Lingvopoetika

dáwran bir kelmey óz ómirin ótkergen lirikalıq qaharman ómiriniń aqırında ómir boyı qasına jaqınlap kelmegen dáwranǵa «jol bolsın» tileydi.

Jeke stillik metaforalar obrazlı, qosımsha mánilik-stillik boyawǵa iye bolıp keledi. Sonlıqtan, kórkem sóz sheberleri óz shıǵarmalarında ulıwma xalıqlıq biytárep, obrazlı metaforalar menen bir qatarda jeke stillik metaforalardan da keń paydalanıladı. Jeke stillik metaforalardı payda etiw hám olardı shayırlıq sheberlik penen kórkem shıǵarmada súwretlew qurallarınıń tillik baylıǵı retinde sheber paydalanıwda Ájiniyazdıń ornı ayrıqsha. Mısallar: Kóńil sádebini birbir yazdırıp,

Qayta bastan góne dártim qozdırıp, Kóńil múlkim jolǵa ánjam bolmadı /Á/, Ómir gúlim, kewil toǵım, Júregime salǵan shoǵım, Kórmey sónbes janǵan otım,

Qádirdanım, sen qaydasań /Á/, Ishqı qanjarıy bilán baǵrıńnı tilip /Á/, Taqat etpey shıbın janı, Júrektiń gilti qaydasań /Á/. Bul mısallardaǵı kóńil sádebi, kóńil múlkim, júregime salǵan shoǵım, sóngen júrektiń otın, ıshqı qanjarı, júrektiń gilti metaforaların tek Ájiniyazdıń qosıq qatarlarında ushıratıwǵa boladı.

Metonimiya. Eki zat yaki qubılıstıń óz-ara baylanısına qaray awıspalı mánide ataw arqalı sózdiń dáslepki mánisinen ózgeshe bolǵan jańa mánini payda etiw usılı shayırdıń shıǵarmalarında utımlı qollanılǵan. Ayırım zatlardı ańlatıw ushın sol buyımnıń materialı ataladı. Máselen: Qarsı shıqqanın óltirdi, Úsh aǵashına ildirdi /B/.

Bul mısaldaǵı «úsh aǵash» sózi qaytalanıw arqalı e ndi aǵashtı e mes, al

«aǵashtan soǵılǵan dardı» ańlatıw ushın jumsalǵan. Shayırdıń shıǵarmalarında sonday-aq metonimiya usılı menen awısqan tómendegi sózler ushırasadı: Nawayıdan sawat ashtım, Fizuliden dúrler shashtım, Maqtımqulını oqıǵanda, Aytar edim hár zamanda/B/.

Bul mısallardaǵı Nawayı, Fizuliy, Maqtımqulı sózleri qaytalanıw arqalı bul ullı shayırlar dóretken kórkem dóretpeler degen túsinik

92

ańlatılǵan.

Tilimizde metonimiyalardıń tómendegi túrleri ushırasadı:

1. Belgili bir orın hám ondaǵı adamlar arasındaǵı baylanıs tiykarında payda bolǵan metonimiyalar. Mısalı: Qatın yaqshı bolsa úyińde bazar, Yaman bolsa, bádbaxt, awılnı buzar /Á/.

Mısallardaǵı awıl degen sózde awıspalı mánide «awıldıń xalqı, barlıq onda jasawshı adamlar» degen máni ańlatıp kelgenin kóremiz.

2. Ájiniyazdıń qosıqlarında da menshikli atlıqlarda metonimiyalıq qubılıslar júdá kóp ushırasadı. Mısalı: Xoja Hafız, Nawayıdan sabaǵın, Alan neshshe tálib kátibi bardı /Á/.

Bul mısalda Xoja Hafız, Nawayı sózleri arqalı bul ullı shayırlar dóretken kórkem dóretpeler degen túsinik ańlatılǵan.

3. Predmet ishindegi nárse, zattıń mánisi sol zattıń atı menen ataladı. Mısalı:

Ágárki kelsálár mehman álin qawsırıp qarsı alur, Barını mehmandın ayamas, dásturxanın keń jayur (2,24).

4. Metonimiyalar zattıń yaki qubılıstıń, adamnıń qásiyetlerine, túrtúsine baylanıslı da payda boladı: Qonaq kelse arıq soyma, Semizin bılay qoyma /Á/.

5. Adamnıń qanday da belgisi arqalı metonimiyalıq usılda awısadı:

Qazaqta aqsaq, shoynaq kóp bola ma, Bir-eki, úshin kórdim usı toyda-aq

/Á/.

Sinekdoxa. Shayırdıń shıǵarmalarında pútinniń ornına bólshegi, bólshektiń ornına pútini, kópliktiń ornına birligi, birliktiń ornına kópliktiń awıspalı mánide qollanılıwı jiyi ushırasadı. Sinekdoxa usılı menen sóz mánisiniń awısıwınıń eń ónimli túrleriniń biri adam hám haywan músheleriniń birewiniń atamasınıń ulıwmalıq máni ańlatıw ushın jumsalıwı bolıp tabıladı: Basıńda bolmasa baǵıń,

Ayta-ayta talar jaǵıń/B/, Qarıspasa qawsırılmay jaq, Tilim durısın ayttı biraq/B/,

Óńeshim turdı úzilip, Otırdım pildey úńilip/B/, Bul zaman ásten sóylemek, Anaw bolıs murtın tawlap, Adamlardı ańday awlap /B/.

93

Bul mısallardaǵı «jaq» hám «til» sózleri qaytalanıw arqalı adam haqqında, onıń qıyınshılıqlı, azaplı turmısı haqqında túsinik berilgen. «Óńesh» sózi arqalı ash-áptadalıq, gedeylik, «qolım hám baǵrım» sózleri arqalı «sharasızlıq» túsinikleri ańlatılǵan bolsa,

«murt» sózi arqalı eziwshi toparǵa degen jek kóriwshilik sezimleri bildirilgen, oqıwshıda bolısqa degen unamsız kóz-karastı payda etedi.

Ájiniyazdıń «Dúysen qándekli» qosıǵında: Súriwli qoyıń joq, ya pada malıń, Sonda hám murnıńda bir qap shamalıń, Álhasıl, ózińe qalar obalıń, Sol iytińdi óltirmeseń, qándekli /Á/.

Bul qosıq qatarındaǵı murın sózi adam mánisinde qollanılıp, shayırdıń oqıwshıda oǵan bolǵan jaǵımsız sezimdi payda etipturǵanlıǵın kóremiz.

Gónergen sózler. Berdaq dóretpeleri tilinde xalıqtıń tariyxıy rawajlanıwınıń ayırım basqıshlarında ónimli jumsalıp soń qollanıw órisin taraytqan gónergen sózlerde belgili muǵdarda ushırasadı.

Berdaqtıń tilinde ushırasatuǵın gónergen sózlerdi eki toparǵa bólip qarawǵa boladı:

Arxaizmler. Arxaizmler tildiń rawajlanıw barısında anaw ya mınaw túsiniktiń atamasınıń ekinshi bir sóz benen almasıwı nátiyjesinde qollanıw belsendiliginen ayırılǵan sózler. Waqıttıń ótiwi menen tildiń sózlik quramında arxaizmlerdiń sinonimleri payda bolıp, olar jiyi jumsalıw arqalı arxaizmlerdiń qollanıw órisin shekleydi. Arxaizmler leksikalıq arxaizmler hám semantikalıq arxaizmlerge bólinedi. Óziniń sózlik quramındaǵı ornın basqa sózlerge bergen arxaizmler leksikalıq arxaizmler, al kóp mánili sózlerdiń ayırım gónergen mánileri semantikalıq arxaizmler dep ataladı. Arxaizmler hám tariyxıy sózler belgili stilistikalıq kategoriyalar. Olar zaman koloritin, real tariyxıy jaǵdaylardıń anaw ya mınaw kartinasın kórsetiw t.b. ushın qollanıladı1. Shayırdıń dóretpelerinde leksikalıq arxaizmler

1 Dospanov O. Qaraqalpaq tili qubla dialektiniń leksikası. -N.: Qaraqalpaqstan. 1977. -B.89.

94

jumsalǵan: Aǵalar bul is ábesti/B/, Bunda otırmaq ábesti/B/.

Bul mısaldaǵı «ábes» sózi leksikalıq arxaizm bolıp tabıladı,házirgi tilimizdegi «uyat, ersi» degen sózdiń mánisine sáykes keledi.

Kóp láshkerdi basıldırǵan Ázbergen/B/,

Qońsı obasın tabalap,

Kóknar ishken qońsı keldi/B/,

Kómip basıńa bir teber,

Óli qoyǵan obań seniń/B/.

Birinshi mısaldaǵı «láshker» sóziniń ornına házirgi ádebiy tilimizde «ásker» sózi jumsaladı. Ekinshi mısaldaǵı «oba» sózi awıl mánisin bildirse, úshinshi mısaldaǵı «oba» sózi áwliyeshilik, qoyımshılıq degen mánini bildiredi. Bul «oba» sóziniń eki mánisi de házirgi tilimizdiń kózqarasınan gónergen.

Qaltamda joqdur qara pul,

Qáwmi qarındas boldı qul/B/,

-bul mısaldaǵı «qarındas» sózi de semantikalıq arxaizm bolıp, bul jerde

«tuwǵan, tuwısqan, qarınlas» degen mánide jumsalǵan. Al házirgi ádebiy tilimizde bul sóz tek qız qarındasqa qaratıla qollanıladı.

Tariyxıy sózler. Berdaqtıń dóretpelerinde tariyxıy dáwirler dawamında jumsalǵan belgili bir túsinik, zat hám qubılıslardıń jámiyetlik turmıstıń ózgeriwi nátiyjesinde qollanıwdan shıǵıwına baylanıslı olardıń gónergen atamaları da qollanǵan. 1873-jılı Xiywa xanlıǵın basıp alıp Ámiwdáryanıń oń jaǵalıǵı patsha Rossiyasınıń koloniyalarına aylanǵannan keyin adminstrativlik basqarıw hákimshilik, áskeriy islerge baylanıslı burın qollanıp júrgen sózlerdiń ornına taza hákimshilik siyasatına baylanıslı jańa sózler kelip kirip, burınǵıları gónergen sózlerge aylana basladı.

1. Mámleketlik basqarıw hám hákimshilik islerine baylanıslı sózler: Xan háziretke sálem qıldı/B/, Neshe wázir neshe máhrem/B/, Qoydı qusbegi meterdi, Shıńǵıs xandı xan kóterdi/B/, Biyler kelip másláhát

95

etti/B/, Begler begi inaq boldı/B/, Atalıq hám nayıp keldi/B/, Máhremlerge qılma jábir/B/, Meter menen qus begisi, Sen qoy-dedi-Aydos baba/B/, Onı sultan dep kim aytar/B/, Dawlardı durıs sheshpese, Anı qazı dep kim aytar/B/, Biziń zamannıń biylerin, Urdı pálektiń gárdishi/B/, Batır begler sheyit boldı/B/, Tilmashı hám diywan keldi/B/, Jasawıl bası hám keldi/B/, Dáwkempirge ektiń tarı, Jarımshıǵa berdiń jarı/B/.

Bul mısaldaǵı «xan, patsha» sózi mámleket basshısı, «wázir» sózi xannıń orınbasarları, «inaq» sózi wázir keńesgóyi, «nayıp» sózi wázirdiń járdemshisi, «mehter» sózi belgili bir aymaqtı basqarıw boyınsha xannıń járdemshisi /Xiywa xanlıǵında arqa aymaqlar boyınsha bir mehter, meter belgilengen/, «qus begi» sózi

Orta ásirlerde xannıń shikarǵa shıǵıwında shólkemlestiriw jumısların alıp baratuǵın ań awlawshı qus hám olardı baǵıwshı qálpelerdiń, ańshı iytler hám olardı baǵıwshılardıń ústinen qaraytuǵın adam mánisin bildirse, XIX ásirde Xiywa xanıǵında «mehter» menen huqıqı teń belgili bir aymaqlardı basqarıwda xannıń járdemshisin bildirgen. «Atalıq» sózi bir neshe urıwlıq birlespelerdiń basqarıwshısı degen túsinikti bildirip olar hákimler qol astında bolǵan. «Begler begi» sózi atalıqtıń járdemshisi, urıw biyleri arasınan saylap qoyılatuǵın bolǵan, «kátquda» sózi atalıqtıń keńesgóyi, járdemshisi degen mánini bildirgen, «bek, biy» sózleri belgili bir urıwdıń basshısı degendi bildiredi, «aqsaqal» sózi awıldıń jası úlkeni, awıl aqsaqalı degen mánini ańlatadı, «diywan, diywanbegi» sózi xannıń jarlıǵı hám basqa hújjetler boyınsha jumıs júrgiziwshi degen mánini ańlatadı, «jasawıl bası» sózi xan sarayınıń hám onıń jeke qáwipsizligin qorǵawshı áskeriy topardıń baslıǵı degen mánini ańlatadı, «jarımshı» sózi orta dármiyan diyxandı bildirip, baylardıń jerinen paydalanıp diyxanshılıq islegeni ushın ónimniń yarımın beretuǵın bolǵan1. 2. Dinge baylanıslı sózler. Shayırdıń

1 Baskakov N.A. Titulı i zvaniya v soсialnoy strukture bıvshego Xivinskogo xanstva //ST. -Baku. 1989. № 1. -S. 68-70.

96

dóretpelerinde dinge baylanıslı tómendegi sózler jumsalǵan: Qazı kálan, shayxulislam/B/, Iqrar áhli imam keldi, Tilmashı hám diywan keldi/B/, Molla Mambet suwpı boldı/B/, Bul sózimdi tıńla Nurmurat axun/B/, Muazzin aytar azanın, Jayısań molla xojanıń/B/, Iyshan keldi el qılmaǵa/B/, Táwbákári suwpı boldım/B/.

Joqarıdaǵı mısallardaǵı «qazı-qálan» sózi dárejesi jaǵınan qazıraystan keyingi orınlarda turatuǵın sudya degendi ańlatadı. «Háziret», «shayqul-islam» sózleri Xiywa xanlıǵı aymaǵında diniy basshı, kósem,

«imam, axun, iyshan» sózleri din házretten keyin turatuǵın onıń járdemshileri degen mánilerdi ańlatıw ushın jumsalǵan. «Molla» sózibelgili bir aymaqta sawatlandırıw jumısların alıp barıwshı, sawatlıdiniy xızmetker,

«suwpı» sózi iyshannıń táliymatın dawam e ttiriwshi,tasawwıf tálimatına berilgen adam degen mánilerdi ańlatıp kelgen.

Berdaqtıń shıǵarmalarında jumsalǵan bunday gónergen sózler dáwir kartinasın, sol dáwirlerdegi xalıqtıń jámiyetlik-ekonomikalıq turmısı, kún kórisi, diniy isenimi, miynet quralları tuwralı bahalı maǵlıwmatlar beriwshi leksikalıq qatlam bolıp tabıladı.

Idiomalar. Qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri tilinde bay naqılmaqallar, obrazlı sózler, tildiń sózlik quramınıń qaymaǵı esaplanatuǵın kúshli tásirlilikke iye turaqlı sóz dizbekleri sheberlik penen paydalanılǵan. Tilimizdiń sózlik quramınıń qaymaǵı esaplanatuǵın emoсional-ekspressivlik tásiri kúshli turaqlı sóz dizbeklerin olar ózleriniń qosıq qatarlarında sheberlik penen paydalanǵan. Berdaq dóretpelerinde jumsalǵan idiomalardı kelip shıǵıwı hám alınǵan derekleri kózqarasınan izertlew úlken áhmiyetke iye. Bul baǵdarda úyreniw onıń dóretiwshilik usılınıń ózine tán ózgesheliklerin anıqlawǵa járdem beredi. Izertlew barısında Berdaq dóretpelerinde jumsalǵan idiomalar bir neshe dereklerden alınǵanın kóremiz:

1. Xalıqtıń awızeki sóylew tilinen, yaǵnıy awızeki sóylew stilinen alınǵan turaqlı sóz dizbekleri shayırdıń dóretpelerinde jumsalǵan.

97

Awızeki sóylew tilindegi «tilinen pal tamıw» degen frazeologiyalıq birlik

«sheshenlik kórsetiw, shiyrin tilli bolıw, jaqsı sózli bolıw» degen mánilerdi bildiredi. Shayır óziniń qosıqlarında bul frazeologizmdi bir neshe mártebe qollanadı: Tillerinen pal tambasa, Anı sheshen dep kim aytar/B/, Áy, qudayım, bizge aqıl dana ber, Aytqan sózge paldan tatlı maza ber/B/, Jigit bolar jigit adam ertedi, Aytqan sózin paldan sheker etedi/B/.

2. Berdaqtıń dóretpelerinde jumsalǵan idiomalardıń ekinshi deregi naqılmaqallar bolıp tabıladı.

Shayır naqıl-maqallardı óz shıǵarmalarında kórkemlikti, obrazlılıqtı arttırıp, pikirdi jáne de tereńlestirip beriw ushın paydalanǵan. Berdaq dóretpelerinde naqılmaqallardıń ózine tán ózgeshelikleriniń biri – birinshiden, xalqımızdıń awızeki sóylew tilinde naqıl-maqallar qanday túrde jumsalatuǵın bolsa, sol túrinde qollanılǵan. Bul toparǵa tómendegi mısallardı kórsetiwge boladı: Bóri arıǵın hesh waqıtta bildirmes, Sol jigittiń janı qurban xalıq ushın/B/, Júzden júyrik, mıńnan tulpar, Qus jaqsısı tuyǵın suńqar/B/.

Berdaq babamız poeziyalıq shıǵarmalarınıń qosık qurılısına baylanıslı, buwın teńligin, rifmanı saqlaw ushın, sonday-aq pikirlerdi jáne tereńlestirip beriw ushın jeke stilistikalıq máqsetlerde onıń qurılısına ózgeris kirgizip qollanadı. Shayırdıń tilinde jumsalǵan naqıl-maqallardıń ekinshi toparına jeke stillik maqsetlerde, qurılısında ózgeris bolǵan túri kiredi.

Shayır óziniń «Xalıq ushın» qosıǵında qaraqalpaq xalıq naqılı

«Jigittiń atın qatın shıǵaradı, Qatınnıń atın otın shıǵaradı» degen naqıldı: Er jigittiń atın hayal shıǵarar, Jamanı gezlesse jigit ne qılar? – degen qosıq qatarlarında paydalanadı. Shayır naqıl-maqallardı óziniń dóretiwshilik maqsetine muwapıq júdá sheberlik penen paydalanǵan. Máselen, tilimizdegi «ustalı e l dúzeler» degen naqıldı

«Qálen usta» qosıǵında tómendegi qatarlarda qollanadı: Bunsha ıqrarsız

98

bolǵanıń, Buyırar meken alǵanıń, Ustalı el buzılǵanın, Sennen kórdik Qálen usta/B/.

Aq qalada ataǵı shıqqan Qálen ustanıń kúlkili obrazın payda etiw ushın

«Ustalı el dúzeler» degen xalıq naqılın «Ustalı el buzılǵanın, Sennen kórdik Qálen usta» dep, onıń qurılısına ózgeris kirgizip qollanıw arqalı shayır onıń xalıqtıń dástúrine, úrp-ádetlerine ersi qılıqlardı islep júrgenin kórsetpekshi boladı.

Tilimizdegi

«Jamannan qash, jaqsıǵa jantas» degen naqıldı shayır óziniń «Balam» qosıǵında

dóretiwshilik baǵdarında qayta islep, mánilik jaqtan kúsheytip qollanadı: Jaman

degen túspe kózge, Endirmegil sarǵısh júzge, Erme taǵı shuǵıl sózge, Jamannan qash jastan, balam.

Bul kuplette shayır joqarıdaǵı naqıldıń «Jamannan qash» degen birinshi

sıńarın paydalanadı da, ekinshi sıńarınıń mánisin (jaqsıǵa jantas) qosıqtıń aqırǵı kupletinde beredi: Basıńdı qos jaqsı dosqa, Dos tappay hám júrme bosqa, Qasıńa kelmesin shoshqa, Sonnan aman bolǵıl,balam/B/.

3) Berdaq dóretpelerinde jumsalǵan idiomalardıń úshinshi deregi awızeki xalıq dóretpeleri – xalıq dástanları menen tolǵaw termelerinen alınǵan qosıq

qatarları bolıp tabıladı. Máselen, «Edige» dástanında:

Toyǵa barsań burın bar,

Burın barsań orın bar, Burın

bar da, burın qayt,Jánjel bolar sońǵısı,

Keshiw keshseń burın kesh,

Ílay bolar sońǵısı,

– degen qosıq qatarları bar. Bul qosıq qatarların Berdaq óziniń

99

Joqarıdan alǵıl orın,

Hesh waq keyin bolma balam/B/.

4. Berdaq dóretpelerinde jumsalǵan idiomalardıń ayrıqsha bir túri shayırdıń qáleminen dóregen sońǵılıǵında xalıq arasında keńnen málim bolıp aforizmge aylanǵan qosıq qatarları:

Jigit bolsań arıslanday tuwılǵan,

Udayına xızmet etkil xalıq ushın/B/,

Bardıń isi párman menen,

Joqtıń isi árman menen/B/,

Jumıs isle tuwılǵan soń el ushın/B/,

Maǵan hesh gáp eshegim bar/B/,

Bıltırǵıdan bıyıl jaman,

Qalay-qalay boldı zaman/B/,

Sheshiw ushın pikiri bántin,

Men maǵrıyfat izler edim /B/ h.t.b.

Ájiniyazdıń qáleminen dórelgen kóp sanlı qosıq qatarları da óziniń tereń mániligi, joqarı kórkemligi menen xalıq arasında keńnen tanımalılıqqa iye bolıp aforizmge aylanǵan:

Bul dúnyanıń kórki adam balası,

Sol adamnıń kókke jeter nalası /Á/Atqa mingen bilán kátquda bolmas,

Yurttan asqan aqıl-huwshı bolmasa /Á/ Jer hám el bilándur, el hám jer bilán, Jersiz eldiń qádiri dárbádár bilán /Á/Elinen ayrılǵan diywana bolar,

Yarınan ayrılǵan biygana bolar /Á/

Dúzde ashlıq mashaqatın kórmegen,

Úyde ıssı nannıń qádirin ne bilsin /Á/Adam ulı adam qádirin bilmese,

Onnan dúzde otlap júrgen mal jaqsı /Á/.

100

Ayırım frazeologizmler avtordıń stillik ózgeshelikler menen sıpatlanadı. Shayır tómendegi qosıq qatarlarında turaqlı sóz dizbeklerin ayrıqsha kórkemlik boyaw menen kórsete alǵan. Mısalı: Bir yar kórinse kózime, Anı kórip xosh etermen, Ońdırıp isin qılmasa, Anı oshaqqa tas etermen /Á/.

Bul mısaldaǵı tas etermen sóz dizbegi «oshaqtıń basınan bılaybılay qozǵalmaytuǵınday etemen» degen mánini bildirip tur.

Qollanılıw órisi sheklengen leksika

Qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri tilinde qaraqalpaq tiliniń sózlik quramına kiretuǵın, biraq sózlik qordan orın almaǵan qollanıw órisi sheklengen, ádebiy tilde

ónimsiz jumsalatuǵın sózler toparı da ushırasadı. Bunday sózler toparına awızeki sóylew tiliniń elementleri, vulgarizmler (sógis, ǵarǵıs hám mádeniyatsız sózler), dialektizm, kásiplik sózler, jargon, tabu sózleri kiredi. Bul toparǵa kiretuǵın sózler shayırdıń sóz qollanıwındaǵı ózine tán stillik ózgesheligin anıqlawǵa járdem beriwi menen birge ózleriniń tásirliligi menen kózge taslanadı. Klassik shayırlar óz shıǵarmalarında bul sózlerdi súwretlenip atırǵan waqıyaǵa baylanıslı ólshemi menen qaharmanlarǵa tásirli etip jetkeriw ushın óz ornında paydalanǵanınıń gúwası bolamız.

a) Awızeki sóylew tiliniń birlikleri

Ashlıqtan, zaman qıyınshılıǵınan ezilgen miynetkesh xalıqtan shıqqan adamlardıń oylaw manerasın, dúnyaǵa kózqarasınıń ózgesheliklerin, jámiyetlik turmıs tuwralı olardıń oyların, bahalawların onı qabıllawın, súwretley otırıp xalıqtıń awızeki sóylew tiliniń elementlerin shayırdıń sheberlik penen orınlı paydalanǵanın kóremiz. Máselen «Bıyıl» qosıǵında:

Jerlerimiz boldı ayaq,

Áspekti ashsaq, jedik tayaq,

Murap bolıp óńkey sayaq,

Qasıq dánsiz qaldıq bıyıl/B/.

101