Ádebiyattanıw teoriyası (Járimbetov Q. Saǵıydullaeva J)
.pdfSúwretlew usılları (stilistikalıq figuralar)
Hárbir jazıwshınıń ñzine tán gáp qurıw usılı bar. Jazıwshı shıǵarmalarınıń gáp qurılısın túrli formalarda (qısqa, uzın) beriwi múmkin. Usılayınsha, ol ñzi jazıp atırǵan tildi poetikalıq, grammatikalıq jaqtan bayıtadı. Jazıwshı geyde gáplerdi kútá quramalı ráwishte dúzedi, bir gápte birneshe jay gápler, qospa gápler, baǵınıńqı qospa gápler ushırasıwı múmkin. Gáptiń bunday dúzilisi ullı rus jazıwshısı L.N.Tolstoydıń shıǵarmalarında kñp ushırasadı.
Jazıwshı ñziniń talǵamına qaray, shıǵarmaların oqıwshılardıń qanday toparına baǵıshlawına qaray gáp qurılısın ápiwayı dúziwi múmkin. Mısalı, Sh.Aytmatovtıń shıǵarmalarında asa quramalı gápler onsha ushıraspaydı. Gápler, tiykarınan, qısqa, biraq mánili etip dúzilgen. Degen menen, usınday gápler menen-aq
Sh.Aytmatov kútá tereń filosofiyalıq oylardı bere alǵan. A.S.Pushkinniń «Kapitan qızı» shıǵrmasında da gápler ápiwayı,
jaydarı, túsinikli etip dúzilgen.
Demek, jazıwshı ñz shıǵarmasında turmıstı súwretlewde, ishki sezimlerdi beriwde belgili bir sintaksislik normalarǵa baǵınadı, olardı tereńletedi, bayıtadı. Shıǵarmalardaǵı sintaksislik poetikanıń
jaǵdayı shıǵarmanıń qanday oqıwshılardıń talǵamına mñlsherlengenine de baylanıslı boladı. Mısalı, T.Jumamuratov, S.Nurımbetov ñz shıǵarmalarınıń tilin kútá keń oqıwshılar qatlamınıń talǵamın esapqa alıp jazsa, I.Yusupov, J.Izbasqanov oqıwshılardıń bilimli, estetikalıq talǵamı joqarı qatlamın kñzde tutıp jazadı. Berdaq penen Ájiniyaz tuwralı da usılay aytsa boladı.
Kñrkem sintaksiste hár qıylı usıllar qollanıladı. Mısalı, ritorikalıq sorawlar, intonaciya, pauza, ritorikalıq qaratpalar,
úndewler, tákirarlawlar, antitezalar, inversiyalar kñp qollanıladı. Bulardı sintaksislik figuralar yamasa stilistikalıq figuralar dep te júritedi.
Ritorikalıq soraw— grekshe reytor— orator, sheshen, dilwar degen sñzden alınǵan. Kñrkem shıǵarmada oqıwshınıń dıqqatın awdarıw ushın qurılǵan, biraq juwap talap etpeytuǵın soraw
gáp, sintaksislik figura. Súwretlenip atırǵan sharayattı hám
avtordıń oy-pikirin ñtkirlestiriw ushın qollanıladı.
76
Ǵań-ǵań, ǵań-ǵań qobızım, Táǵdiyr — zalım, oǵı uzın!
Arqıras qanarqarlar,
Negejım-jırtjoqızıń?!
Dúnya menen dasqal taw,
Tıńlaymısań, as qartaw?!
(Sh.Seyitov.«Sárkardahámtúyegeaylanǵanarqarlar haqqındaqobızbenenjırlanatuǵınertek-dástan»poemasınan).
Ritorikalıq úndewler. Kñrkem shıǵarmada kñterińki, shaqırıq
túrinde ushırasatuǵın gápler, stilistikalıq figuralardıń biri. Olar oy-pikirdi, túsiniklerdi, sezimlerdi emocional túrde berip, olardıń kñrkemligin kúsheytedi. Mısalı:
Muhabbat ilahiy ullı qubılıs, Qolıńızdan kelse ashıq bopjasań!
(XalilaDáwletnazarov. «Qolıńızdankelseashıqbopjasań!...»).
Ritorikalıq qaratpalar. Kñrkem shıǵarmada kñterińki stildegi
qaratpa gápler túrinde ushırasatuǵın sintaksislik (stilistikalıq) figuralardıń biri. Ritorikalıq qaratpalar oqıwshılardıń dıqqatın awdarıw, qaharmanlardıń ruwxıy halatın beriw, lirizmdi kúsheytiw
ushın qollanılatuǵın usıl.
Mıń ñrkeshli túyedey sarǵısh qumlar, Mıń ásirlik ǵápletti silkip tasla!
Mıń ásirlik kemkewil mñhmin qumlar, Mıń ásirlik hásiretti silkip tasla!
(BaxtıyarGenjemuratov.
«Mıńásirlikǵáplettisilkiptasla!»).
Poetikalıq tákirarlaw—kñrkem shıǵarmanıń tásirliligin kúsheytiw, onıń ideyalıq mazmunın tereńletiw, qaharmanlardıń ishki dúnyasın tolıǵıraq ashıp kñrsetiw ushın qollanılatuǵın sintaksislik usıl. Bunday usıldı qollanǵan tekst ishinde yamasa gápte bir sñz yaki birneshe sñzler qaytalanıp keledi. Biraq,
qaytalanǵan sñzlerdiń hárbiri ñzinshe kñrkem-estetikalıq júk kñterip turadı. Poetikalıq tákirarlawdıń alliteraciya, anafora, epifora sıyaqlı túrleri bar. (Olardıń anıqlamaları «Kñrkem
fonetika» bñliminde berilgen.)
77
Watanım— keń mazmun ñmirime ol, Watanım— anamday áziz gúlbaǵım. Orden taqpasa da ñńirime ol,
Orden dep bilemen bergen ıǵbalın.
(TólepbergenMátmuratov).
Birinshi qatardaǵı «Watan» sñzi arqalı tuwılǵan jer, el-xalıq hám onda jasap atırǵan lirikalıq qaharman túsiniledi, ekinshi qatarda qaytalanǵan «Watan» arqalı lirikalıq qaharmannıń watanǵa
muhabbat, húrmet sezimleri beriledi. Úshinshi qatardaǵı «Orden» sñzi sıy-húrmettiń rásmiy nıshanı retinde tuwra mánisinde berilgen, al tñrtinshi qatardaǵı tákirarlanǵan «Orden» awıspalı, yaǵnıy metaforalıq usılda lirikalıq qaharmannıń ñmiri, ıǵbalnesiybesi, táǵdiri mánisin berip tur.
Antitezalar—grekshe antithesis— qarama-qarsı mánisin bildiredi, jiyi qollanılatuǵın poetikalıq figuralardan bolıp tabıladı.
Antitezalar menen antonimlerdi birdey dep túsiniwge bolmaydı. Antonimler sñzlerdiń mánilik qarama-qarsılıǵı bolsa (kún-tún, ashshı-dushshı, aq-qara h.t.b.), antiteza waqıya-hádiyselerdiń, oy-pikirlerdiń qarama-qarsılıǵın beredi. Antitezada qarama-qarsı obrazlar, sharayatlar, kontrast kñrinisler qollanıladı, solar arqalı avtordıń ideyası ashıladı. Mısalı:
Men dúnyaǵa keldim, kelgen menen toldı ma dúnya? Men dúnyadan ketermen, ketken menen sorlı ma dúnya?
Topıraqtan shıǵıp jáne topıraq bolarman,
Túsindirer adam, sende boldı ma dúnya?
(OmarHayyam).
Orta ásirlik ullı alım hám shayır Omar Hayyamnıń bul rubayısında materiallıq dúnyanıń máńgiligi, onıń birlemshiligi, onı túsindiriwde aqıl-huwıshtıń ázziligi, demek aqıl-estiń, ruwxtıń ekilemshiligi haqqındaǵı ideya kontrast (qarama-qarsı) oypikirler,
túsinikler menen berilip tur.
Antiteza shıǵarmalarda oy-pikirdiń, ishki sezimlerdiń tásirsheń
beriliwin támiyinlep, oqıwshıda estetikalıq zawıq oyatadı.
Inversiya — latınsha inversio — orın almastırıw degendi ańlatadı. Kñrkem tekstte avtordıń stilistikalıq maqset penen
sñzlerdiń mánisi boyınsha izbe-izligin, grammatikalıq tártibin
78
buzıp, ádettegiden basqasha ornalastırıwı inversiya dep ataladı. Inversiya usılı menen jazǵanda gáp aǵzaları ñz tártibi menen jaylaspay orın almasıwı múmkin, baslawısh gáptiń izinde, bayanlawısh gáptiń basında kele beriwi múmkin. Mısalı: Júregimde mámleket bar —
shegarası joq,
Bir ájep ummannıń
jaǵısında ol.
Bul jerde mıltıq joq —
atılmaydı oq,
Sazlar bar, Reńler bar
hám Qosıqlar bar...
(BaxtıyarGenjemuratov).
Bul qosıq qatarların gáp qurılısı nızamına boysındırǵanda tñmendegishe bolar edi: «Júregimde shegarası joq mámleket bar. // Ol bir ájep ummannıń jaǵısında. // Bul jerde mıltıq joq, oq atılmaydı». Biraq, bunday jaǵdayda tekst qosıq dárejesine kñterile almay, ápiwayı ǵana xabar gápler bolıp qalar edi, avtor inversiya usılın qollanıw arqalı sñzlerdiń tásirsheńligin, teksttiń intonaciyasın, ırǵaǵın kúsheytken.
Solay etip, ádebiyattanıw iliminde bunday stilistikalıq figuralar
poetikalıq sintaksis degen termin menen de júritiledi. Poetikalıq sintaksiske kñrkem punktuaciyalardı da kirgizsek
boladı.
Kórkem punktuaciya. Kñrkem ádebiyatta oy-pikirdi, ishki sezimlerdi tásirsheń hám tartımlı jetkeriwde kñrkem fonetika, kñrkem leksika, poetikalıq sintaksis penen birge kñrkem punktuaciyanıń atqaratuǵın xızmeti ñz aldına. Demek, irkilis belgileri kñrkem shıǵarma tiliniń bir elementi bolıp tabıladı.
Ádebiyattanıwda kñrkem shıǵarmanıń tili haqqında ilimiyteoriyalıq pikirler rus filologları V.V.Vinogradov, L.I.Timofeev,
V.E.Xalizev, V.B.Tomashevskiy hám taǵı basqalardıń, ñzbek ádebiyatshıları I.Sultan, T.Babaev, E.Xudayberdiev, H.Umurov,
D.Quranov hám basqalardıń, qaraqalpaq ádebiyatshıları S.Axmetov,
Q.Sultanov, K.Mámbetov, Q.Járimbetov hám taǵı basqalardıń
miynetlerinde ushırasadı. Usılardıń ishinde irkilis belgileriniń
79
kñrkemlik xızmeti boyınsha itibarlı pikirler L.I.Timofeev, V.B.Tomashevskiy, H.Umurovlardıń miynetlerinde berilgen.
Máselen, ñzbek ilimpazı H.Umurov gápte bir ǵana útir belgisiniń qoyılıwı arqalı tekstte kñrkemliktiń támiyinleniwin, al onıń qoyılmay alıp taslanıwı gáptiń intonaciyasınıń, ásirese, mánisiniń pútkilley ñzgerip ketiwine ayrıqsha tásirin tiygizetuǵınlıǵın mısallar menen dálilleydi. Jáne bir ñzbek izertlewshisi
Q.Yolchiev
ñziniń internette járiyalaǵan maqalasında kñp noqat hám sızıqshanıń kñrkemlik xızmetin tallawǵa ayrıqsha itibar beredi24
.
Al, ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq ádebiyattanıwında irkilis belgileriniń kñrkemlik xızmeti haqqında pikirler ilimpaz Q.Orazımbetovtıń házirgi qaraqalpaq lirikasındaǵı formalıq izlenislerge baǵıshlanǵan ilimiy miynetlerinde sáwlelengen. Atap aytqanda, ilimpaz B.Genjemuratovtıń qosıqlarında irkilis belgileriniń, máselen, noqat belgisiniń shayırdıń ishki talabına baylanıslı dástúriy qosıq formasındaǵıday (hár qatardıń keynine) emes, al avtordıń niyetin ashıw maqsetinde prozalıq shıǵar-
malardaǵıday ñziniń tiyisli jerlerine qoyılǵanlıǵın jekke stillik izlenislerdiń biri sıpatında unamlı bahalaydı25
.
Qullası, kñrkem shıǵarmada «mayda-shúyde» sıyaqlı túsiniklerge orın joq. Eń kishi bñlekshe — mikroelement te shıǵarmada úlken áhmiyetke iye boladı, oǵan itibarsız bolǵan
jazıwshı insanıylıqtan ayırılıwı, «xalıq oqıtıwshısı», «sezimler tárbiyashısı» (Sh.Aytmatov) bolıwı múmkin bolmasa kerek26
.
Solay etip, jazıwshı-shayırlar kñrkem shıǵarmada irkilis belgilerin belgili bir maqsette (ideyanı kúsheytiw ushın), shıǵarma obrazlılıǵı ushın, kñrkem teksttiń emocionallıǵın (tásirsheńligin) arttırıw ushın qollanadı.
Házirgi ádebiy proceste talantlı shayır S.Ibragimovtıń lirikalıq shıǵarmalarında kñrkemlikti támiyinlewde, avtordıń oylaǵan
niyetin júzege shıǵarıwda kñrkem punktuaciya ayrıqsha orındı iyeleydi. Avtordıń bizge «Dalalar» (1982), «Besinshi máwsim» (1986), «Jer menen aspannıń aralıǵında» (1990), «Tańlamalı