwirlerin izertlewde qollanıladı.

Ádebiyattanıw ilimi kñrkem ádebiyattıń tariyxın, poetikasın, metodologiyasın úyreniw ushın filosofiya hám tariyx ilimleri menen de tıǵız baylanısadı. Sebebi, kñrkem ádebiyattıń ñzi, onıń bir kñrinisi bolǵan milliy ádebiyat belgili bir tariyxıy sharayatlarda dñreydi, rawajlanadı. Al, ayırım filosofiyalıq ideyalar

kñrkem ádebiyatta kñrkem obrazlar arqalı sáwleleniwi múmkin.

Mısalı, ullı klassik shayırlar Omar Hayyam, Alisher Nawayı, Maqtımqulı, Ájiniyaz, Berdaqlar quda hám insan, jámiyet hám adam, ñmir hám ñlim sıyaqlı ñzleriniń tereń filosofiyalıq ideyaların

kñrkem shıǵarmalarda bergen.

Kñrkem ádebiyat ta kñrkem ñnerdiń bir túri bolıp esaplanadı

hám ñziniń ayrıqsha qásiyetlerine iye boladı. «Ádebiyat» ataması

10

arab tilindegi «adab» sñzinen alınǵan bolıp, sñzlik mánisi boyınsha

«jaqsıminez-qulıq»degendiańlatadı. Sonıń menen birge,

«ádebiyat» ataması rus tilinde hám bir qatar Evropa tillerinde «literature» degen atama menen júritiledi. Ol latın tilindegi litera—háripsñzine, turaqaraqalpaq tilindegi lıq, lik suffikslerinesáykes kelip, orta ásirlerde tasqa basıw (litos-tas), kitap baspası, baspasñz degendi ańlatqan. Soń XVIII-XIX

ásirlerde

Evropada hám Rossiyada literaturaulıwma ádebiyat yamasa «kñrkem ádebiyat» túsinigin ańlata baslaǵan, oǵan deyin kñrkem ádebiyat túsinigin poeziyadegen atama menen júrgizgen.

Orta ásir musılman Shıǵısı ellerinde de ilimiy, tariyxıy, didaktikalıq hám kñrkem shıǵarmalardıń hámmesin jıynaqlap ádebiyattermini menen ataw dástúri kñrinbeydi. Ol dáwirlerde poeziyalıq shıǵarmalardı nazm,sheyr dep ataǵan, prozalıq shıǵarmalardı nasr (dizilmegen, shashpa sñz degendi ańlatadı) dep júritken. Erte dáwirdegi qaraqalpaq kñrkem sñz ñnerinde poeziyalıq shıǵarmalardı jır dep ataǵan, prozalıq shıǵarmalardı qara sñz yamasa nasr dep ataǵan. Kñrkem shıǵarmalardıń barlıq túrlerin, janrların ańlatatuǵın kórkem ádebiyattermini Orta Aziya xalıqlarınıń, sonıń ishinde qaraqalpaq xalqınıń ruwxıy

turmısında XX ásirdiń baslarında qollanıla baslaǵan .

5

Ádebiyat degen atama keń mániske iye boladı. Ulıwma xatqa túsirilgen hám jámiyetlik mazmunǵa iye shıǵarmalardı ádebiyat degen termin menen júritedi. Ilim-izertlew tarawına tiyisli miynetlerdi ilimiy ádebiyat, huqıq, nızamǵa tiyisli miynetlerdi yuridikalıq ádebiyat, medicina tarawına tiyisli miynetlerdi medicinalıq ádebiyat dep ataydı. Kñrkem sñz ñneri arqalı dñregen

shıǵarmalardı jıynaqlı bir termin menen kórkem ádebiyat dep júritedi. Kñrkem ádebiyattı, kñbinese, qısqasha ǵana ádebiyat dep te ataydı.

Kñrkem ádebiyat — jazba túrdegi kñrkem sñz ñneri. Sırtqı

dúnyanı, jámiyetlik turmıstı, insannıń ruwxıy keshirmelerin obrazlar arqalı tanıwdıń bir túri. Haqıyqatında da, kñrkem ádebiyat sñz ñneri bolıp esaplanadı, jazıwshı-shayırlar kñrkem sñzdiń qúdireti menen súwret saladı, tek ǵana súwret salıp

qoymastan, oǵan túrli estetikalıq sezimlerdi sińirip jan beredi, adam xarakterin, onıń ishki dúnyasın ashıp beredi. Ádebiyat ta jámiyetlik sananıń bir túri bolıp esaplanadı. Ol tábiyattı, turmıstı biliwge umtıladı hám olar tuwralı durıs túsiniklerdi kñrkem obrazlar menen beredi. Sonıń ushın da, kñrkem ádebiyattıń sociallıq, turmıslıq áhmiyeti úlken, ol adamdı tárbiyalaw xızmetin de atqaradı.

Kñrkem ádebiyat XIX ásirde jasaǵan ullı rus sınshısı V.Belinskiydiń kñrsetkenindey, kñrkem ñnerdiń (sániyattıń) basqa

da túrlerinen ñziniń jetekshilik qásiyeti hám qospalılıǵı menen parıqlanadı. Shınında da, sñz ñneri kñrkem ñnerdiń basqa tarawlarına salıstırǵanda joqarı orında turadı. V.Belinskiydiń 1841-jılı jazılǵan «Poeziyanıń túrlerge bñliniwi» degen belgili maqalasında táriyiplewi boyınsha «Poeziya» (demek, kñrkem ádebiyat) — kñrkem ñnerdiń eń joqarı túri. Kñrkem ñnerdiń basqa túrleri obraz jaratıwda paydalanatuǵın materiallardıń jaǵdayına qaray anaw ya mınaw dárejede sheklengen boladı, mısalı, skulptura (músinshilik) adam denesi formasınıń sulıwlıǵın beredi, adam kelbetin súwretlew arqalı onıń oy-pikirin, deneniń bir máwrittegi kñrinisin, jaǵdayın bere aladı. Súwretshilik

ñneri de (jivopis) adamnıń ishki dúnyasın bere aladı, biraq, ol da adam yamasa tábiyat kñrinisiniń bir momentin ǵana kñrsetiw menen sheklenedi. Muzıka, kñbinese, adamnıń jan terbelislerin beredi, biraq muzıkanıń bergen ideyaların seslerden ajıratıw múmkin emes, al sesler jan sezimlerdi oyatqanı menen aqıl-oyǵa anıq hesh nárse ayta almaydı. Al, poeziya (kñrkem ádebiyat) adamnıń erkin tili menen jaratıladı. Poeziya — bul hawaz, bul súwret, bul anıq aytılǵan aqıl-oy. Sonlıqtan da, poeziya basqa

barlıq ñnerlerdiń elementlerin ñzine qamtıydı» . Rasında da, sñz

6

ñneri basqa ñnerlerdiń shıǵarmalarınıń jaratılıwında da jedel qatnasadı. Mısalı, pyesa saxnalastırılıwı ushın, eń dáslep, onıń ádebiy nusqası — dramalıq shıǵarma jarıqqa shıǵıwı kerek, kinofilm ekranlastırılıwı ushın onıń aldı menen scenariyi (ádebiy

teksti) jazıladı yamasa nama (muzıka) jazılıwı ushın oǵan qosıq teksti tayar bolıwı shárt. Álbette, geyde kñrkem ñnerdiń basqa tarawları (muzıka, kino taǵı basqalar) ádebiy shıǵarmalardıń

6

12

jazılıwına sebep bolıwı múmkin. Biraq, kñpshilik orınlarda kñrkem

sñz ñneri kñrkem ñnerdiń ulıwma rawajlanıwına ayrıqsha sebepshi

bolıp otıradı. Máselen, súwretshi jaqsı kñrkem shıǵarmanı oqıp, onıń syujetinen yamasa ideyalıq mazmunınan ilhamlanıp ájayıp kartina dñretiwi múmkin, al kompozitor ájayıp simfoniya yamasa balet muzıkasın jazıwı múmkin. Solay etip, kñrkem ádebiyat — qorshap turǵan ortalıqtı, turmıstı, jámiyetti, adamdı, onıń ishki dúnyasın, ruwxıy tolǵanısların kñrkem obrazlar arqalı

sáwlelendiretuǵın kñrkem ñnerdiń bir túri.

Kñrkem ádebiyat rawajlanıwdıń uzaq tariyxıy jolların basıp

ñtken.

Adamzat oylawınıń, sonıń ishinde kñrkem oylawınıń dáslepki basqıshı mifologiyada kñrinedi. Mifologiya negizi «mif» sñzinen jasalǵan atama. «Mif» grek sñzi bolıp, onıń mánisi «sñz, áńgime» degendi bildiredi, ádebiyatta áyyem zamanlarda bolǵan yamasa bolmaǵan waqıyalar tuwralı jeterli dálili joq qıyalıy áńgimeler degen mazmunda qollanıladı. Júdá erte zamandaǵı adamlardıń pútkil álem, barlıqtıń, tábiyat qubılıslarınıń mánisin, payda

bolıw sebeplerin túsinbegenliginiń nátiyjesinde sol qubılıslar haqqında ápsanalıq, legenda túrindegi batırlar, qudaylar tuwralı ñzleriniń isenimin hám qıyalların bayan etken túsinikleri, kñzqarasları miflerde berilgen. Bunday kñzqaraslar, dúnyatanıwları ápsana, legenda, ańız hám áńgimeler túrinde uzaq waqıtlar

adamlardıń yadında, ańında jasap kelgen. Sonıń ushın da,

áyyemgi

adamnıń dúnyatanıwı, kñrkem oylawı tuwrıdan-tuwrı mifler menen baylanıslı. Hárqanday miftiń tiykarında konkret nárseler jatadı, biraq bul nárselerdiń atqaratuǵın funkciyası reallıqqa iye emes. Máselen, ushar at. Bul mifologiyalıq obrazda eki real predmet bar. Bular at penen qanat. Biraq, bul eki real nárseniń birigip bir funkciyanı atqarıwı mifti júzege keltiredi. Qısqası,

áyyemgi adamnıń álem, tábiyat qubılısları tuwralı túsinikleri,

olardıń ańındaǵı fantaziyalar mifti payda etedi.

Kñrkem sñz ñneriniń keyingi basqıshı — xalıq awızeki

ádebiyatı,

yaǵnıy folklor. Jazıwdıń ele payda bolmaǵan dáwirinde kñrkem shıǵarmalar awızeki dñretilgen hám atqarıwshılıq yamasa awızeki kñrkem bayanlaw jolı menen tarqalǵan. Sonlıqtan, folklorlıq

shıǵarmalar hár dáwirdiń talaplarına muwapıq ñzgerip baradı.

13