Lingvokulturologiya
.pdftopar ilim tarawlarında qollanıladı, al teoriyalıq dárejesi tiykarınan ilimiy biliwdiń teoriyalıq basqıshında qollanıladı.
Házirgi waqıtta ilimiy izertlewde óziniń nátiyjeliligi menen ajıralıp turatuǵın tómendegi usıllar bar: baqlaw hám eksperiment, analiz hám sintez, indukсiya hám dedukсiya, ulıwmalastırıw, abstraktlastırıw hám konkrektlestiriw, tariyxıylıq hám logikalılıq, ideallastırıw, modellestiriw.
Baqlaw hám eksperiment metodlarında háreket ózgeriwi hám rawajlanıwındaǵı belgili bir obyektti tábiyǵıy sharayatta ol qanday bolsa, solayınsha dıqqat penen belgilengen waqıt ishinde qanday da bir maqset penen baqlap barılsa, eksperiment (sharayatı) jasalma túrde jaratıladı. Izleniwshi subyekt izertlew obyektine aralaspay, tásir kórsetpey úyrense, bul baqlaw metodı esaplanadı. Baqlawdıń qay dárejede bolıwı qoyılǵan maqsettiń anıqlıǵına, baqlanıp atırǵan zat, qubılıslar tuwralı aldın ala biliwge iye bolıwına baylanıslı. Baqlaw
ásbap yaki ásbapsız alıp barılıwı múmkin. Sebebi, ásbap baqlaw sheńberin keńeytedi, pikirlew qábiletin kúsheytedi. Baqlaw waqtında ilimpazdıń iskerligi eki túrli boladı: aktiv hám passiv boladı, yaǵnıy obyektke qarata passiv bolsa, baqlaw procesi dóretiwshilik penen shólkemlestiriliwinde aktiv esaplanadı. Eksperimentte izertlewshi óz úyreniw obyektine aktiv tásir etiwi, baqlawdıń barısında aralasıwı, yaǵnıy ózgeris kiritiwi múmkin.
Eksperiment – tájiriybede sınap kóriw arqalı ilimde qubılıslardı biliw iskerliginde úyreniw bolıp, bunda subyekt obyektke maqsetli aktiv tásir kórsetedi,
ózgertiwler, jasalma sharayatlar jaratadı, ózin qızıqtırǵan táreplerin úyrenedi. Bul metod izleniwshige tábiyǵıy sharayatta baqlaw arqalı jaratıw múmkin bolǵan metodlardı alıw múmkinshiligin beredi. Baqlaw, salıstırıw, ólshew eksperiment penen tıǵız baylanıslı. Baqlaw hám eksperiment tiykarında payda etilgen fakt hám maǵlıwmatlar bolsa óz gezeginde izertlewshiden teoriyalıq biliwdiń induktiv hám deduktiv metodları menen tıǵız baylanıslı.
Induktiv hám deduktiv metodlarında izleniwshi óz sanasında tekserip atırǵan predmet yamasa qubılıslar jóninde birqansha pikirlerden, olar tuwralı ayırım bilimlerden ulıwmalasqan bilimlerdi jaratadı. Ilimiy biliwde induktiv metod penen
81
jaratılǵan bilimler bárhá deduktiv metod arqalı tekseriledi. Deduktiv metod, yaki dedukсiya – bul biliw procesinde ulıwmalasqan bilimlerden jeke bilimge keliw túsiniledi. Indukсiya – bólek-bólek pikir bildiriwlerden, ulıwmalıq juwmaqlar shıǵarıw bolsa, dedukсiya – ulıwmalıqtan jekkelikke logikalıq túrde alıp baradı. Indukсiya metodı zat hám qubılıslardıń sebeplik baylanısların tekseredi, nızamlıqlar ashıladı, túsinikler payda etedi. Ilimdegi teoriyalar deduktiv metod járdeminde júzege keledi, bul metod tiykarınan materiallar toplaw arqalı olardı tereńnen úyreniw, sistemaǵa salıwda qollanıladı. Induktiv hám deduktiv metodlar bir-biri menen dialektikalıq baylanısqan bolıp, olar bir-birin tolıqtıradı. Sonıń ushın, olardı bir-birine qarama-qarsı qoyıp yamasa ajıratıp qaraw múmkin emes. Bul eki metod ilimde nátiyjeli túrde keńnen qollanılatuǵın, onda jetkilikli dárejede haqıyqıy bilim boljaw túrinde, teoriya, ilimiy nızamlıqlar hám sistemalar, túsindiriwler, túrleniwler menen belgilenedi.
Ulıwma alǵanda, indukсiya óziniń ilimiy informaсiyalardı jámlestiriwi, dedukсiya olardı bóliwi menen ajıralıp tursa da, bul eki logikalıq metod eń áweli analiz hám sintez metodları menen baylanıslı hám oǵan súyenedi.
Analiz hám sintez jasawda indukсiya hám dedukсiyaǵa qaraǵanda úyrenilip atırǵan zat hám qubılıslarǵa, pikirge bolǵan birqansha anıq (real) qatnas jasaladı.
Analizde zat hám qubılıs, pikir, mayda bóleklerge, yaǵnıy elementlerge bólinedi hám olar arasındaǵı baylanıslar, óz ara tásirler úyreniledi. Bul ajıratılǵan bólimlerdi sońın ala sintez etiw ushın da analiz etiledi. Analiz metodı, ásirese, bizdi qorshap turǵan dúnyanıń zat hám qubılısların úyreniw hám biliwge qolaylı esaplanadı.
Ilimiy biliwde analiz túrli formalarda, yaǵnıy qanday maqsette bolıwı menen
ózgeshelenedi hám tómendegi formalarda bolıwı múmkin: predmetti bir pútinliginen bóleklerge bóliw, onıń dúzilisi, funkсiyası hám usı bóleklerdiń bir pútinliktegi baylanısın úyreniw, predmettiń ózgesheligi, principlerdi ajıratıp, olar arasındaǵı qatnastı úyreniw, kóp predmetlerdi, kóp mayda predmetler hám toparlarǵa bóliwi hám hárbir elementtiń kópliktegi ornın anıqlaw, olar arasındaǵı qatnastı úyreniw.
82
Hárqanday analiz óziniń sintezi menen tolıq boladı hám olar bir-birinen ajıralmaytuǵın esaplanadı. Sintez analizdiń nátiyjelerine súyenip, nárse hám qubılıslardıń bir pútin sıpatın úyrenedi. Sintez – analiz nátiyjesinde bólingen predmetlerdi qaytadan tiklew, olardı biriktiriw, aldınǵı birligin qáliplestiriw metodı bolıp tabıladı.
Eger, analiz izertlewde tayarlıq kóriw basqıshı esaplansa, sintez onı juwmaqlaydı. Nátiyjede ulıwmalıq túsinik, dodalawlar quralıp, olar járdeminde nızamlıqlar anıqlanadı, qáliplesedi. Ilimpazdıń wazıypası, analiz etilgen maǵlıwmatlardan, kerekli jańalıqtı anıqlap, onnan bul jańalıqtı sintez etip óziniń dóretiwshilik iskerligin bayıtıp barıw bolıp tabıladı. Álbette, bunday dóretiwshilik processte, izleniwshiniń abstrakсiyalıq qábileti kúshli bolıwı talap etiledi.
Ulıwmalastırıwda – izertlew alıp barıp atırǵan birneshe predmet yamasa qubılıslar bir pútin halatqa keltirilip úyrenilse, abstraktlastırıwda – sol predmet yaki qubılıslarǵa tán bolǵan táreplerdi, ózgesheliklerdi hám qásiyetlerin dıqqattan tıs qaldırıp, izertlew ushın zárúr bilim yaki bolmasa ózgeshelikti mif halatına keltiredi.
Konkretlestiriwde bolsa, ulıwmalastırıw hám abstraktlastırıwdan saqlap qalınǵan aldınǵı pútin belgi hám ózgesheliklerdi jáne predmet yaki qubılıslar menen baylanıstırıp, sol predmet yamasa qubılıs, hádiyse tuwralı anıq bir pikir payda etiw bolıp tabıladı. Abstraktlastırıw metodınıń qollanılıwı nátiyjesinde ekonomikalıq teoriyada tovar, bazar, baha, islep shıǵarıw usılı, islep shıǵarıw kúshleri, islep shıǵarıw qatnasları, konkurenсiya, payda hám t.b. túsinikler jaratılǵan. Tap sonıńday, abstraktlastırıw tábiyǵıy ilimlerde, texnikalıq hám gumanitar, sociallıq ilimlerde de júdá keńnen qollanıladı. Ulıwmalastırıwda abstraktlastırıwǵa hám onnan anıqlılıqqa (konkretlestiriw), anıqlılıqtan ulıwmalastırıw arqalı jáne abstraktlastırıwǵa qaray barıw biliwdiń ulıwmalıq usılı esaplanadı.
Tariyxıylıq hám logikalıq metodlarda, eger tariyxıylıq – bul úyrenilip atırǵan qubılıstıń payda bolıwı, rawajlanıwı hám ıdırawı processlerinen hám onıń tariyxıy proceslerge basqa qubılıslardıń da baylanısı kózde tutılsa, logikalıqta bolsa sol
83
tariyxıylıqtıń ulıwmalasıwı, abstraktlasqanı, anıqlasqanınıń kórinisi esaplanadı.
Ulıwma alǵanda, tariyxıylıq – dáslepki bolsa, logikalıq keyingi usıl. Biliw hám dóretiwshiliktiń jáne bir metodı – formallastırıw hám modellestiriw bolıp esaplanadı.
Formallastırıw – bul úyrenilip atırǵan obyekt hám qubılıslardıń belgili dárejedegi anıq tárepleri, úlesi hám qásiyetleriniń mazmunı abstraktlastırılıp, onı abstrakt kóriniste, formula yamasa sxemalar arqalı sáwlelendiriw bolıp tabıladı. Bunda aralıq qatnas, baylanıslılıq belgili sáwleleniwde belgilenedi. Formallastırıw usılı óz náwbetinde modellestiriw menen tıǵız baylanıslı. Házirgi zaman ekonomika teoriyasında AQSh, Shveсiya, Yaponiya modelleri yamasa «Shıǵıs jolbarısları» modeli (Gonkong, Singapur, Tayvan, Qubla Koreya) qollanılıp kelmekte. Sonday-aq, ǵárezsizlikke eriskenimizden keyin bazar ekonomikasına ótiwdiń «Ózbek ekonomikalıq modeli» islep shıǵıp turmısqa engizilmekte. Onıń tiykarında sociallıq qorǵalǵan bazar ekonomikası, mámlekettiń bas reformatorlıǵı, bazar ekonomikasına basqıshpa-basqısh evoliyuсiyalıq jol menen ótiw, bunda birinshi gezekte Ózbekstan xalqınıń sociallıq máselelerin birinshi orınǵa qoyıw h.t.b. turadı. Ulıwma biliw hám dóretiwshilikte joqarı da kórsetip ótilgen usıllardan kelip shıqqan túrde túrli usıllar engizilmekte. Ilim tariyxında, analogiya, ilimiy biliw procesin jáne bir joqarı basqıshqa kótergen jemisi – bul modellestiriw metodı esaplanadı.
Modellestiriw – úyrenilip atırǵan obyektke dúzilisi hám funkсiyasına qaray oǵan uqsas, biraq onıń ózi emes, onıń nusqasın jaratıp, sol nusqa arqalı haqıyqıy obyekttiń sáykes qásiyetlerin, ózgesheliklerin úyreniw.
Model (latınsha bolıp, nusqa, úlgi) – shártli obraz sxema mánilerin bildirse de, ilimiy biliwde qanday da bir predmet yaki qubılıstı tikkeley, túp nusqası – originalında úyreniw ilajı bolmaǵan waqıtta originalına uqsas, oǵan sáykes materiallıq yamasa aqlıy nusqasın dóretip, sol nusqa (model) tiykarında originaldı úyreniw metodın ańlatadı.
Ulıwma, biliw procesinde joqarıda aytıp ótilgen metodlardan kelip shıqqan halda túrli metodlar qollanılmaqta.
84
Bunda júdá keń taralǵan, adamzat tariyxında áhmiyetli oylap tabıwshılıqlarǵa alıp kelgen metodlar sınaw tájiriybe hám qátelesiw bolıp esaplanadı. Álbette, bul metodtıń nátiyjeliligi júdá tómen dárejede bolsa da, kóp zamanlardan berli basım izertlewshiler qollanıp kelmekte. Dóretiwshilik metodınıń jáne bir máseleleriniń biri bul – motivaсiya (qızıǵıw, oyanıw) esaplanadı. Motivaсiya úsh túrli talaptan: biologiyalıq, sociallıq hám ideallasıwdan kelip shıǵadı. Biologiyalıq talapta, mısalı, kúshti hár tárepleme únemlew principi, sociallıq motivaсiyaǵa: materiallıq xoshametlew, húrmetke bóleniw hám ideallasıw keń mánistegi talap motivaсiyası esaplanadı. Ilimiy dóretiwshilikte, ásirese, úsh ólshem: logikalıq (keleshekti tek logikalıq ózgerisler menen anıqlaw), kritikalaw (sın) – biliwdiń kemshilikti
ózgeriw shártin anıqlaw hám dóretiwshilikke (jańalıqtı tabıw) bólinedi. Dóretiwshiliktiń belsendiligine oylawdıń psixologiyalıq energiyası júdá úlken tásir etedi. Oǵan, ásirese, tómendegiler unamsız tásir etedi: oylawdıń hár tárepleme emesligi, ádettiń basımı, tájiriybesizlik qatnas, avtoritetlerdiń tásiri, sınnan qorqıw,
áwmetsizlikten qorqıw, óz-ózine sın taǵıw hám erinsheklik. Ilimiy texnikalıq dóretiwshilikte tómendegidey evristikalıq metodlar bar:
1.Bólsheklew hám birlestiriw;
2.Keregin qaldırıp, qalǵanın shıǵarıw;
3.Inversiya metodı;
4.Basqa ólshemge ótiw;
5.Universallıq;
6.Zıyandı paydaǵa aylandırıw metodı;
7.Óz-ózine xızmet kórsetiw metodı.
Bulardan basqa, evristikalıq metodlarǵa ideallastırıw, analogiya hám t.b. kiredi.
Ilimiy izertlewde kóbirek qollanılatuǵın analogiya metodı:
1.Tuwrıdan-tuwrı analogiya;
2.Simvollıq analogiya;
3.Jeke analogiya;
4.Fantastikalıq analogiya bolıp bólinedi.
85
Ilimiy dóretiwshilikte eń kóp taralǵan metod – analiz metodı bolıp tabıladı. Bul metod boyınsha ilimiy izertlew tómendegi basqıshlarǵa bólinedi:
1)Jámiyettiń texnikalıq talabı hám texnikalıq kemshiliginiń analizi;
2)Wazıypa sistemasınıń analizi hám anıq wazıypasın tańlaw;
3)Texnikalıq sistemanıń analizi hám onıń modelin islep shıǵıw;
4)Texnikalıq wazıypa shártlerin analiz etip qayta islep shıǵıw;
5)Dóretiw, raсionalizaсiya etiw wazıypasınıń sharayatlarınıń formulirovkası;
6)Sheshimin tabıw ideyasın izlew;
7)Jańa texnikalıq sheshiminiń sintezi.
Solay etip, ilimiy izertlew metodları izertlewdiń qaysı basqıshta ekenine qarap tańlanadı.
Filosofiya metodologiyanı teoriyalıq hám ámeliy iskerlik júritiwdiń usıl hám principleri sisteması sıpatında qaraydı.
Metodologiyanıń teoriyadan ózgesheligi – metodologiya jańa bilim bermeydi, koncepсiyadan ózgeshe ámeliyat ushın tiykar bola almaydı.
Biraq ilimniń rawajlanıwı ushın da júdá zárúr bolǵan elementlerdi rawajlandıradı. Metodologiya ilimdi rawajlandırıw koncepсiyası bolıp, koncepсiya bolsa – teoriyadan ámeliyatqa ótiw metodologiyası bolıp tabıladı.
Metodologiya menen tıǵız baylanıslı túsinik metod esaplanıp, úyrenilip atırǵan qubılısqa ayrıqsha qatnas jasawdı talap etedi. Sol sebepli, metod barlıq waqıtta sistema túrinde boladı. Onıń ózine tánligi izertlew obyekti hám maqsetine qarap belgilenedi. Hárbir metod belgili dárejede ulıwma filosofiyalıq teoriyalar menen baylanıslı boladı.
Barlıq ilimlerdiń, atap aytqanda, lingvokulturologiyanıń metodologiyası úsh basqıshtı óz ishine aladı: filosofiyalıq, ulıwma ilimiy hám jeke metodologiya.
Filosofiyalıq metodologiya – eń joqarı basqısh bolıp, onda nızamlar, qaǵıydalar, dialektikalıq principler hám kategoriyalar áhmiyetli orınǵa iye.
Bular ulıwmalıq hám qarama-qarsılıq gúresi nızamlıǵı, sannan sapaǵa ótiw nızamlıǵı, biykarlawdı biykarlaw nızamı, ulıwmalıq hám jeke, ayrıqshalıq nızamları sıyaqlılar esaplanadı.
86
Ulıwmalıq ilimiy metodologiya qubılıstı úyreniwge baǵdarlanǵan barlıq ilimler principleriniń ulıwmalıq kórinisi. Olar baqlaw, tájiriybe, modellestiriw, interpretaсiya sıyaqlılar. Ulıwmalıq ilimiy metodologiya ilimniń rawajlanıwı menen ózgerip baradı, nátiyjede jańa metodlar menen bayıydı, góneleri sezilerli dárejede qayta qáliplesedi.
Jeke metodologiya – anıq ilimge tán metodologiya bolıp tabıladı.
Lingvokulturologiyanıń metodları til hám mádeniyattıń óz ara qatnasın analizlewde qollanılatuǵın analitikalıq usıllar hám ámeller bolıp esaplanadı. Lingvokulturologiya ilimi bilimniń integrativlik tarawı bolǵanı ushın mádeniyattanıw, til bilimi, etnolingvistika, mádeniy antropologiya sıyaqlı tarawlarǵa tiyisli ulıwmalıq biliw metodları qollanıladı.
Lingvokulturologiyalıq analizlew procesinde metodlardıń biri tańlap qollanıladı. Hárbir metod óz qollanıw tarawına iye. Zamanagóy ilim aksiomasına kóre hárbir metodtıń qollanıw sheńberi shegaralanǵan.
Til hám mádeniyat birgelikte rawajlanǵanı ushın olardıń tábiyatı, funkсiyaları hám genezisin belgili bir metod arqalı túsindiriw qıyın boladı. Sol sebepli, biribirin tolıqtırıwshı hám dawam ettiriwshi birneshe metodlardan paydalanıw maqsetke muwapıq.
Lingvokulturologiyada lingvistikalıq, sonıń menen birge, mádeniyattanıw hám sociologiyaǵa tiyisli metodlardan nátiyjeli paydalanıwǵa boladı. Atap aytqanda, kontent analiz, freym analiz, narrativ analiz (V.Propp), dala etnografiyası metodları (sıpatlama, klassifikaсiyalaw sıyaqlılar), psixologiya hám sociologiyada qollanılatuǵın ashıq intervyu alıw, N.I.Tolstoy mektebine tán mádeniyattı lingvistikalıq rekonstrukсiya etiw, sonday-aq, materiallardı etnografiyanıń dástúriy metodları, til iyeleri áhmiyetli informaсiya dáregi wazıypasın atqaratuǵın ámeliy-kognitiv lingvistika usılları qollanıladı.
Bul metodlar óz ara biri-birin tolıqtıradı, nátiyjede quramalı obyekt – til hám mádeniyattıń qatnasın ashıp beredi. J.Lakoff tárepinen usınıs etilgen metaforalardı analiz etiw metodı sıpatlaw jaǵınan úlken kúshke iye bolıp, til hám mádeniyat máselelerin sheshiwde áhmiyetke iye. Metaforalardıń kognitivlik teoriyası nege
87
ayırım shet tillerindegi idiomalar ańsat túsiniledi, tez ózlestiriledi, ayırımları kerisinshe degen máselelerdi sheshiwge baǵdarlanǵan. Bul metod salıstırılıp atırǵan tillerdegi kognitiv shártlengen sáykes emeslikti anıqlaw múmkinshiligin beredi.
Bunday ózgeshelik xalıq tárepinen dúnya bólekleriniń ózgeshelikleri tuwralı ózine tán oylaw, pikirlewi haqqında maǵlıwmat beredi.
V.N.Teliya mániniń makrokomponent modelin lingvokulturologiyalıq sıpatlaw metodın qollanıwdı usınadı. Bul modeldiń jeti ólshemli tárepi tómendegi maǵlıwmatlar bazaların qamtıydı: presuppoziсiya, denotaсiya, belginiń motivaсiyalıq tiykarı, emoсional hám emotiv baha, belginiń qollanıw sharayatın bahalaw sıyaqlı. Hárbir baza processti analiz etiwshi ruwxıy-sanalıq dúzilisti kórsetip beriwshi kognitiv operator tárepinen kiritiledi. Bunnan tısqarı, psixosociomádeniy tájiriybelerdiń lingvokulturologiyalıq sıpatlamasınan da paydalanıwǵa boladı.
Túrli tiplerdegi tayın tekstlerdi keń kólemde qollanıw da nátiyjeli esaplanadı. Sebebi, til birlikleriniń quramındaǵı mádeniy maǵlıwmat tillik mazmun ushın ózine tán qásiyet esaplanadı.
Tekstlerdiń lingvokulturologiyalıq analizi de mádeniyattıń baslı saqlawshıları esaplanadı. Adamdı mádeniyatqa awdarıw «biytanıs» tekstlerdi ózlestiriw nátiyjesinde júz beredi. Dúnyanıń júdá kishi elementi bolǵan tekst (kitap) óz ishine dúnyanı sıydıra otırıp, onıń ózi dúnyaǵa aylanadı. Sonıń ushın tekstlerdi germenevtikalıq paradigmada analizlew áhmiyetli bolıp tabıladı. Bul orında túrli metod hám interpretaсiyalıq metodtan baslap psixolingvistikalıq izertlew metodları qollanıladı.
Rus til biliminde V.A.Maslovanıń sabaqlıǵında lingvokulturologiyalıq izertlewlerdiń zamanagóy baǵdarları túsindiriledi, metodologiyalıq tiykarı jaratılǵan. V.V.Vorobyovtıń «Лингвокультурология: теория и методы»
(Воробьев, 1997) degen izertlewi gumboldtshılıq teoriyasına tiykarlanǵan bolıp, tilde óz kórinisin tapqan mádeniyattı úyreniw Sepir-Uorf gipotezası tiykarında ámelge asırılǵan, L.Veysgerber terminlerinen ónimli paydalanılǵan.
88
Izertlewde lingvokulturologiya lingvoúlketanıw tarawınıń teoriyalıq tiykarı sıpatında úyreniledi, tarawǵa «til hám mádeniyat qatnasları hám baylanısları tildiń atqaratuǵın xızmetlerinde tekseretuǵın hám bul processti sistemalasqan metodlar hám zamanagóy baǵdar, mádeniy qaǵıydalarǵa kóre birliklerdiń tillik hám tillik emes (mádeniy) mazmunına jámlep, bir pútin sistema sıpatında sáwlelendiriwshi kompleksli bilimler jıyındısı» – dep túsinik beredi (Воробьев, 1997: 36-37).
Qadaǵalaw ushın sorawlar:
1.Metod hám metodologiya tuwralı aytıń.
2.Ulıwma ilim metodologiyası hám jeke metodlar degenimiz ne?
3.Lingvokulturologiyada qollanılatuǵın metodlar tuwralı aytıń.
4.Metaforanı analizlew metodı tuwralı aytıń.
5.Tekstlerdiń lingvokulturologiyalıq analizi tuwralı maǵlıwmat beriń.
89
VI BÓLIM. LINGVOKULTUROLOGIYANÍŃ TIYKARǴÍ TÚSINIKLERI
Jobası:
1.Lingvokulturologiyalıq túsiniklerge sholıw
2.Lingvomádeniy paradigma
3.Etnikalıq mentallıq
4.Lingvomádeniy koncept
Lingvokulturologiya ilimniń arnawlı tarawı sıpatında házirgi til bilimine birneshe túsiniklerdi alıp kirdi: lingovkulturema, mádeniy til, mádeniy tekst, mádeniy kontekst, submádeniyat, lingvomádeniy paradigma, mádeniyattıń precedent atamaları, mádeniyattı ashıwshı túsinikler, mádeniy universaliya, mádeniy kompotenсiya, mádeniy miyras, mádeniy dástúrler, mádeniy process, mádeniy qaǵıydalar, mentalitet, mentallıq, úrp-ádet, adam, máresim, mádeniy mákan, mádeniy tip, civilizaсiya sıyaqlı.
Mádeniy xabardıń til birliklerinde sáwleleniwine járdem beriwshi túsinikler: mádeniy sema, mádeniy fon, mádeniy konceptler, mádeniy konnotaсiyalar bul ilim ushın áhmiyetke iye.
Mádeniy semalar – sóz, semantikalıq birlikler, tańbalarǵa qaraǵanda júdá mayda hám universal esaplanadı. Máselen, palaw – gúrishten tayarlanatuǵın qaraqalpaq qoyıw taǵamı. Júweri gúrtik – gúrtigi júweri unınan tayarlanatuǵın qaraqalpaq milliy taǵamı. Piyma (valenki) – júnnen basıp islengen rus ayaq kiyimi.
Mádeniy fon – sociallıq turmıs hám tariyxıy waqıyalardı bildiriwshi atama birlikleri sıpatlaması.
Joqarıdaǵı mádeniy xabardı tasıwshı eki birlik denotatta jaylasqan boladı, lingvoúlketanıwshılar tárepinen keńnen úyreniledi.
90