Lingvokulturologiya

termelerinde «Er Mamaydıń aldında, Sheyit ólgen ókinbes» degen qosıq qatarlarında ushırasadı.

Tariyxıy maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Mamay 1335-jıllardıń shamasında tuwılǵan. Qıpshaq qáwimleriniń biylewshileriniń biri – Akop xannıń áwladlarınan bolǵan. Ayırım dereklerde qıyat urıwınan bolǵan dep kórsetiledi. Bul durıs bolmasa kerek, sebebi Shıńǵıs xannıń urıwı da qıyat ekenligi jazba dereklerde kórsetilgen. Eger Mamaydıń qıyat urıwınan bolǵanda xan tuxımı esaplanıp, ózi de xan bolıw huqıqına iye bolǵan bolar edi. Mamay 1350-jıllardıń ortalarında Qara teńizdiń arqa jaǵalawları hám Qırımda, XIII ásirdiń aqırında ámir Noǵay basqarǵan aymaqlarda hákimshilik etken. Tumen bası, yaǵnıy qarawında 10 000 aslam áskeri bar ámir bolǵan. Sol waqıtlardaǵı Altın Ordanıń xanı Berdibektiń qızına úylengen, xan kúyewi. Berdibekke kúyew bala bolǵannan keyin 1357-jıldan baslap begler begi lawazımına tayınlanadı. Altın Orda xanlıǵında eki begler begi lawazımı bolıp, Mamay armiyanı basqarıw, sırtqı isler hám qazıyat jumısları menen shuǵıllanǵan. 1359-jılı Berdibek Altın Orda taxtına talabanlar tárepinen

óltirilgennen keyin Mamay 1361-jılı Ózbek xannıń áwladı bolǵan toǵız jasar

Abdullanı xan dep járiyalaydı. Biraq Altın Orda taxtı ushın talaban bolǵan Aq Orda hám Kók Ordaǵa bólingen Shınǵıs xannıń basqa úrim-putaqları onı xan dep tán almaydı. Mamay Shıńǵıs xannıń tuxımınan bolmaǵannan keyin ózi xan bolıw huqıqına iye emes edi. 1359-1370-jıllar aralıǵında Mamay Altın Ordanıń toǵız xanı menen gúres júrgizedi. 1366-jılı ol Altın ordanıń batıs tárepin Qırımnan Volga dáryasınıń oń jaǵalaǵına shekemgi aymaqlardı tolıq ózine baǵındıradı. Solay etip,

Altın Ordanıń oraylıq hákimshiligin ázziletedi. Taxt ushın óz ara talas-tartıs dáwirinde 1363, 1367-1368, 1372-1373-jılları Volga dáryasınıń shep jaǵalaǵında jaylasqan Altın Ordanıń paytaxtı Saray qalasında jawlap aladı. Usınday taxt ushın óz ara talas-tartıs, atlanıslar dáwirinde házirgi Volgograd qalası aymaǵındaǵı biyikligi 102 metr bolǵan tóbeshiktiń ústine Mamay qorǵanın saldıradı.

Mamaydıń tiykarǵı rezidenсiyası Dnepr dáryasınıń ayaǵında jaylasqan házirgi Kaxovskiy suw saqlaǵıshınıń ornında bolǵan. Kók Orda xanları menen bası pispegen Mamay sırtqı siyasatta Evropa mámleketleri-Genuya, Litva knyazligi,

71

Veneсiya menen baylanıs ornatıwǵa umtıladı. Evropa mámleketleri de óz mápi ushın ámir Mamay menen jaqsı qatnasta bolıwǵa umtılǵan. Bunıń tiykarǵı sebebi Qara teńiz, Kaspiy teńiziniń arqa jaǵalawları menen ótetuǵın ullı jipek jolı ámir Mamay basqarǵan aymaqlar arqalı ótetuǵın bolǵan. Sonlıqtan da óz kárwanlarınıń irkinishsiz ótiwin támiyinlew ushın olar qarım-qatnastı jaqsılawǵa umtılǵan. Sonday-aq, orıs knyazlikleri ústine atlanıs jasawında da Mamaydı olar qollapquwatlaǵan. Olar Mamay arqalı orıs knyazlikleriniń kúsheyip ketiwiniń aldın alıwǵa háreket etken dep kórsetiledi dáreklerde.

Ámir Mamaydıń Moskva knyazligi menen qatnasları da quramalı bolǵan.

Óziniń hákimshiliginiń dáslepki jılları Moskva knyazligin qollap quwatlaǵan. 12 jasar Dmitriy knyaz esaplansa da knyazliktiń haqıyqıy basqarıwshısı Moskva metropoliti Aleksey ortasında 1363-jılı shártnama dúzilip, bul shártnamada Moskva knyazliginen alınatuǵın salıqlardıń kólemi azayttırılǵan. Sonday-aq, usı jılı Abdulla xannıń atınan Moskva knyazi Dmitriyge ullı knyazlik jarlıǵı berilgen. Bul jarlıq barlıq rus knyazlikleri atınan Altın Orda menen qarım-qatnas jasaw huqıqın beredi. Biraq 1370-jılı Mamay bul jarlıqtıń biykarlap Tver knyazi Mixaylge bul huqıqtı beredi. Sonlıqtan da 1371-jılı Mamaydıń Ordasına

Dmitriydiń ózi barıwǵa májbúr bolǵan hám Abdulla xan ólgennen keyin Mamay tayınlaǵan Muhammed Bulaq xannan ullı knyazlik jarlıǵın qaytadan aladı.

1377-jılı Ámir Temurdıń qollap-quwatlawında Shıńǵıs tuxımınan Toxtamıs xan tariyxıy arenaǵa shıǵa baslaydı. Ol 1377-jılı paytaxtı Sıǵnaq qalası bolǵan

Altın Ordanıń shıǵıs tárepi - Kók Ordanı óziniń qol astına tolıq baǵındıradı. 1378jıldıń báhárinde Mamay hákimshilik etip turǵan Altın Ordanıń batıs tárepin óziniń ishine alǵan Aq Ordaǵa atlanıs jasaydı. 1380-jıldıń aprel ayında Toxtamıs Azov teńizi Azov qalasına shekemgi aymaqlardı tolıq óziniń qol astına baǵındıradı.

Mamaydıń qol astında Qara teńizdiń arqa jaǵalawları hám Qırım qaladı.

Ullı knyazlik jarlıǵın alıwǵa talaban Tver, Ryazan, Moskva knyazlikleri arasındaǵı ala awızlıqtan paydalanıp Mamay 1373-1378-jılları Ryazan knyaligine, 1378-jılı Nijniy Novgorodqa hújim jasaydı hám óziniń qol astına tolıq baǵındıradı. 1378-jılı 2-avgust kúni Voje dáryasınıń boyında Moskva knyazi Dmitriy menen

72

Mamay áskerleri ortasındaǵı dáslepki urıs boladı. Bul urısta Mamaydıń áskerleri jeńiledi. Aradan eki jıl ótkennen keyin 1380-jıldıń 8-sentyabr kúni Dmitriy Donskiy basqarǵan rus knyazlikleri armiyası menen Mamaydıń túrkiy-mongol

áskerlerinen ibarat óz armiyasına qosımsha Litva knyazliginiń 5000 áskeri

Genuyalı bankirlerdiń pullarına jallanǵan evropalı hám Kavkazdan cherkes hám chechenlerden quralǵan armiyası ortasında Kulikova sawashı bolıp ótedi. Ayırım dereklerde kórsetiliwinshe bul urısta Mamaydıń áskerleriniń ulıwma sanı 120.000 adam shamasında boladı. Bul urısta Mamaydıń áskerleri tolıq jeńiliske ushıraydı. Mamay Qırımǵa qashadı hám tiri qalǵan áskerlerin toplap kúsh jıynap baslaydı.

Genuyalı bankirler jallanba áskerlerge jumsalǵan shıǵınlardıń esabına Qara teńizdiń arqa jaǵalawlarındaǵı ayırım jerlerdi aladı. Kulikova urısında Mamay tárepinen tayınlanǵan jas óspirim Muhammed xan qaytıs bolǵan edi. Xanınan ayırılǵannan keyin burınǵıday awızbirshilik bolmaydı. 1380-jıldıń aqırında Shıńǵıs áwladınan Toxtamıs xan topılısqa ótedi. Sońǵı sawash Dneprdiń bir shaqabı bolǵan Kalka dáryasınıń boyında bolıp ótedi. Urıs waqıtında Mamaydıń áskerleriniń kópshiligi Toxtamısqa ant berip, onıń tárepine ótip ketedi.

Mamay genuyalılar qurǵan Kafu (Feodosiya) qorǵanına qashadı, genuyalılar onı qorǵanǵa kirgizbeydi. Eski Qırımdaǵı Solxat qorǵanına jasırınıw da tabıssız juwmaqlanadı. Ol Feodosiyaǵa jaqın aymaqta óltiriledi. Mamaydıń qábiri tuwralı ilimiy ádebiyatlarda eki túrli pikirdi ushıratamız. Birinshisi Qırım oblastınıń Kirov rayonındaǵı Feodosiya qalasına jaqın jerdegi Sheyx Mamay awılınan qábiri tawılǵan. Bul qábirdi tapqan belgili xudojnik I.K.Ayvazovskiy bolıp tabıladı. Sońǵılıǵında bul awıl sheyx Mamay awılı emes, al Ayvazovskiy awılı dep ataldı. Ekinshi pikir, Mamaydıń qábiri Volgogradtaǵı Mamay qorǵanına jerlengen. Bul Mamay qorǵanı Stalingradtı nemis fashistlerinen qorǵaw waqtında áhmiyetli strategiyalıq xızmet atqarǵan. Qalanıń orayında ornalasqan bul tóbeshikti kim iyelese qalanı hám Volga dáryasınıń arǵı tárepinde qadaǵalaw múmkinshiligine iye bolǵan. Sonlıqtan da bul qorǵandı qolǵa kirgiziwge dushpanlar ayrıqsha umtılǵan. Házirgi waqıtta Mamay qorǵanı ornında ekinshi dúnya júzilik urısta qaytıs bolǵanlardıń húrmetine eskertkish ornatılǵan.

73

Endi «Mamay» sóziniń etimologiyası keletuǵın bolsaq, bul sózdiń anıq mánisi belgili emes. Ayırım dereklerde «Mamay» sózi mongol tilindegi «jin, shaytan» degen máni bildiretuǵın «mam» sózi tiykarında payda bolǵan dep kórsetiledi, Radlov, Fasmerdiń sózliklerinde tatar tilinde «Mamay» sózi «jas nárestelerdi qorqıtıw ushın qollanatuǵın sóz» dep kórsetiledi9. Qaraqalpaq tilinde de tenteklik etip atırǵan náresteni «babayǵa berip jiberemen» dep qorqıtıw ádeti saqlanǵan. Usı jerde jáne bir aytıp ketetuǵın nárse, tilimizde «mámelek aylandıradı» degen sóz bar. Samal esip kúshli quyın kóterilse jas balalarǵa «Quyınǵa jaqın barmań, mámelek áketip qaladı» dep qorqıtadı. Yamasa jolawshı burın júrip turǵan jolınan adassa mámelek aylandırǵan bolıwı kerek dep juwmaq jasaladı. Bul «mámelek» sóziniń mánisi joqarıdaǵı mongol tilindegi «jin, shaytan» degendi bildiretuǵın «mam» sóziniń tiykarında jasalǵan. «Mamay, babayǵa berip jiberemen», dep nárestelerdi qorqıtıw ámir Mamaydıń basıp alıwshılıq urısları nátiyjesinde balashaǵa, qız-kelinsheklerdiń kóplep tutqınǵa túsiwi, jas qullar hám hayal-qızlardıń Mısır, Sham mámleketlerindegi qul bazarlarına aparıp satıwına baylanıslı payda bolǵan bolsa kerek dep boljaw jasaw múmkin. Orıs tiliniń sózliklerinde de Mamay haqqında maǵlıwmatlar ushırasadı. «Как Мамай прошел» sóz dizbegi saqlanıp tártipsizlik, qırıp-joyıw, nárse qaldırmay búldiriw degen mánini ańlatıp keledi10.

«Ведёшь себя, как Мамай» sóz dizbegi unamsız mánide «aqmaqlıq etpe, ózińdi jaman jaǵınnań kórsetpe» degen mánilerdi ańlatıp keletuǵının kóremiz.

Orıs tiliniń awızeki sóylew tilinde de «Mamay» sózi saqlanıp «urıspaz, jánjelkesh, tóbelespaz» degen mánilerdi ańlatıw ushın jumsaladı11.

Qullası, awızeki xalıq dóretpeleri tilinde ushırasatuǵın «Óldiń Mamay qor boldıń» turaqlı sóz dizbeginde atı saqlanǵan Mamay XIV ásirde jasap ótken Altın

Orda ámirleriniń biri bolǵan adam. Bunnan keyingi dáwirlerde de, anıǵıraǵı XVI

ásirde noǵay mırzaları ortasındaǵı talas-tartıslardan, keyin Noǵaylı Ordası qulaw dáwirinde de Ismayl, Muwsa waqtında Mamay degen adam ótken. Biraq ol

9Радлов В.В. Опыть словаря тюркских наречий. Т.IV.-С.2064; Фасмер М.Р. Этимологический словарь русского языка. -М.:Прогресс. 1964-1973.

10Большой словарь русских поговорок. -Москва, 2007

11Большой тольковый словарь русского языка. -СПб, 1998

74

adamlardıń atları Ámir Mamaydıń húrmetine qoyılǵan. Sonlıqtan B.A.Larin frazeologizmler xalıqtıń dúnyaǵa kózqarası, sociallıq quramı, óz zamanınıń ideologiyasın sáwlelendiretuǵınlıǵın jazadı.

5. Etalonlar, stereotipler, simvollar. Etalonlarǵa tómendegidey mısallardı keltiriwge boladı: iyttey sadıq, ógizdey kúshli, qarday appaq, shoshqaday semiz, párdey jumsaq, anaday miyirman, túndey qara. Bul etalonlar tek dúnyaǵa milliy kózqaras emes, al dúnyanı milliy ańlaw bolıp ta tabıladı. Sebebi, tek etalonlar ǵana dúnya qubılıslarınıń milliy-tiplik ólshew nátiyjesi esaplanadı. Etalonlar arqalı dúnya obrazlı ólshenedi. Etalonlar kóbinese turaqlı teńewler túrinde kórinedi.

Bir tıyınnıń ústinde janın beredi frazemasınıń semantikalıq strukturasın analizlew arqalı, V.N.Teliya aytqanınday, tıyınnıń sırtqı belgisine emes, al onıń eń kishi bahadaǵı pul birligi – etalonı ekeni tuwralı túsinikke iye bolamız. Sol sıyaqlı etalon sózlerdi óz quramına alǵan frazeologizmler tildi mádeniyatqa jaqınlastıradı. A.A.Potebnyanıń pikirinshe, bul jerde simvol obrazǵa (etalonǵa) aylanadı hám tıńlawshınıń erkin ózine boysındıradı.

Solay etip, etalon predmetler, qubılıs hám obyektler ózgesheliklerin, sapasın bahalawshı materiallıq esaplanadı. Ol sociallıq ruwxıy basqıshta normalıq túsinikti sáwlelendiredi. Ol jasırın tásirge iye bolıp, tańlaw hám bahalawǵa háreket etedi.

Stereotip etalonnan ózegeshe dúnyada bar bolıp, iskerlik, etikanı bahalaydı. Etika stereotipleri úrp-ádetlerge ótiwi múmkin. Ayırmashılıǵı sonda, stereotipti

ámelge asırıwda adam ne maqsette bul isti orınlap atırǵanın ańlamawı múmkin.

Úrp-ádetti orınlawda reflekske súyeniledi. Ol sociallıq máselelerdi sheshiwdiń bir usılı esaplanadı.

6. Metafora hám obrazlar da lingvokulturologiya predmeti qatarına kiredi. Metaforalarǵa óz aldına toqtap ótemiz. Obrazlar sózdiń mádeniyat penen

qatnası haqqında baslı xabardı kórsetiwshi til birligi. Ádette, obrazlılıq degende til birliginiń predmetler hám qubılıslar haqqında kórinisli hám sezimlik tuyǵı beriwin túsinemiz.

Obrazlılıqtıń lingvistikalıq kategoriya sıpatında ózgesheliklerin túsindire otırıp, S.M.Mezenin tómendegilerdi atap ótedi. Obrazlılıqtıń barlıq formaları – ya

75

tillik, yaki sóylew bolsa da, logikalıq dúzilisinde úsh komponent boladı: 1) sáwlelengen predmetti gnoseologiyalıq túsinikten korrelyaсiyalawshı (ayırıwshı) referent; 2) agent yaki sáwlelengen predmet; 3) tiykar, yaǵnıy predmet hám onıń sáwleleniwiniń ulıwmalıq tárepleri, uqsatıwdı keltirip shıǵaratuǵın májbúriy bolmıs. Bul úsh quramlıq bólek eksplicit (sırtqı kóriniske iye) jaǵdayda júzege shıǵatuǵın tillik obrazlılıq quralı uqsatıw esaplanadı: Meniń yarım gózzallıqta ayǵa uqsaydı. Yarım – predmet, ay – sanadaǵı referent, gózzallıqta – tiykar. Obrazlılıq til birliginiń real qásiyeti bolıp, sanamızda «kórinis» payda etiw qábiletine iye. Sonday-aq, ideyalıq obrazlar da bar, olar ulıwmalastırılǵan, abstraktlastırılǵan bolıp, kórinis jaǵdayında ǵana bar boladı. Metaforalıq obrazlar hám frazeologiyalıq obrazlar sózlikler járdeminde túsindirilmeydi. Sebebi, bul jerde másele onıń mánisinde emes, al ishki formasında bolıp tabıladı. I.Brodskiy ishki formanı zatlardıń názer taslaw arqalı qaldırılǵan izi dep túsindiredi.

Ishki forma túsinigi dáslep rus til bilimine 1892-jılı A.A.Potebnya tárepinen kirgizilgen. Sońın ala, XX ásirdiń 20-30 jılları B.A.Larin hám G.O.Vinokurlardıń poetikalıq tilge arnalǵan jumıslarında rawajlanǵan.

Sózdiń ishki forması – bul sózdi qurawshı morfemalar mánisinen júzege shıǵatuǵın túbir mániler. Máselen, sezim hám tuyǵı, súyikli hám ashıq sózleri bir mánini bildirse de, ishki forması hár qıylı. Ishki forma sóz mánisin motivlestiredi. Degen menen, bul shártleslik tolıq emes, máselen, aqsaqal sóziniń ishki forması «aq saqallı» hám «ǵarrı er adam» mánilerine de jalǵasıp ketiwi múmkin.

A.A.Potebnya ishki formanı «etimologiyalıq mánige jaqın» dep biledi. Dórendi sózdiń «jaqın mánisi» onı qurawshılardıń mánilerinen kelip shıǵadı.

«Uzaq etimologiyalıq máni» bolsa sóz túbiri motivaсiyasınıń qayta tikleniwi múmkin bolǵan eń birinshi mánisi bolıp tabıladı.

Ádette, qánige bolmaǵan adamlar ushın waqıt kózqarasınan bul máni jabıq boladı. Máselen, túrk sóziniń dáslepki etimologiyalıq mánisi «batır, márt» esaplanadı.

Usılayınsha, ishki forma sóylewshi tárepinen ańlanǵan mánisi sáwleleniw usılı bolıp tabıladı. Ol túrli tillerde hár qıylı kórinedi. Máselen, qaramıq qaraqalpaq

76

tilinde reń belgisine qaray atalǵan, rus tilinde smorodina iyis belgisin kórsetedi, belorus tilinde tap usı túsinik parechi dep atalıp, «po rechi – dárya boyı» – orın belgisine qaray atalǵan.

A.A.Potebnya sózdiń ishki forması degende onıń obrazın túsinedi. Onıń pikirinshe, sóz naqıl-maqal, jumbaq sıyaqlı insannıń oy-pikir dóretiwshiliginiń nátiyjesinde júzege kelgen. Sonıń ushın da, ishki formanı metaforadaǵı óz mánige salıstıradı. Ishki forma mádenttanıwshılar ushın xalıqtıń dúnyatanımın úyreniw kózqarasınan qızıǵıwshılıq tuwdıradı.

Sózdiń semantikalıq rawajlanıwı menen ishki forma gúńgirtlesiwi, yadtan shıǵıwı múmkin, enantiosemiyalıq xarakterge iye bolıp qalıwı múmkin. Máselen, sıya (qara) barlıq reńdegi sıyalardı bildiredi. Biraq sonda da, ishki forma dórendi sózdiń semantikasında jasay beredi. Bul tap tildiń tariyxıy yadı sıyaqlı bolıp, dóretiwshige ǵana túsinikli, predmettiń keshegi kórinisi bolıp, ol búgingi túsinik sayasında qalıp ketken (N.B.Mechkovskaya). Leksikalıq máni menen baylanıslı halda ishki forması dúnyanı sóz arqalı ańlawdıń óz aldına stereonusqasın jaratadı. Ishki forma tiykarında júzege kelgen associaсiyalar hám ruwxıy boyawlar, konnotaсiyalar denotattan kóre milliy-mádeniy ózine tánlikke iye.

7. Lingvokulturologiyanıń izertlew predmetleriniń biri túrli tillerdiń stilistikalıq tarmaqları bolıp, olar hár qıylı formalarda júzege shıǵadı. Ayırım tillerde dialektlik ózgeshelikler kúshli bolsa, ayırım tillerde govorlar arasındaǵı ózgeshelikler onsha sezilmeydi; ayırım tillerde stillik ózgeshelik endi baslanǵan bolsa, ayırımlarında bul másele júdá tereń hám keń bolıp keledi.

Ádebiy til hám ádebiy emes til qatlamı formaları jámiyettiń mádeniy tariyxınıń hárbir basqıshın anıqlap beredi: jazıw tariyxı, mektep bilimlendiriwi,

ádebiyatı, onıń mádeniy-ideyalıq simpatiyaları sıyaqlı.

Xalıq mádeniyatınıń normalıq-stillik tarmaqlarına tásiri onıń leksikalıq quramına qaraǵanda awıspalı hám tereń qatnaslarǵa iye.

8. Sóylew mádeniyatı da lingvokulturologiyanıń áhmiyetli predmetleriniń biri. A.A.Leontev bılay dep jazadı: «Tillik qarım-qatnastıń milliy-mádeniy ózine tánligi bul jámiyette qarım-qatnastıń usılları, funkсiyalarınıń, qáliplesiwindegi

77

ózgeshelikler, faktorlar sisteması tuwralı túsiniklerimiz benen baylanıslı. Bul faktorlar jámiyet qáliplesiwiniń túrli basqıshlarına tiykarlanadı, hár túrli tábiyatqa iye boladı, biraq proceste óz ara baylanıslı túrde qatnasadı. Bul faktorlar tiykarınan, tillik, psixolingvistikalıq hám ulıwmalıq psixologiyalıq faktorlar esaplanadı». Sonday-aq, A.A.Leontev tómendegi faktorlardı ajıratıp kórsetedi:

1) mádeniy dástúrler menen baylanıslı faktorlar (qarım-qatnastıń ruqsat etilgen hám qadaǵan etilgen tipleri hám formaları, sonday-aq, qarım-qatnastıń stereotiplik formaları);

2) sociallıq jaǵday hám qarım-qatnastıń sociallıq wazıypaları menen baylanıslı faktorlar (arnawlı qollanılatuǵın «til»ler, qarım-qatnastıń etiketlik formaları);

3) etnopsixologiya menen tar mániste baylanıslı bolǵan faktorlar (túrli iskerlik formaları hám psixologiyalıq procesler arqalı);

4)denotaсiyanıń ózgeshelikleri menen baylanıslı faktorlar;

5)belgili bir topar tiliniń ózgeshelikleri menen baylanıslı faktorlar. Izertlewler arqalı hárbir mádeniyatta adamlar óziniń sociallıq roline qarap

qarım-qatnas procesinde ózin qanday tutıw kónlikpeleri arqalı etikasın qadaǵalap baradı.

9. Qarım-qatnas ádebi de lingvokulturologiyanıń áhmiyetli predmetleriniń biri (Formanovskaya). Bul túsinikti O.Mandelshtam «mádeniy jaǵımlı dóretiwshilik etiw» dep ataydı.

Qarım-qatnas ádebi – bul adamlar sóylew mádeniyatınıń sociallıq buyırılǵan hám mádeniy qaǵıydaları bolıp, adamlardıń sociallıq hám ruwxıy statusı, rásmiy hám rásmiy emes qarım-qatnas sharayatlarındaǵı roli hám jeke qatnasları menen baylanıslı boladı. E.Bernniń pikirinshe, qarım-qatnas ádebi – qarım-qatnastıń milliy-mádeniy quramlıq bólegi bolıp tabıladı. Ádeplilik qatnaslar – universaliya bolıp, olardıń júzege shıǵıwı milliy xarakterlengen boladı. Sol sebepli de, lingvokulturologiyada úyreniledi. Qarım-qatnas ádebi standart hám stereotip formada kórinip, jabıq sistemaǵa uqsasa da, qarım-qatnas ádebiniń buzılıwı adam hám adamzat ushın názerde tutılmaǵan aqıbetlerge alıp keliwi múmkin.

78

N.I.Formanovskiydiń pikirinshe, kommunikativ haqıyqatlıq shın kewillikten de qádirlirek sanaladı.

Usılayınsha, lingvokulturologiya janlı qarım-qatnas proceslerin de úyrenedi.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Lingvokulturologiyanıń izertlew obyekti hám predmeti ne?

2.Alternativasız leksema hám lakunalar degenimiz ne?

3.Tildiń paremiologiyalıq qorı tuwralı aytıń.

4.Tildiń frazeologiyalıq qorı tuwralı aytıń.

5.Lingvomádeniy birlikler tuwralı maǵlıwmat beriń.

79

V BÓLIM. LINGVOKULTUROLOGIYANÍŃ IZERTLEW METODLARÍ

Jobası:

1.Metod hám metodologiya túsinigi

2.Filosofiyalıq metod. Ulıwma ilim metodologiyası. Jeke metodologiya

3.Lingvokulturologiya tarawınıń metodları: lingvistikalıq, kulturologiyalıq, sociologiyalıq hám etnografiyalıq metodlar

4.J.Lakkoftıń metaforanı analiz etiw metodı

5.Psixosociokulturologiyalıq eksperiment. Associativ eksperiment. Tekstlerdiń lingvokulturologiyalıq analizi

Ilimiy metod ilimiy izertlewdiń yamasa biliwdiń usılı bolıp, grekshe

«metodis» sózinen alınıp, metod dep júritiledi, metodlar haqqındaǵı táliymattı – metodologiya dep túsinemiz. Metodologiya – bilimniń ilimiy metodları tuwralı táliymat, sonday-aq, ayırım ilim tarmaqlarında qollanılatuǵın metodlar jıyındısı esaplanadı.

«Metodologiya» sózine filosofiya boyınsha enciklopediyalıq sózlikte tómendegishe anıqlama berilgen: «Metodologiya» - 1) hárbir ilim tarawında qollanılatuǵın izertlew usılları kompleksi; 2) ilimiy biliw hám dúnyanı ózgertiw metodı haqqındaǵı táliymat (Falsafa, 2004, 57).

Ilimiy biliw metodları filosofiyada úsh toparǵa bólip úyreniledi:

1.Ilimiy biliwdiń eń ulıwmalıq metodı.

2.Ilimiy biliwdiń empirikalıq dárejesine tiyisli ulıwmalıq ilimiy metodlar.

3.Ilimiy biliwdiń teoriyalıq dárejesine tiyisli ulıwmalıq ilimiy metodlar. Ilimiy biliwdiń eń ulıwmalıq metodı, izertlewshilerdiń hárqanday sanalı

ámeliy hám teoriyalıq iskerligindegi barlıq hám hárqanday ilimiy izertlew tarawında qollanılsa, ilimiy biliwdiń empirikalıq dárejesinde kópshilik yamasa bir

80