Ádebiyattanıw teoriyası (Járimbetov Q. Saǵıydullaeva J)

súwretlenedi. Mısalı, «Qazan qaynap atır». Negizinde, qazan emes, al ondaǵı awqat qaynap atır. «Tandır ñrtedim». Tandır ñrtenbeydi, al onıń ishindegi otındı jaqtım degen mánisti bildiredi. «Qala uyqılap atır». Qala emes, al ondaǵı adamlar uyqılap atır.

Taylarnursimirgen túski jasqalar,

Mallar mańqıyısqan qayda shańlaǵıń?!

(Sh.Seyitov).

«Izbasqan eshek peshti jaǵalap barıp, qurıldınıń tas tñbesinde zińireydi»(Sh.Seyitov).

Bul mısalda taylardıń shańqay túste quyash nurına shaǵılısqan súwdı simiriwi kútá obrazlı etip berilgen. «Taylar súw simirgen túski jasqalar» dep túwra mánisinde aytqannan gñre «taylar

nur simirgen» dep beriw qosıq qatarlarınıń tásirsheńligin joqarı dárejege kñterip turadı.

Sinekdoxa—grekshe synecdoche—uqsatıw mánisinde. Kñrkem shıǵarmada bir pútinniń ornına onıń bir bñlshegin alıp súwretlew usılı. Mısalı, shayır I.Yusupov ñziniń Berdaqqa arnalǵan

qosıǵında:

Sen — qosıqsań jırtıq úyde tuwılǵan, Ash xalıqtıń ármanına juwılǵan.

— degen qatarlardaǵı «qosıqsań» degen sñz arqalı sen pútkil qaraqalpaq xalqınıń ármanın jırlawshı úlken bir poeziya, ádebiyat dúnyasısań degen mánini obrazlı túrde sinekdoxa arqalı jetkerip tur. Sonıń ushın, bul súwretlew usılı metonimiyanıń bir túri sıpatında qaraladı.

Tırnaqqa zar edik, kñrdiń, ah, quday!.. Tırnaqqa zar edik, berdiń, ah, quday...

(BaxtıyarGenjemuratov).

Mısalda adamnıń bir múshesi bolǵan tırnaq arqalı pútin bir adam (perzent, náreste) mánisi berilip tur. «Perzentke zar edik» dep tuwra mániste aytılmay, «tırnaqqa zar edik» dep

awıspalı mániste aytılıp tur. Shayır bul jerde sinekdoxanı qollanıw arqalı perzentli bolǵan adamnıń quwanısh sezimlerin obrazlı

etip bergen.

—Olardıń qulaǵı kóp...

71

— Seniń qulaǵıńa ne-e bir, qorǵasın quyıldı ma!... Sende kóbeytqulaǵıńdı! Jaqanıńdı jumsa, Sıdıǵıńdı saq iyttey qulaǵın tikireytip qoymaymısań!... (Sh.Seyitov).

Giperbola—ulǵaytıp kñrsetiw, bñrttirip súwretlew. Kñrkem shıǵarmada anaw yaki mınaw nárselerdi, sharayatlardı, kñrinislerdi, personajlardı, olardıń is-háreketlerin shennen tısqarı bñrttirip kñrsetiw giperbola dep júritiledi. Giperbola folklorlıq shıǵarmalarda oǵada kñp qollanıladı. Mısalı, qaharmanlıq dástanlarda batırlar jawdıń kñp láshkerin bir ñzi qırıp taslaydı, adam qanı dáryaday aǵadı h.t.b. Giperbola realistlik ádebiyatta da qollanıladı. Mısalı, I.Yusupovtıń «Seydan ǵarrınıń gewishi» gúrrińinde Seydan ǵarrınıń gewishi mıń jamawı bar etip súwretlenedi, onda tawıqlar ǵurıq basıp, shñjeleydi. Negizinde, olay bolıwı múmkin emes. Giperbola súwretlenip atırǵan zatqa yamasa obrazǵa oqıwshınıń dıqqatın ayrıqsha qaratıw ushın qollanıladı. Giperbola kñrkem súwretlew qurallarınıń áhmiyetli bir túri bolıp sanaladı.

Litota—grekshe litotes—ápiwayılıq, kishilik. Litota súwretlep atırǵan zattı yamasa adamdı obrazlı etip kñrsetiw ushın qollanıladı, ol giperbolaǵa (ulǵaytıwǵa) qarama-qarsı túsinik.

Súwretlenip otırǵan zattı kútá kishireytip beredi. Mısalı, «Shappattay bala», «Taqıyaday awıl» (awıldıń kishiligin kñrsetiw ushın), «Bir tutam kún» (kúnniń kútá qısqalıǵın kñrsetiw ushın).

Birqıldan názikdur qıpsha belleri, Buwın-buwın, tarqanalı álleri, Shekerden mazalı shiyrin tilleri,

Taza náwjawanlar qaraqalpaqtadı.

(A.Muwsaev).

Mısalda shayır qızdıń belin qıldan jińishke etip hádden tıs kishireytip kñrsetedi. Al, úshinshi qatarda qıpsha bel sulıw qızdıń sñylegen sñzleri shekerden mazalı dep ulǵaytıp, asıra súwretleydi. Avtor litota menen giperbolanı bir waqıtta qollanıp, obrazdı túrlendirip jibergen.

Ironiya—grekshe eroneia—jortaǵadegendi ańlatadı.Belgili

bir qubılıstı, adamnıń minez-qulqın mısqıllaw, dálkeklew maqsetinde qollanılatuǵın kñrkem súwretlewdiń bir túri. Aytıwshı

ñz sñzin tuwra mánisinde bermesten, onı astarlap, oǵan basqasha

72

mánis júklep beredi. Sñzdiń formasına qaraǵanda ol maqtap atırǵan sıyaqlı, al haqıyqatında mazmunı oǵan qarama-qarsı keledi, mısqıllap kúlip atırǵanın kñremiz. Mısalı:

Dosan bala qara eshekke mingende,

Eshegi ñzine yarashqan eken. Íq! Íq! diyip jolǵa túsip júrgende,

Kñrgen qız-jawanlar qarasqan eken. Pay, zańǵardıń esheginiń jorǵası,

Kñrip hayran qalar qurbı-qurdası, Bñktergide bolsa ala dorbası, Baqsha andazası kelisken eken.

(A.Muwsaev).

Mısalda júrisi joq jaman, qaseki qara eshek jorǵa etip súwretlenedi. Bul jerde jortaǵa maqtaw arqalı kúliw, mısqıllaw mánisi berilip tur.

Ironiyanı shıǵarmanıń kontekstine qarap bayqawǵa boladı, ol

ápiwayı házil yamasa áshkaralaw mazmunında bolıwı múmkin.

Simvol—grekshe symbolon—shártlibelgi degendi ańlatadı.

Kñrkem shıǵarmada shártli túrdegi astarlı mánide qollanılǵan súwretlew usılı. Ol ádebiyatta metaforanıń bir túri sıpatında da qollanıladı. Simvol sñzlerdiń mánisleri turaqlı bolıp keledi. Olardı qollanıw arqalı avtor qanday da bir qubılıstı, túsinikti yamasa zattı ańlatadı. Simvolikalıq súwretlew arqalı da jazıwshıshayırlar turmıs haqıyqatlıǵın, kewil keshirmelerin tásirli hám obrazlı túrde ñz oqıwshılarına jetkerip otıradı. Mısalı:

Suw boyında shayqatılǵan janım qaratal, Maǵan balzam sen tımıqta shaqırǵan samal.

I.Yusupovtıń «Qara tal» qosıǵında uzaqtan buldırap kñrinetuǵın

biyik qara tal tuwılǵan jerdiń simvolı (nıshanı) sıpatında súwretlenedi.

Berdaq shıǵarmalarında «gúl», «búlbil» sıyaqlı simvollıq obrazlar jiyi qollanıladı.

Gúl boldım, gúl jaynamadım, Oyshıl boldım, oylamadım,

Búlbil boldım, sayramadım,

Hádiyse az bolǵan emes.

73

Berdaq gúl menen jaqsı zamandı, búlbil obrazı menen shayırdı

astarlap beredi.

Simvol termini ñzbek ádebiyatında ramz dep júritiledi. Teńewler. Awıspalı mániste súwretlewdiń bir túri. Kñrkem

shıǵarmada bir zattı, túsinikti, qubılıstı ekinshi bir zat, túsinik yaki qubılıs penen salıstırıp kñrsetiw. Qaraqalpaq tilinde jazılǵan kñrkem shıǵarmalarda teńewler -day-dey, -tay-tey qosımtaları hám yańlı, kibi, misli degen kñmekshi sñzler járdeminde jasaladı. Azıwıń bar altın saplı qashawday,

Eki sawrıń eki bñlek atawday,

Hár tuyaǵıń bir boz orda otawday, Siyne salıń kelgen Shaybas gúreńim.

(AbbazDabılov.«Bahadır»dástanınan).

Janlandırıw. Kñrkem shıǵarmada qollanılatuǵın shártli ámellerdiń biri. Súwretlenip otırǵan zatqa, qusqa, haywanǵa til pitip, adamday bolıp sñyleydi, oylaydı. Janlandırıw, kñbirek, folklorlıq shıǵarmalarda qollanıladı. Xalıq erteklerinde, dástanlarında tawlar gúmbirlep saza berip tilge keledi, batırdıń atına qıyın-qıstaw waqıtta til pitip, adamday sñylep atadı.

Janlandırıw realistlik ádebiyatta da qollanıladı. Mısalı, I.Yusupovtıń «Aktrisanıń ıǵbalı» poemasında bas qaharman Arıwxan ñzin baxıtlı sezgen minutlarda báhárde qaytıp kiyatırǵan jıl quslarına múrájat etip, quwanıshlı sezimlerin olar menen bñlisedi.

Hey qubladan ushqan sonalı ǵazlar! Shınnan ba usı mendegi ıǵbal?

— Iǵbalıń bar desip, ǵańqıldar ǵazlar.

Janlandırıw, ásirese, tımsal janrında kútá kñp qollanılatuǵın tiykarǵı kñrkem ámel bolıp esaplanadı. Mısalı, belgili shayır D.Aytmuratovtıń «Qulp hám urı», «Qoraz hám pıshıq», «Qarabaraq hám qańbaq», «Pıshıq erli-zayıplılıqta», «Qoyan máslikte» h.t.b. tımsallarında haywanlar, quslar, ñsimlikler, zatlar adamlarday bolıp sñylesedi, itibarlı pikirler aytadı. Biraq, olardıń sñylegen sñzlerinde, is-háreketlerinde adamlarǵa tán

minez-qulıq, ádetler, oy-pikirler, sezimler beriledi.

74

Janlandırıw alǵashqı dáwirdegi mifologiyalıq dñretiwshilikten qalǵan miyraslardan. Alǵashqı dáwirde adamlar tábiyat sanasezimge iye dep túsingen. Sonlıqtan, olar ñz miflerinde, erteklerinde, qosıqlarında janlı-jansız tábiyattı sñyleytuǵın, oylaytuǵın etip sáwlelendirgen. Al, jańa dáwir ádebiyatında janlandırıw kñrkem shártliliktiń, kñrkem ámellerdiń biri bolıp tabıladı. Oqıwshı kñrkem shıǵarmada zattıń, tábiyattıń adamday háreket etiwine, sñylegenine isenbeydi, biraq bunı biykarlamaydı, sebebi, bul qubılıstı obraz jaratıwdaǵı, ideyanı sáwlelendiriwdegi kñrkem shártlilik dep qabıllaydı.

Allegoriyalar— grekshe allos— basqa,ózge, agareno— aytamandegen mánisti ańlatadı. Kñrkem ádebiyatta awıspalı mániste súwretlew qurallarınıń biri. Shıǵarmada abstrakt pikir yaki túsiniktiń ornına anıq bir zattıń yamasa qubılıstıń súwretlemesi, obrazı beriledi. Oqıwshı usı obrazǵa qarap ne haqqında gáp baratırǵanın biledi. Bunı astarlap beriw yamasa astarlap súwretlew dep te júritedi. Astarlap súwretlew erteklerde, ásirese, haywanlar haqqındaǵı erteklerde, sonday-aq, tımsallarda jiyi-jiyi ushırasadı. Mısalı, xalıq dñretiwshiligi úlgilerinde haywanlar obrazları arqalı adamlarǵa tán geypara qásiyetlerdi, ádetlerdi túsiniwge boladı. Túlki ñziniń is-háreketleri menen mákkar, sum, quw adamdı esletedi. Qasqır obrazı ashkñzlikti, zulımlıqtı, eshek obrazı pámsizlikti, ñjetlikti, maymıl obrazı jeńilteklikti, wájsizlikti bildiredi.

Tarǵıl pıshıq

Boldı ñl degen ashıq Jolbarıs qızına.

Qánáátlenbeydi anaw-mınaw qızdıń nazına. Qoydıń qızı Qozıbiyke semiz,

Iyttiń qızında qásiyet kemis. Saǵaldıń qızı jalataylaw zárre, Maymıldıń qızınıń ayaǵı árre-tárre.

(D.Aytmuratov.«Pıshıqerli-zayıplılıqta»).

Bul shıǵarmada ñziniń shama-sharqın, hal-jaǵdayın bilmeytuǵın,

maqtanshaq, pámsiz adamlardıń minez-qulqı, is-háreketleri tıshqannan basqaǵa kúshi jetpeytuǵın pıshıq obrazı arqalı allegoriya

(astarlap súwretlew) usılında beriledi.

75