Ádebiyattanıw teoriyası (Járimbetov Q. Saǵıydullaeva J)

Saxnadaǵı obrazlar ádebiy obrazlar tiykarında jaratıladı. Degen menen, saxnadaǵı shıǵarma ádebiy shıǵarmanıń anıq kñshirmesi

emes, al ádebiy shıǵarmanıń tiykarında jaratılǵan jańa kñrkem ñner shıǵarması. Sonlıqtan, dramaturgiya hám teatr bir-birin tolıqtırıp turadı, olar birinen biri ǵárezli. Teatr ñneriniń rawajlanıwı menen onnan opera, balet sıyaqlı ñnerler ñsip shıǵadı. Operada atqarıwshılıq (qosıq hám muzıka) ñneri, balette muzıka hám xoreografiya ñnerleri jetekshilik etken menen, bári bir

olar da obraz jaratıwda ádebiy tekstke tiykarlanadı. Opera hám baletke arnalǵan ádebiy tekstti libretto dep ataydı.

Dramaturgiya házirgi dáwirde teatrdan basqa kino ñnerinde, telekñrsetiw (teleteatr), radioesittiriw ñnerlerinde ádebiy tiykar bolıp qatnasadı. Sebebi, bul kñrkem ñnerler texnikalıq qurallar hám usıllar menen qanshelli támiyinlense de, obraz jaratqanda báribir kñrkem-ádebiy tekstke tiykarlanadı. Bul ñnerlerdegi dramalıq tekstlerdi scenariy dep ataydı (kinoscenariy, radioscenariy, telescenariy).

Kinematografiya texnikalıq progrestiń nátiyjesi sıpatında XIX ásirdiń aqırında payda bolǵan. Ol teatrǵa salıstırǵanda jáne kñbirek ñnerlerdiń sintezinen (qospaǵınan) dñrelgen ñner. Teatrǵa qaraǵanda kñp ǵana texnikalıq jetiskenliklerdi keń qollanadı

hám oǵada kñp sanlı tamashagñylerdi ñzine qarata aladı. Kino

ñneri teatrǵa qaraǵanda waqıyalardı, sharayatlardı sáwlelendiriwde

sheklenbegen keń múmkinshiliklerge iye. Demek, onıń tamashagñylerdi qızıqtırıwda, ñzine jámlewde teatrǵa qaraǵanda kñp artıqmashlıǵı bar.

Televidenie tamashagñylerdi ñzine jámlestiriwde kinematografiyaǵa qaraǵanda da keń múmkinshiliklerge iye. Televidenie texnikalıq jetiskenliklerdiń sońǵı sñzi, sońǵı nátiyjelerinen bolıp tabıladı. Televidenie arqalı teatr zalınan jazıp alınǵan dramalıq shıǵarmalar, telekñrsetiw ushın arnawlı jazılǵan teledramalar kñrsetiledi. Demek, teledramalardıń da tiykarın kñrkem-ádebiy tekst (telescenariy) quraydı eken, al telescenariydiń tiykarı — dramaturgiya.

Radioesittiriw arqalı beriletuǵın dramalıq shıǵarmalar da

texnikalıq jetiskenliklerge súyenip efirge tarqatıladı. Olardıń tiykarın radioscenariy quraydı. Radiodramaturgiya tıńlawshılar ushın jazıladı. Sonlıqtan, onda tıńlawshılardıń sharayatları esapqa alınadı. Ekspoziciyaliq sharayatlarǵa, aktyorlardıń oyınlarına

túsinikler berip barıladı.

51

Solay etip, dramaturgiyanı házirgi zamannıń texnikalıq jetiskenlikleri tiykarında teatr dramaturgiyası, kinodramaturgiya, teledramaturgiya, radiodramaturgiya dep shártli túrde jiklew múmkin.

Dramaturgiya estrada ñnerinde de qatnasadı. Estrada keń xalıqtıń estetikalıq talǵamına hám tamashalawına mñlsherlengen sintetikalıq (qospaq) ñner. Estradanıń quramında kñplegen kñrkem

ñnerlerdiń, sonıń ishinde teatr ñneriniń elementleri jámlengen.

Qosıq atqarıwshılıq, muzıka, xoreografiya, teatr yamasa teatrlastırılǵan kñrinisler, cirk sıyaqlı ñnerler estrada ñnerin quraydı. Estrada tamashasınıń barısında kishi kñlemli teatr janrları intermediya (latınsha intermedius — ortadaturıwshı), miniatyura, parodiyalar keń qollanıladı. Olar kñlemi kishi pyesa yamasa teatr kñrinisi bolıp, kñbinese, komediyalıq xarakterge

iye bolıp keledi. Intermediya hám miniatyuralar kishi kñlemli dramalıq janrlar bolıp esaplanadı. Sebebi, olarda dramaturgiyanıń belgileri bar.

Solay etip, dramaturgiya ádebiy túrlerdiń ishindegi eń quramalısı bolıp tabıladı. Dramalıq shıǵarma, joqarıda aytılǵanınday, ápiwayı ádebiy bayanlaw emes, al personajlardıń saxnadaǵı qıymıl-qozǵalıslarına, is-háreketlerine kñrkem tekstti qosıp qabıllawǵa mñlsherlengen. Dramaturgiya barlıq ádebiyatlarda

kúshli rawajlana bermeydi, al teatr ñneri rawajlanǵan ellerde gúllep ñsedi. Teatr bolsa, kñrkem ñneri joqarı rawajlanǵan jámiyette payda boladı hám ñsedi.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Drama termininiń mánisi qanday?

2.Dramanıń janrlıq qásiyetleri?

3.Dramanıń janrlarǵa bñliniwi haqqında túsinik beriń.

4.Komediya janrı tuwralı ne bilesiz?

5.Tragediya janrı tuwralı ne bilesiz?

6.Dramaturgiyanıń drama janrı haqqında túsinik beriń.

7.Dramaturgiya hám teatrdıń ñz ara baylanısı tuwralı qanday

túsinikke iyesiz?

8.Scenariy degenimiz ne?

9.Miniatyura qanday janr?

10.Intermediya haqqında túsinik beriń.

7-tema.KÓRKEM SHÍǴARMANÍŃ SYUJETI, KONFLIKTI

HÁM KOMPOZICIYASÍ

Jobası:

1.Syujet tuwralı ulıwma túsinik.

2.Klassikalıq syujet hám onıń elementleri: ekspoziciya,

waqıyanıń baslanıwı, waqıyanıń rawajlanıwı, waqıyanıń kulminaciyası, waqıyanıń sheshimi (final).

3.Syujetten tısqarı (tiykarǵı syujetke kirmeytuǵın) elementler: prolog, epilog, járdemshi (qaptal) syujetler, epizodlar, detallar, portretler, lirikalıq sheginisler.

4.Konflikt haqqında ulıwma túsinik. Konflikt (qarama-

qarsılıq)

shıǵarmanıń syujetin rawajlandıratuǵın kñrkem usıl. Personajlar arasındaǵı konflikt. Jámiyetlik toparlar, qatlamlar arasındaǵı konflikt (jekke hám jámiyetlik konfliktler).

5.Lirikalıq shıǵarmadaǵı syujet hám konflikt. Lirikalıq qaharman menen sırtqı ortalıq arasındaǵı konflikt.

6.Kompoziciya tuwralı ulıwma túsinikler.

Tayanısh sózler:syujet, klassikalıq syujet, ekspoziciya, waqıyanıń baslanıwı, waqıyanıń rawajlanıwı, waqıyanıń shıńı (kulminaciya), waqıyanıń sheshimi (final); syujetten tısqarı elementler: prolog, epilog, járdemshi (qaptal) syujetler, epizodlar, detallar, portretler, lirikalıq sheginisler; konflikt, lirikalıq shıǵarmalardaǵı konflikt hám syujet, kompoziciya.

Syujet francuzsha «nárse», «mazmun» degendi ańlatadı, kñrkem shıǵarmalarda obraz jaratıw ushın qollanıladı. Syujet — bul kñrkem shıǵarmada súwretlenetuǵın waqıyalardıń, hádiyselerdiń, sonday-aq, personajlardıń is-háreketleriniń belgili bir tártipke túsken dizimi yamasa jıynaǵı.

Jazıwshı personajlardıń obrazın jaratıw ushın syujetti paydalanadı. Syujettiń rawajlanıwı arqalı personajlardıń isháreketleri kñrinedi, olardıń kelbeti, xarakteri ashıladı. Mısalı, T.Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaq qızı» romanında syujet birneshe baǵdarda rawajlanadı. Bas qaharman Jumagúl — syujettiń oraylıq tulǵası. Tiykarǵı waqıyalar usı Jumagúlge qatnaslı rawajlanadı.

Basqa personajlardıń xarakterleri (mısalı, Turımbettiń, Gúlbiy

53

kempirdiń xarakterleri h.t.b.) Jumagúlge qatnaslı ashıladı. Syujet barlıq waqıtta bir formada, bir baǵdarda rawajlana bermeydi.

Ol mudamı ñzgeriwde boladı. Folklorlıq dñretpelerde hám klassikalıq ádebiyatlardaǵı syujetlerde waqıyalar menen personajlar, kñbinese, bir tártipte, izbe-iz, basqıshpa-basqısh rawajlanadı. Olarda waqıt penen waqıyalardıń izbe-izligi saqlanıp baradı. Bunday syujetlerde waqıyanıń hárbir basqıshın belgileytuǵın elementleri, bñlekleri boladı. Syujet qarama-qarsı keyiptegi, kñzqarastaǵı personajlardıń is-háreketleri arqalı rawajlanadı, yaǵnıy konflikt arqalı rawajlanadı. Syujettegi usı konflikttiń baslanıwı waqıyanıń baslanıwı dep ataladı. Mısalı,

«Qaraqalpaq qızı» romanında Záripbaydıń ñz qızı Jumagúldi anası menen qosıp úyden quwıp jiberiw epizodı syujettiń (waqıyanıń) baslanıwı bolıp tabıladı.

Waqıya baslanǵan soń onıń hár tárepleme ñsip barıwı, personajlar arasında konflikttiń keskinlesiwi waqıyanıń rawajlanıwı dep ataladı. Waqıya rawajlanıp shegine jetedi. Bunı syujettiń shıńı yamasa kulminaciyası dep ataydı.

Waqıyanıń rawajlanıwı shıńına jetken soń personajlardıń qarama-qarsılıǵı (konflikt) hár qıylı formalarda sheshiledi. Bunnan

soń syujetti rawajlandırıwǵa, dawam etiwge zárúrlik bolmay qaladı. Bunı syujettiń sheshimi yamasa final dep júritedi. Bul klassikalıq syujettiń sıpatlaması.

Syujet iliminde syujetten tısqarıelementler degen túsinik bar. Geyde syujetler baslı waqıyalarǵa tikkeley baylanıspawı múmkin, biraq syujettiń rawajlanıwına, obrazlar jaratıwǵa belgili dárejede tásir jasawı múmkin. Bunday syujetlerdi qaptal syujetler

yamasa járdemshi syujetlerdep atawǵa boladı. Aytayıq, epikalıq shıǵarmanıń basında gezlesetuǵın prolog, kirisiw bñlimleri, ortasında ushırasatuǵın qıstırma syujetler, epizodlar, lirikalıq sheginisler, shıǵarmalardıń ayaǵında ushırasatuǵın epilog, sońǵı sñz h.t.b. tiykarǵı syujetke kirmeydi, oǵan járdemshi bolıp

xızmet etedi. Mısalı, Berdaqtıń «Aqmaq patsha» dástanında avtor shıǵarmanı qalay jazǵanın, ol tuwralı ñziniń jekke oypikirlerin beredi. Bular syujetke tikkeley enisip ketpeydi, ol

ñzinshe ajıralıp turadı. Bul bñlimdi ádebiyattanıw termini menen kirisiwyamasa prolog dep atawımız múmkin. Dástannıń ortasında

avtor, Záriwdiń basınan keshken qorlıqlı waqıyaların onıń tilinen

54

bayanlaydı. Bul da tiykarǵı syujetke tikkeley baylanıspaydı. Bul syujet Aqmaq patsha obrazın tolıqtırıw ushın hám jaqsılıq penen jamanlıq, miyrim-shápáát hám zulımlıq tuwralı avtordıń oy-pikirlerin tereńletiw ushın xızmet etedi. Bul syujet qosımsha yamasa járdemshi syujet dep ataladı. I.Yusupovtıń «Aktrisanıń ıǵbalı» poemasınıń ortalarında teatr tuwralı hám jas aktrisanıń táǵdiri tuwralı avtordıń monologı (lirikalıq sheginis) bar. Ol tiykarǵı syujetke baylanıspaydı, al Arıwxannıń, Ábdiramannıń obrazların tolıqtırıw ushın xızmet etedi. Demek, lirikalıq sheginisler de syujetten tısqarı elementlerge kiredi.

Sonı da aytıw kerek, lirikalıq shıǵarmalardada geyde syujet qollanıladı. Lirikalıq syujette epikalıq obraz jaratılmaydı. Lirikadaǵı syujet hár qıylı lirikalıq sezimlerdi oyatıw ushın xızmet etedi. Muńlı yamasa kñterińki, túńiliw yamasa súysiniw usaǵan estetikalıq sezimlerdi beriw ushın túrtki bolıp xızmet etedi. Mısalı, I.Yusupovtıń «Keshki ińirde urıqlıqtan» dep baslanatuǵın qosıǵında kishkene syujet bar. Qosıqta lirikalıq qaharman kishkene bala obrazında kñrinedi. Onıń ájapası boy jetken qız aq boz atlı jigitti qosıq etip aytıp júredi. Bir kúni

qawın atızda qız kúndegiden ñzgeshe, kewli buzılǵan, kñzi jaslı halda otıradı. Usı máháli jiydeliktiń artında attıń kisnegen sesti esitiledi. Qız asıǵıs túrde kñziniń jası menen úkesin súyip, meni umıtpa dep qolına bir alma beredi hám sol aq boz atlı jigitke mingesip qashıp ketedi. Úkesi izinde jılap qaladı, almasın ılaqtırıp jiberedi.

Qosıqtaǵı kishkene syujetten izbe-iz rawajlanatuǵın epikalıq waqıyanı izlewdiń keregi joq, syujet oqıwshıda lirikalıq sezimlerdi

oyatıw ushın xızmet etedi. Qosıqta syujet arqalı lirikalıq qaharmannıń ishki sezimleri, ruwxıy jaǵdayları, kewil daǵdarısları sheber beriledi. Demek, syujet bul qosıqta lirikalıq sezimlerdi oyatadı.

Kñrkem shıǵarmada syujetti rawajlandırıwda konflikt(qarama-