Ádebiyattanıw teoriyası (Járimbetov Q. Saǵıydullaeva J)

qarsılıq) áhmiyetli orın tutadı. Konflikt latın sñzinen alınǵan bolıp, soqlıǵısıw degen mánisti bildiredi. Konflikt kñrkem shıǵarmalardaǵı personajlardıń qarama-qarsılıǵın yamasa personajlar toparları arasındaǵı qarama-qarsılıqtı, sonday-aq, personaj benen sırtqı ortalıq arasındaǵı qarama-qarsılıqtı ańlatadı. Hárqanday syujet konflikt bolmasa rawajlanbaydı. Mısalı,

Berdaqtıń

55

«Aqmaq patsha» dástanında Gúlim menen Aqmaq patsha arasındaǵı

konflikt waqıyanı rawajlandırıp baradı. «Qaraqalpaq qızı» romanında Jumagúl menen qáyin enesi arasındaǵı konflikt waqıyanı qızıqlı etip beriwde tásirin tiygizedi. Jumagúldiń obrazı, onıń qáyin enesiniń hám kúyewi Turımbettiń obrazları usı konflikt arqalı ashıladı. Sonday-aq, usı romanda jámiyetlik toparlar arasındaǵı konflikt bar. Bir jaǵınan Dúysenbay hám onıń tárepdarları, ekinshi jaǵınan Jumagúl hám onıń tileklesleri konfliktke túsedi. Sebebi, olardıń mápleri, dúnyaǵa kñzqarasları bir-birine qayshı keledi. Jumagúl hám onıń tárepdarları jańa zaman ushın, hayal-qızlar huqıqı ushın gúresedi, al olardıń qarsılasları hayal-qızlardıń huqıqın, ar-namısın, máplerin moyınlamaydı, kñzge ilgisi kelmeydi.

Lirikalıq shıǵarmalarda da konflikt bar. Biraq, ol epikalıq hám dramalıq shıǵarmalardaǵıday waqıyanıń izbe-iz, basqıshpabasqısh rawajlanıwı arqalı, yaǵnıy syujettiń rawajlanıwı arqalı kñrinbeydi, al kñbinese lirikalıq qaharman menen sırtqı ortalıq, sırtqı dúnya arasındaǵı qarama-qarsılıqlar arqalı kñrinedi. Mısalı,

Ájiniyazdıń «Dáwran bolmadı» qosıǵında lirikalıq qaharman ñziniń táǵdirine nalısh etedi. Ol ñzin tilla sazǵa megzetedi, biraq onı shertetuǵın maman bolmaydı, ñzin alǵır qusqa megzetedi,

biraq onı baplaytuǵın qálpesi, sayadı (ańshısı) bolmaydı. Qırman alsa samal espeydi. Kárwan kelse júgi bolmaydı, ya watan tapsa elatı joq. Bul jerde lirikalıq qaharman sırtqı dúnyaǵa, jámiyetke, turmısqa qarsı narazılıq bildiredi, jekke táǵdirine nalıydı. Olar arasında konflikt kñrinedi. Bunı lirikalıqkonflikt dese boladı.

Konflikt geyde «kolliziya» degen termin menen de júritiledi. Kñrkem konflikt tariyxında burınǵı sovet ádebiyatında 1940jıllardıń aqırı hám 1950-jıllardıń baslarında «konfliktsizlik teoriyası» degen tendenciya (aǵım) ústemlik etti. Bul aǵımnıń túsinigi boyınsha sovet jámiyeti bir-biri menen tilekles klaslardan (jumısshılar hám diyqanlardan) jáne zıyalılar qatlamınan turadı.

Olardıń maqsetleri bir (socialistlik jámiyet qurıw) bolǵanlıqtan, aralarında antagonistlik (hesh kelisimge kelmeytuǵın) qaramaqarsılıqlar joq. Demek, kñrkem ádebiyatta da keskin konfliktler sáwlelendirilmewi tiyis. Kñplegen jazıwshılar «konfliktsizlik teoriyası»nıń usınday tiykarsız túsinigin qabıllap, onı basshılqqa

alıp shıǵarmalar jazdı. Mısalı, qaraqalpaq jazıwshılarınan usı

56

dáwirde «konfliktsizlik teoriyası»nıń tásiri menen J.Aymurzaev «Erbay batır», X.Seyitov «Jarısqan jaslar», B.Qayıpnazarov «Palwanbek», «Bir kolxozda» poemaların, T.Nájimov «Jańa jer ústinde bayraq», S.Xojaniyazov «Aq altınlı atızdıń adamları» povestlerin jazdı, basqa da bir qatar dramalıq hám lirikalıq shıǵarmalar dñredi. Olarda qaharmanlar ayrıqsha irkinishke ushıramay-aq turmıslıq, jámiyetlik qıyınshılıqlardı ańsat jeńip kete beredi, dramalıq yamasa lirikalıq qaharmanlar ruwxıy tolǵanıslardı yamasa ruwxıy daǵdarıslardı kewilde keshirmeydi.

Negizinde, «konfliktsizlik teoriyası» ádebiyattıń, sonıń ishinde syujettiń kñrkemligin tñmenletip, personajlardıń obrazların kútá ápiwayılastırıp jiberedi. Sonlıqtan, «konfliktsizlik teoriyası»

1950-

jıllardıń ortalarınan baslap ñz tásirin joǵalttı.

Kompoziciya

Kñrkem shıǵarmada waqıyalar bastan aqırına dizilip jazıla bermeydi, al jazıwshı olardı ñziniń aytajaq ideyasına, sáwlelendirgen temasına, kñtergen máselesine ılayıq etip jaylastıradı. Demek, kompoziciya kñrkem shıǵarmanıń qurılısı degendi ańlatadı. Kompoziciya eń juwmaǵında kñrkem obrazdı jaratıwǵa, kñtergen máselelerdi ñtkirlestirip beriwge xızmet etedi. Folklorlıq shıǵarmanıń kompoziciyası kútá ápiwayı, túsiniwge ańsat bolıp keledi. Onda waqıyalar xronologiyalıq (xronos — waqıt) tártipte jaylastırıladı. Mısalı, batırlıq dástanlarda

waqıyalar izbe-iz tártipte beriledi, bas qaharmannıń tuwılıwı, batır bolıp ñsiwi, batırlıq isler kñrsetiwi, eń sońında maqsetmuradına jetisiwi. Biraq, realistlik shıǵarmanıń kompoziciyası biraz quramalı bolıp keledi, waqıyalar waqıt tártibin, izbeizligin saqlamaydı. Kñp nárselerge oqıwshınıń ñziniń ańlawı ushın isharat etiledi. Ayırım syujetlerdiń basında-aq waqıyanıń

sheshimi berilip, sońınan waqıyanıń rawajlanıwı beriliwi múmkin. Mısalı, T.Qayıpbergenovtıń «Suwıq tamshı» povestinde waqıya basınan baslanbaydı, al waqıya qashshan tamamlanıp ketken,

waqıt ñtip ketken. Bas personaj monshada otırıp, basına úlken bir tamshı suw tamǵanda ñtken ñmirin kñz aldına keltiredi. Usınnan soń waqıya súwretlenedi. Bunday kompoziciyalıq usıllar

oqıwshılardıń dıqqatın awdarıw hám obrazlardıń kñrkemligin

57

kñteriw, sonday-aq, baslı ideyalardı tartımlı etip beriw ushın qollanıladı. Mısalı, házirgi zamannıń belgili rus jazıwshısı Valentin

Rasputin (1937-2015) ñziniń «Mariyanıń pulları» povestinde syujetti qızıqlı kompoziciyalıq qurılıs penen beredi. Waqıya 1960-jıllardıń basında Sibir elatlarınıń birinde bolıp ñtedi. Qarapayım kolxozshı hayal Mariyanı hadal adam dep kolxoz dúkanına satıwshı etip tayınlaydı. Esap-sanaq jumısına jetik emes Mariyanıń moynına pul túsedi. Awılı menen pul jıynasa da Mariyanıń qarızınan qutılǵanday pul toplanbaydı. Sonda Mariya qalada jasaytuǵın qárejetli aǵayininen qarız pul sorawǵa kúyewi Kuzmanı jiberedi. Kuzma aǵayininiń úyine kelip, esiginiń qońırawın qolları qaltırap basadı. «Házir esik ashıladı» degen sñzler menen povest tamamlanadı. Aǵayini Mariya ushın qarız berdi me, bermedi me, Mariyanıń bunnan keyingi táǵdiri qanday boldı? Bul jaǵı oqıwshılarǵa jumbaq bolıp qaladı. Jazıwshı Mariyanıń táǵdirin basınan aqırına shekem beriwdi maqset etpeydi. Onıń baslı maqseti Mariyanıń táǵdirin hám onıń awılın súwretlew arqalı 1960-jıllardaǵı Sovetler elinde kolxoz awılınıń ábiger, áptada turmısın kñrsetiw hám kolxoz-sovxoz dúziminiń abadan turmıs keshiriwge jaramsız ekenin, onıń túpkilikli reformaǵa (qayta qurıwǵa) mútáj ekenin kñrsetiw bolıp esaplanadı.

Lirikalıq shıǵarmanıń kompoziciyası ñzgeshe boladı. Onda waqıyalardıń jaylastırılıwı berilmeydi. Al, sezimler dúnyasın, ruwxıy tolǵanıslar dúnyasın jaylastırılıwı beriledi.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Syujet degenimiz ne?

2.Klassikalıq syujet degenimiz ne?

3.Syujettiń elementleri haqqında túsinik beriń.

4.Syujetten tısqarı elementlerge neler kiredi?

5.Lirikalıq shıǵarmalarda syujet ne ushın qollanıladı?

6.Konflikt degenimiz ne?

7.Konflikt jáne qanday atama menen júritiledi?

8.«Konfliktsizlik teoriyası» haqqında nelerdi bilesiz?

9.Lirikalıq shıǵarmalarda konflikt qalay júz beredi?

10.Kompoziciya degenimiz ne?

58

8-tema. KÓRKEM TIL. KÓRKEM LEKSIKA, KÓRKEM

FONETIKA

Jobası:

1.Ádebiy til hám sñylew tili haqqında túsinikler.

2.Kñrkem ádebiy til hám onıń ñzgeshelikleri.

3.Kñrkem tildiń leksikası (kñrkem leksika) hám kñrkem obraz.

4.Kñrkem tildiń fonetikalıq dúzilisi.

Tayanısh sózler:ádebiytil, sñylew tili, kñrkem leksika, antonimler, omonimler, sinonimler, frazeologizmler, arxaizmler, neologizmler, dialektizmler, varvarizmler, jargonlar, kásiplik leksika,kñrkem fonetika, epifora, anafora, assonans, alliteraciya,

onomatopeya, fonografiya («normadan shıǵınıw»).

Ádebiy til — sñylewdiń hám jazıwdıń belgili bir ñlshemlerine,

qaǵıydalarına iye bolǵan, ulıwma xalıqqa, onıń barlıq qatlamlarına

ortaq bolǵan, xalıqtıń (millettiń) jámiyetlik, ruwxıy, mádeniy turmısına xızmet ete alatuǵın til. Ilim, mádeniyat hám kñrkem ádebiyat shıǵarmaları ádebiy tilde jazıladı. Hárbir xalıqtıń tili dialektlerge bñliniwi múmkin. Olar leksikalıq, fonetikalıq jaqtan

ñzgesheleniwi múmkin. Dialektler ulıwma xalıqlıq tildiń normalarına úylespeydi, sonlıqtan olar jergilikli áhmiyetke iye boladı. Qatnas quralı bolǵan til mádeniyat rawajlanǵan sayın bir dialekt yamasa qáwimlik til sheńberinen shıǵıp, ulıwma ádebiy sñylew hám jazıw tiline birlesedi.

Ádebiy til ñziniń sáwlelendiriw obyektine qaray birneshe túrlerge ajıralıwı múmkin:

1.Ilimiy til—ilimiy tilde obrazlı súwretlewler qollanılmaydı. Ilimiy til oy-pikirdi dereklerdiń, materiallardıń tallanıwı tiykarında anıq beriwi kerek. Ilimiy til, tiykarınan, qánigelerge

baǵdarlanadı.

2.Publicistikalıq til— keń xalıq túsiniklerine, onıń qabıllaw uqıbına tiykarlanadı. Mısalı, gazeta hám jurnallardıń, telekñrsetiw,

radioesittiriw tili — publicistikalıq til.

59

3. Kórkem til— ulıwma ádebiy tildiń bir túri. Ol tek xabarlaw quralı bolıp qalmastan, adamǵa ruwxıy azıq, estetikalıq zawıq baǵıshlaydı. Ol túsiniklerdi, oy-pikirlerdi, hár qıylı maǵlıwmatlardı, waqıyalardı, ishki sezimlerdi kñrkem obraz tiykarında súwretlep beredi. Demek, kñrkem til kñrkem obraz jaratıwdıń baslı quralı eken.

Kórkem tildiń leksikası

Eger de shıǵarmada kñrkem til hálsiz bolsa, onda ol kñrkem shıǵarma dárejesinde emes. Kñrkem tildiń bir qansha talapları bar. Kñrkem til bolıw ushın onıń tiyisli elementleri boladı.

Kñrkem obraz jaratıw ushın jazıwshı leksikalıq elementlerdi mol paydalandı. Tildiń kñrkemligin, emocionallıǵın kñteriw ushın,

onıń mánisin tereńlestiriw ushın leksikalıq elementler kñbirek xızmet etedi. Mısalı, antonimler, omonimler, sinonimler, frazeologizmler, arxaizmler, neologizmler, dialektizmler, varvarizmler, jargonlar h.t.b. kñp qollanıladı.

Kñrkemlew qurallarınıń keń qollanılatuǵın túrleriniń biri antonimler. (Grekshe anti— qarsı,onyma— at, isim degendi bildiredi). Mánisleri boyınsha bir-birine qayshı keletuǵın sñzler

(aq-qara, bay-jarlı, batır-qorqaq, joqarı-tñmen). Antonim kñrkem ádebiyatta súwretlew qurallarına kiredi hám gáptiń tásirsheńligin kúsheytiw ushın qollanıladı. Mısalı:

Aldım-artım bolıp tastay qarańǵı, Ushıradım jabıwsız malday boranǵa,

Jazımqısqa aylanıp, qaldım ısıranǵa,

Mezgilsiz boraǵanqalıń qar etti.

(AbbazDabılov).

Bul jerde «aldım-artım», «jaz-qıs» sñzleri antonimler bolıp, olar qosıqtıń emocionallıǵın kúsheytip turıptı.

Omonimler— grek tilinde, homos— birdey hám onyma— isim, atdegen mánide. Mánisi jaǵınan hár qıylı, al aytılıwı hám jazılıwı jaǵınan birdey sñzler. Omonimler kñrkem súwretlew quralı retinde ádebiy shıǵarmanıń obrazlılıǵın, tásirin kúsheytedi.

Sinonimler—grekshe synonymos — birdey atama mánisinde.