Ádebiyattanıw teoriyası (Járimbetov Q. Saǵıydullaeva J)

paydalandı. Nátiyjede, XIX ásirdegi rus poeziyasında sillabotonikalıq qosıq ñlshemi payda boldı.

XX ásirde Evropa hám rus shayırları kñrkem izleniwshilik jolında túrli qosıq ñlshemlerin tájiriybe etip kñredi. Olar dástúrli sillabikalıq yamasa sillabî-tonikalıq ñlshemlerdi buzıp, jańa formalardı qollanadı. Burınǵı bir tegis, buwın sanları teń qatarlar

buzılıp, qosıq uzınlı-qısqalı qatarlar menen jazıla baslaydı.

Hátteki,

uyqaslarǵa da kewil bñlmeytuǵın boladı. Bánt (strofa) sanları turaqlı emes, bunday qosıq forması erkinqosıq yamasa verlibr dep ataladı.Qaraqalpaq poeziyasında erkin qosıqtıń dáslepki belgileri XX ásirdiń 30-jıllarıkñrine basladı (Á.Shamuratov, J.Aymurzaev, D.Názbergenov qosıqları). Biraq, sillabika qosıq

ñlsheminde tárbiyalanǵan qaraqalpaq oqıwshıları bunday ñlshemdegi qosıqlardı qabıllawǵa tayar emes edi. Sońınan 1940- 50-60-jılları erkin qosıq onsha kñrinbey qaladı. Tek 1970-80- jılları, sonday-aq, 1990-jılları ol qaytadan janlanıp poeziyada kñrkem qubılıs sıpatında ornıǵa basladı. Shayırlar Sh.Seyitov,

K.Kárimov, Sh.Ayapov, S.Ibragimov, B.Genjemuratov h.t.b. tereń izlenip, qaraqalpaq poeziyasına verlibr formasın endiredi.

Qosıq bántleri haqqında túsinik

Qosıq qatarlarınıń belgili bir juwmaqlanǵan, tamamlanǵan oy-pikirdi yamasa sezimlerdi beretuǵın toparına bánt delinedi yamasa strofadep ataladı.Bántlerdiń ñzine tiyisli qurılısı bar.

Bántler eki qatardan yamasa 4, 5, 6, 8 qatardan ibarat bolıwı

múmkin. Eski túrkiy jırlarda belgili baslı bánt formaları bolmaǵan.

Jırlar shubırtpa qatarlar menen berilgen. Tek XIX ásirdegi qaraqalpaq poeziyasında bánttiń formaların kñremiz. Ulıwma, Shıǵıs poeziyasında, sonıń ishinde túrkiy poeziyada bántler tñmendegi qatar ñlshemlerinen ibarat:

Ekilikler, yaǵnıy eki qatardan turatuǵın qosıq bántleri. Eski kitabıy poeziyada ǵázzel janrı eki qatarlı bántler menen, yaǵnıy báyitler menen jazıladı. Uyqas tártibi AA,BA,VA,h.t.b.Shıǵıs

poeziyasınıń másnewiy túri de eki qatarlı bántler menen jazıladı. Uyqas túri aa, bb, vv. Ǵázzellerdegi eki qatarlı bántlerdi

báyitler dep júritedi.

86

Rubayılar tñrt qatardan turadı. Biraq, usı tñrt qatar bánttiń ñzi ǵárezsiz ñz betinshe shıǵarma bolıp esaplanadı. Sonday-aq, murabbalar da tñrt qatarlı qosıqlar menen jazıladı.

XIX ásirdegi qaraqalpaq poeziyası burınǵı jır úlgisinen ñzgerip,

kñbinese, tñrt qatarlı bántlerden ibarat qosıq qurılısına ñtedi. Biraq, olardı murabbalar dep shártli túrde aytıw múmkin, sebebi murabba 4 qatarlı bántler bolıwı menen, kñbinese, aruz ñlsheminde jazıladı. XIX ásir qaraqalpaq poeziyasında, sondayaq, bes qatarlı bántlerden ibarat qosıq formaları payda boldı. Bunı xalıq tilinde muxallesdep ataydı, ol ádebiyattanıwda muxammeslerdep ataladı. Muxammesler Ájiniyaz poeziyasında ushırasadı. Shıǵıs poeziyasında altılıqlar, segizlikler, hátteki, onlıqlar ushırasadı. XX ásir qaraqalpaq poeziyasında bántlerdiń

Evropa poeziyasınan ñzlestirilgen túrleri ushırasadı. Mısalı, sekstinalar altı qatarlı, oktavalar segiz qatarlı bántlerden ibarat, sonetler on tñrt qatarlı bántlerden ibarat qosıqlar.

Uyqaslar. Uyqaslar qosıqtı seslik jaqtan bezegende úlken áhmiyetke iye. Xalıqaralıq terminologiya menen rifmadep ataladı.

Áyyemgi grek tilinde úylesimli, uyqaslı degen mánisti ańlatadı.

Ózbek ádebiyatında uyqas qofiyadep ataladı.

Uyqas qosıq bántin (strofasın) shñlkemlestiriwde rol oynaydı, ol, kñbinese, qosıq qatarlarınıń sońında uqsas, geyde birdey seslik qaytalawlar arqalı qollanıladı.

Kimseler hádden zor boldı, Birazlar shınnan qor boldı, Lashınǵa qurǵan tor boldı, Tordı heshkim buzǵan emes.

Mısalda qatarlardıń sońǵı sñzleri seslik jaqtan uyqasıp keledi. Uyqas qosıqtıń ırǵaǵın kúsheytedi, intonaciyalıq qásiyetin kñteredi,

emocionallıqtásirsheńligin arttıradı, oqıwdı jeńilletedi, jaǵımlı etedi. Klassikalıq poeziyada uyqasqa ayrıqsha itibar berilgen, al sońǵı dáwir poeziyasında uyqaslardıń túrleri ñzgerip, bayıp

ketti. Uyqaslar birneshe túrlerge bñlinedi. Olardı shártli túrde tñmendegishe jiklewge boladı. Jupuyqaslar — bunda eki qatardıń

aqırı uyqasıp keledi.

Bir xosh sezim kiyatırǵanda baslanıp, —A

Bir-birewdi súye almappız jasqanıp. — A

87

Biz bilmeppiz ol muhabbat ekenin, — B Táǵdir bizdi ayra salıp keterin. — B

Jup uyqaslar AA, BB, VV formasında ushırasadı.

Birgelkili uyqaslar:

Ǵáriplerdiń múlkin alıp jılattıń, —A

Kñz aldıńda iytlerińe talattıń, — A Saw denemdi tayaq urıp qanattıń, — A

Azap bergenlerge ǵazap berermen. — B Birgelkili uyqaslar AAAB formasında qollanıladı.

Shalıs uyqaslar—birinshi hám úshinshi qatarları, ekinshi hám tñrtinshi qatarları uyqasıp keledi.

Bul dúnya dúnya bolǵalı — A Patsha ádil bolǵan emes, — B Shayırlar qálem alǵalı — A Xatqa tuwrı salǵan emes. — B

Shalıs uyqaslar AB, AB formasında qollanıladı.

Qamaw uyqas—birinshi qatar menen tñrtinshi qatar, ortada

2, 3-qatarlar uyqasıp keledi.

Sennen alıs ketip, kñrdim shamamdı — A Sirá, eseygenim biykar ma deymen. — B Baladay bir taban shıqpaǵan úyden, — B Sennen alıs ketip kñrdim shamamdı. — A

Qamaw uyqaslar ABBA formasında qollanıladı. Sonday-aq, uyqaslarAABAformasında jiyi qollanıladı. Qayrawda bir ǵaz tur qanatın qaǵıp, — A

Ǵańqıldaydı eki kñzden qan aǵıp, — A Ayaqtaǵı jipti shaynap janıwar, — B

Óz erkime ketsem deydi ılaǵıp. — A

Uyqaslardıń bul forması qaraqalpaq klassikalıq poeziyasında siyreklew qollanıladı. Biraq, házirgi zaman poeziyasında jiyijiyi ushırasadı. Uyqaslardıń bul forması Shıǵıs ádebiyatındaǵı

klassikalıq rubayılarda turaqlı qollanılǵan uyqaslardıń biri.

88

Redifli uyqas—qosıq qatarlarınıń aqırında bir sñzdiń yamasa sñz dizbeginiń qaytalanıp keliwi redifli uyqas dep ataladı. Mısalı:

Men dúnyaǵa keldim, kelgen menen toldı ma dúnya — a Men dúnyadan ketermen, ketken menen sorlı ma dúnya — a Topıraqtan shıǵıp jáne topıraq bolarman — a

Túsindirer adam sende boldı ma dúnya — a

Qosıq qurılısı hám onıń qaǵıydaları tuwralı tñmendegi ádebiyatlarda tolıǵıraq berilgen:OrazımbetovQ.Házirgiqaraqalpaq lirikasındakórkemformalardıńevolyuciyasıhámtipologiyası.— Nókis,«Bilim»,2004;OrazımbetovQ.Qosıqteoriyası.Oqıw qollanba.—Toshkent,AlisherNavoiynomidagiO‘zbekiston

Milliykutubxonasinashriyoti,2010;OrazımbetovQ.Qosıq teoriyası.Sabaqlıq.—Nókis,«Qaraqalpaqstan»,2020.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Qosıqtıń kñrkem obraz jaratıwdaǵı áhmiyeti qanday?

2.Qosıq ırǵaǵı (ritmi) tuwralı túsinik beriń.

3.Dúnya poeziyasında qosıq ñlshemleriniń qanday túrleri

bar?

4.Barmaq yamasa sillabikalıq ñlshem tuwralı túsinik beriń.

5.Aruz ñlshemi haqqında túsinik beriń.

6.Qosıq bántleri (strofalar) hám olardıń túrleri tuwralı

túsinik beriń.

7. Shıǵıs poeziyasındaǵı ekilikler menen Evropa poeziyasındaǵı

ekilik (dvustishie)lerdiń qanday ayırmashılıqları bar?

8. Uyqaslar hám olardıń túrleri haqqında túsinik beriń.

11-tema. KÓRKEM METODLAR. STIL

Jobası:

1.Kñrkem metod haqqında túsinik.

2.Metodlar tariyxına sholıw.

3.Metodlardıń tipleri: realistlik emes metodlar, realistlik metodlar.

4. Klassicizm hám onıń baslı belgileri.

89

5.Sentimentalizm hám onıń belgileri.

6.Romantizm metodı.

7.Modernizm.

8.Realizm metodı hám onıń belgileri. Áshkaralawshı realizm

hám onıń baslı qásiyetleri.

9. Socialistlik realizm metodı haqqında.

Tayanısh sózler: metod, metodika, kñrkem metod, realistlik emes metodlar, klassicizm, sentimentalizm, romantizm, modernizm, realistlik metodlar, realizm metodı, áshkaralawshı realizm, socialistlik realizm.

Jazıwshı kñrkem shıǵarmanı jaratqanda belgili bir metodtı basshılıqqa aladı. Metod—grekshe methodos— izertlew jolı degendi ańlatadı.

Kórkem metod yamasa dóretiwshilik metod—sırtqı dúnyanı,

jámiyetti, adamdı kñrkem-estetikalıq tanıwdıń, sáwlelendiriwdiń principleri, usılları. Basqasha aytqanda, jazıwshı ñzi súwretlep otırǵan dúnyanı, jámiyetlik turmıstı qalay bolsa solay kñrsetpesten,

olardı tereń úyrenedi, oy-pikir eleginen ñtkeredi, oǵan ideyalıqemocionallıq baha beredi. Kñrkem obrazlarǵa belgili bir ideyalardı, oy-pikirlerdi, estetikalıq principlerdi sińdiredi. Solay etip, jazıwshıda turmıstı, ñmirdi sáwlelendiriwdiń belgili bir usılları, talapları, principleri qáliplesedi. Ol usı principlerdi basshılıqqa alıp kñrkem obraz jaratadı, sol arqalı ñziniń ideyaların,

oy-pikirlerin beredi.

Eskertiw: Metod penen metodika— hár qıylı túsinikler:

Metod jazıwshınıń kñzqarasları, ideyalıq poziciyaları menen baylanıslı, al metodika, bul jumıs islewdiń yamasa jumıstıń usılı, texnikası bolıp esaplanadı. Mısalı, ádebiyattı oqıtıw metodikası,

ádebiyattı izertlew metodikası.

Kñrkem metodlar házirgi ilimde shártli túrde realistlik metodlar hám realistlik emes metodlar dep bñlinedi. Antik

dáwir ádebiyatı, orta ásir ádebiyatı, tiykarınan, realistlik emes metodlar arqalı jazılǵan. Jazıwshı realistlik emes metodqa súyenip jazǵanda ñziniń turmısqa bolǵan kñzqarasların, qatnasın, bahaların

haqıyqıy turmıstı, real ñmirdi súwretlew arqalı bermeydi. Waqıyalar, adamlar, sharayatlar, turmıs haqıyqatlıǵınan uzaq,

kñbinese, qıyalıy súwretlenedi, realistlik súwretlewden gñre

90

jazıwshınıń fantaziyası (toqıması) baslı orındı tutadı. Máselen,

Esxildiń «Shınjırlanıp bánt etilgen Prometey» tragediyasında waqıyalar realistlik emes. Personajlar, syujetler mifologiyalıq usılda súwretlenedi. Sebebi, antik dáwir ádebiyatı ulıwma mifologiyalıq syujetlerge tiykarlanǵan, orta ásir ádebiyatı tuwralı da usını aytıw múmkin. XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatında realizmniń ayırım belgileri bar. Sociallıq turmısqa baylanıslı geypara qosıqlarda turmıs real súwretlenedi. Mısalı, Berdaqtıń «Salıq», «Jaz keler me», «Zamanda», «Bolǵan emes» h.t.b. shıǵarmalarında, turmıs realistlik principler tiykarında sáwlelenedi. ÕIÕ ásir qaraqalpaq ádebiyatında, degen menen, realistlik emes metod, anıǵıraq aytqanda, romantikalıq metod basım turadı. Mısalı, Ájiniyazdıń muhabbat qosıqları haqıyqıy turmıstan uzaq, ondaǵı lirikalıq qaharman hám ol ashıq bolǵan gñzzal hayal real turmısta joq. Berdaqtıń «Aqmaq patsha» dástanı da romantikalıq metod penen jazılǵan, onda realizmniń tek ayırım belgileri bar.

XVII-XVIII ásirlerde Evropa ádebiyatında bir qatar realistlik emesaǵımlar payda boldı. Solardıń ishinde klassicizm aǵımı qatań normaǵa túskenligi menen ajıralıp turadı, onıń payda bolıwı Franciyadaǵı «absolyut» dúzimniń kúsheyiwi menen baylanıslı. Klassicizmniń baslı ideyalıq talapları: mámleketlik ideyalardıń, mámleket mápiniń hámme nárseden ústin turıwı, jekke adam mápleriniń mámleket máplerine baǵındırılıwı, jekke adamnıń joqarı grajdanlıq, patriotlıq sezimlerdi, qásiyetlerdi iyelewi. Mámleket mápi ushın ñzin qurban etiwge tayar turıwı menen belgilenedi. Bul klassicizmniń ideyalıq talapları bolıp esaplanadı.

Klassicizm atamasınıń payda bolıwı antik grek-rim

ádebiyatınıń

hám kñrkem ñneriniń eń jaqsı ideyaların, kñrkemlik úlgilerin ñzlestiriw menen baylanıslı. Jazıwshılar usı klassikalıq ádebiyattan,

mádeniyattan úlgi alǵan, olardı qayta tiklegen, sonlıqtan, bul