Lingvokulturologiya
.pdfózgesheliklerin» anıqlawǵa qaratqan. Ilimpazdıń anıqlawınsha, antroponimlerdiń adam tilegi hám iskerligi menen baylanıslı ekenligi, olarda adamnıń mútájligi hám dóretiwshiliginiń kóriniwi, adam atlarında áyyemgi zaman adamlarınıń mádeniyruwxıy hám etnikalıq kózqarasları óz sáwleleniwin tabatuǵının, ulıwma, adam atları xalıqtıń sociallıq-ekonomikalıq hám mádeniy turmısı menen baylanıslı ekenligi olardı antropoсentrislik paradigma tiykarında úyreniw ushın tiykar boladı
Prof. A.Nurmanov bolsa óz maqalasında lingvistikalıq salıstırmalılıq hám lingvistikalıq determinizm teoriyaları tuwralı pikirlerin bayan etip, til hám mádeniyat baylanısına bolǵan pikirin de bildiredi. Ilimpaz lingvistikalıq salıstırmalılıq teoriyasınıń tiykarın salıwshılar B.Uorf hám E.Sepirdiń til hám oylaw mádeniyat forması ekenligi tuwralı pikirlerin keltiriwi menen birge, tiller arasında ulıwmalıq tárepler de bar ekenligin ayta kelip: «Hár bir tilde xalıqtıń ruwxı, milliy mádeniyatı, ózine tán dúnyatanımı, onı qabıllaw táriziniń kóriniwi menen birge, tiller arasında obraz jaratıwdaǵı usınday ulıwmalıq tárepler bar bolıp, bular ulıwmainsanıy oylawdıń jemisi sıpatında júzege shıǵadı», - jazadı.
Prof. A.Nurmanovtıń pikirinshe, til hám mádeniyat arasındaǵı baylanıstı izertlegen ilimpazlar úsh toparǵa bólinedi: «Birinshi baǵdardaǵı ilimpazlar V.Gumboldt, E.Sepir hám B.Uorf h.t.b menen baylanıslı bolıp, olar til hám oylaw, til hám mádeniyattıń óz ara qatnaslarında tildi belgilewshi kúsh dep esaplaydı».
Avtor bul kózqarastı bir táreplemeli dep esaplaydı. Bul haqqında ol: «...
nominaсiyaǵa tiykar bolǵan obrazdıń orayın qabıllawda túrli tiptegi tillerde ózine tán ózgeshelik táreplerge de kóz jumıp bolmaydı. Bul da lingvistikalıq salıstırmalılıq teoriyasınıń dúnyanı qabıllawda tildiń roli ayrıqsha ekenligi tuwralı juwmaǵı bir táreplemeli ekenligin kórsetedi».
A.Nurmanovtıń pikirinshe, til hám mádeniyattıń qatnası tuwralı ekinshi kózqarasta bul eki qubılıs arasındaǵı qatnas ulıwma biykarlanadı. Avtordıń kózqarası boyınsha, bul másele haqqındaǵı úshinshi kózqarasta joqarıdaǵı eki qarama-qarsı pikirler óz ara sintezlenedi. Atap aytqanda, «... til hám mádeniyat óz ara baylanıslı, sonıń menen birge olar bir-birinen ózgeshe qubılıslar. Til hám mádeniyat qatnasında tildiń roli úlken. Hár bir xalıqtıń ózine tán etnomádeniyatı
51
onıń tili arqalı sáwlelenedi. Biraq, obyektiv bolmısta mine usı etnomádeniyat bar ekenligi ushın ol tilde óz sáwleleniwin tabadı. Demek, til hám mádeniyat qatnasında da obyektiv bolmıs – sana – til qatnası ámel etedi».
Tilshi ilimpaz D.Xudayberganova bul baǵdarda óziniń «Matnning antropoсentristik tadqiqi» monografiyasın jazdı. Ol ózbek tilindegi tekstlerdiń lingvokulturologiyalıq ózgesheliklerin izertlewdi baslap berdi. Onda preсedent birlikler hám lingvomádeniy birliklerdiń tekst jasalıwındaǵı ornı, teńew mazmunlı tekstler, metaforalardıń tekst jasalıwındaǵı ornı, janlandırıw tiykarındaǵı tekstlerdiń lingvokulturologiyalıq ózgesheliklerine ayrıqsha itibar berildi.
Izertlewshi Y.Odilov ózbek tilindegi enantiosemiyalıq sózlerge arnalǵan izertlewinde dıqqatın frazeologizmlerdiń milliy-mádeniy ózgesheliklerine qaratıp, tómendegi pikirlerdi bayan etedi: «Álbette, tildegi hárqanday birlik anaw yaki mınaw dárejede milliy-mádeniy ózine tán ózgesheliklerdi kórsetedi. Degen menen, sonday til birlikleri bar, olar milliy-mádeniy baylıqlardıń tákirarlanbas simvolı esaplanadı. Mine usı mániste frazeologizmler millet mentaliteti, mádeniyatı, turmıs tárizi hám de uzaq jıllıq baqlawlarınıń kórinisi esaplanadı».
Ayrıqsha atap ótiw kerek, sońǵı jıllarda lingvokulturologiya boyınsha oqıwmetodikalıq qollanbalar jaratıw jumısları ámelge asırılmaqta. Sh.Usmonovanıń «Lingvokulturologiya páninen lekсiya kursı» atamasındaǵı miyneti ózbek tilinde usı taraw boyınsha jaratılǵan dáslepki oqıw qollanba bolıp tabıladı. Bul miynette usı tarawdıń maqset hám wazıypaları, izertlew obyekti hám predmeti, oǵan baylanıslı ilimler, lingvokulturologiyanıń tiykarǵı túsinikleri, tarawǵa tiyisli ilimiy miynetler haqqında maǵlıwmatlar berilgen. Búgingi kúnde bunday oqıw qollanbalar úlken ámeliy áhmiyetke iye.
Juwmaqlastırıp aytqanda, tildi tereń úyreniwde joqarıdaǵı sıyaqlı lingvokulturologiyalıq analiz principlerin keńeytiw, olardan nátiyjeli paydalanıw búgingi til iliminiń áhmiyetli máseleleriniń biri esaplanadı. Nege degende, til hám mádeniyat sociallıq áhmiyetke iye bolǵan xabardı saqlaw, áwladtan-áwladqa jetkeriw, mádeniyatlar aralıq qarım-qatnaslardı ámelge asırıw hám onı rawajlandırıw qásiyetine iye bolǵan ózgeshe qubılıs. Bunda ol hám mádeniyat
52
jemisi, hám onıń bar ekenliginiń baslı shárti sıpatında mádeniyattıń kelbetin belgilewshi, miyras ekenligin támiyinlewshi faktor wazıypasın atqaradı. Sonlıqtan da, qaraqalpaq tilin dúnya til biliminde jetekshi paradigmalardıń biri bolǵan antropoсentrizm tiykarında izertlew kerek. Bul qaraqalpaq til biliminiń rawajlanıwın ele de joqarı basqıshqa kóteriwi menen birge tildiń jámiyet, mádeniyat, milliy mentalitet hám ruwxıyat penen tıǵız baylanısın kórsetiwge xızmet etedi.
Qadaǵalaw ushın sorawlar:
1.Lingvokulturologiya qanday taraw?
2.Antropoсentristlik paradigma degenimiz ne?
3.Til hám mádeniyattıń qatnasın túsindirip beriń.
4.Lingvokulturologiyanıń rawajlanıwı tuwralı aytıp beriń.
53
IV BÓLIM. LINGVOKULTUROLOGIYANÍŃ IZERTLEW OBYEKTI, PREDMETI, MAQSETI HÁM WAZIYPALARÍ
Jobası:
1.Lingvokulturologiyanıń izertlew obyekti hám predmeti
2.Alternativasız leksika hám lakunalar
3.Tildiń paremiologiyalıq qorı
4.Tildiń frazeologiyalıq qorı
5.Lingvomádeniy birlikler
Lingvokulturologiyanıń predmeti túrli kodlar – til hám mádeniyattıń óz ara birligi nátiyjesinde qáliplesetuǵın tillik tańbalar esaplanadı. Hár bir til shaxsı mádeniy shaxs bolıp ta esaplanadı. Sonıń ushın til tańbaları mádeniyattıń «tili» bolıp, til iyesiniń milliy-mádeniy ózligin kórsetip beredi. Sol tiykarda barlıq grammatikalıq qaǵıydalarǵa boysınǵan jaǵdayda ayırım «mádeniy tosıqlar» bolıwı múmkinligin aytıwımız kerek. A.Vejbickaya nemis orkestrine dirijyorlıq etiw ushın shaqırılǵan bir inglis dirijyorı tuwralı tómendegi waqıyanı keltiredi: Basında jumıs jaqsı júrispeydi. Dirijyor bunıń sebebi inglis tilinde sóylegenligi hám nemisler onı «óziniki» sıpatında qabıl etpey atırǵanınan dep oyladı hám nemis tilin
úyreniwge umtıladı. Birinshi bolıp ustazınan tómendegi gápti nemis tiline awdarmalap beriwin soraydı: «Esitiń, tıńlań, menińshe, mine bılay etip shertken jaqsıraq». Awdarmashı oylanıp qaladı: «Tiykarında awdarmalawǵa boladı. Biraq mine bılayınsha shertiw kerek, – dep aytıw maqulıraq», - depti. Mine bunnan, mádeniy tosqınlıq sóylew mádeniyatı normaları menen de baylanıslı degen juwmaq kelip shıǵadı.
Mádeniyat tuwralı bir nárseni biliwimiz ushın, biz til materialların úyrenemiz. Tap sol sıyaqlı, til faktlerin analiz etiw ushın mádeniy realiyalarǵa múrájat etemiz.
54
Dúnya til biliminde mádeniy argumentaсiyanıń ornı hám salmaǵı ózgerdi, bul
ásirese, kognitiv semantikada ayqın kórinedi. Til birligin mádeniy kontekstte analiz etiw til bilimi aldına bir qatar jańa máselelerdi qoydı. Lingvokulturologiya óz aldına ilim tarawı sıpatında ózine tán wazıypalardı atqarıwı kerek, ásirese, tómendegi máselelerge dıqqat qaratıwı lazım:
1.Til konceptleriniń qáliplesiwinde mádeniyattıń ornı qanday?
2.Til birligi mazmunınıń qaysı bólimine «mádeniy máni» birikken boladı?
3.Sóylewshi yamasa tıńlawshı bul mánilerdi ańlaǵan halda paydalana ma
hám bular sóylew maqsetlerine qanday tásir etedi?
4.Ámelde til iyesiniń mádeniy-tillik kompetenсiyası bar ma? Onda tekstke sińdirilgen hám til iyeleri tárepinen ańlanǵan bolıwı kerek. Mádeniy-tillik kompetenсiyanıń waqıtsha jumısshı táriypin islep shıǵamız: ol til shaxsınıń sóylew payda etiw hám sóylewdi orınlawdıń tábiyǵıy kónlikpelerine iye bolıwı, ásirese, mádeniyat qaǵıydaların biliwi áhmiyetli esaplanadı. Bunı dálillew ushın til birliklerin analiz etiwdiń jańa usılları kerek;
5.Olardıń konceptosferası qanday, mádeniyattıń sáwleleniw halatları she? Bir mádeniyat iyesi hám kóp mádeniyat iyeleri tárepinen sáwleleniwi she?
6.Bul ilimniń tiykarǵı túsiniklerin qalay tártiplestiriw kerek? Bul tártip til
hám mádeniyattıń hárekettegi máselelerin analiz etiw menen birge, bul paradigma
– antropoсentristlik yamasa antropologiyalıq paradigmadan tısqarıda hám túsinikli bolıwı kerek;
Bul dizimdi tolıq dep esaplawǵa bolmaydı. Olardıń sheshiliwi óz-ózinen jańa máselelerdi keltirip shıǵaradı. Bul joqarı dárejeli yamasa ulıwma epistemologiyalıq wazıypalardı R.M.Frumkina barlıq ilimler ushın tiyisli dep esaplaydı.
Bul máselelerdi sheshiwde qosımsha qıyınshılıq tuwdırıwshı jáne bir nárse dıqqattan shetten qalmawı kerek: til birlikleriniń mádeniy informaсiyası implicit (jasırın) xarakterde bolıp, til tańbaları artında jasırınǵan boladı. Bulardı idiomalar, turaqlı sóz dizbekleri, naqıl-maqallar mısalında kóriwge boladı.
V.N.Teliya til birlikleriniń milliy-mádeniy belgilerin analiz etiwdiń ózine tán usılın usınıs etedi. Yaǵnıy, onı tildiń «ishinen» ishki baqlawshı sıpatında analiz
55
etiw kerek, - dep esaplaydı. Máselen, kollokaсiyanı (turaqlı sóz dizbekleri) lingvokulturologiyalıq aspektte analiz etiw modallıq, sonday-aq psixologiyalıq faktorlar menen baylanıslı boladı.
V.N.Teliya usınıs etken bul usıldan basqa til faktlerin sırttan turıp ta analiz etiw talap etiledi. Házirgi waqıtta lingvokulturologiyanı shetlep ótip til biliminde qanday da bir jumıstı alıp barıw qıyın.
Lingvokulturologiyanıń izertlew obyekti hám predmetin túsindiriwge háreket etemiz. Barlıq jámiyetlik ilimlerdiń obyekti – insan bolıp tabıladı. Biraq, hárbir ilimniń óz aldına predmeti bar – onı insan hám onıń iskerligine qatnaslı qanday da bir tárepi quraydı.
Lingvokulturologiyalıq izertlewdiń obyekti mádeniy xabardıń awdarmashısı bolǵan tildiń óz ara qatnasların úyreniw esaplanadı. Bul obyekt bir qansha fundamental ilim – til bilimi hám mádeniyattanıw, etnografiya hám psixolingvistikanıń kesilisken noqatında payda bolǵan.
Izertlew predmeti bolsa til birlikleri esaplanadı. Bul birlikler mádeniyatta simvollıq, etalonlıq, simvollıq-metaforalıq áhmiyetke iye bolıp, insannıń oylaw iskerligi nátiyjesinde júzege kelgen. Sonday-aq, arxetiplik hám prototiplik mazmunǵa iye bolıp, mif, ápsana, úrp-ádet, folklor hám diniy tekstler, poeziyalıq hám prozalıq kórkem tekstlerde, turaqlı sóz dizbeklerinde, metaforalar, simvollar hám paremiyalarda ushırasadı.
Sol sebepli de bir lingvokulturologiyalıq birliktiń ózi birneshe semiotikalıq sistemaǵa tiyisli boladı. Úrp-ádet stereotipi naqıl-maqalǵa ótip, sońın ala turaqlı sóz dizbegine aylanadı.
Ayırım waqıtlarda bir ǵana lingvokulturologiyalıq birlik mif, naqıl-maqal hám turaqlı sóz dizbekleriniń quramına sińip ketken boladı: qasqır áyyemgi xalıqlar túsiniginde qaraqshı, qanxor, gellekeser sıpatında sáwlelenedi. Túrkiy xalıqlarda bolsa onıń qaysarlıq, batırlıq, azatlıqqa umtılıwshılıǵı máselesi birinshi orınǵa kóterilgen. Máselen, Mahmud Qashǵariydiń «Devanu luǵat-it túrk» miynetinde Afrasiyabtıń óliminen qayǵırıp jılap atırǵan bekler «qasqır bolıp ulıdı» delinse, Qultegin bitiginde «qońsım qasqır sıyaqlı edi» delinedi. Yusuf Has
56
Hajibtiń «Qutadgu bilig» miynetiniń 31-babında bektiń mártligi qasqırǵa megzetiledi. Xalıq tilinde «awıldıń bórisi» sıyaqlı metaforalar jumsaladı. Naqılmaqallarda «Qasqırdıń awzı jese de qan, jemese de qan» sıyaqlı qarama-qarsı pikirler ushırasadı. Bóri (qasqır)sózi túrkiy xalıqlarda «batırlıq, mártlik» simvolı sıpatında sáwlelenedi. «Bozqurt» ápsanası saqlanǵan. Bule eń eski túrkiy qáwimi A-shi-na qáwimi haqqındaǵı ápsana. A-shi-na qıtaysha sóz bolıp «Bozqurt (bozbóri) ulları» degen mánini bildirer edi. Bul ápsana 629-jılı jazılǵan «Shou-su» degen túrkiy xalıqlarınıń payda bolıwı tuwralı qıtay jılnamasında saqlanǵan. Ilimde onı «renekon» ápsanası dep ataydı. Onıń mazmunı tómendegishe: Batısta teńiz boylarında jasawshı bir túrkiy qáwimniń ústine qońsılas jasawshı qáwimniń
áskerleri bastırıp keledi hám túrkiy qáwimdi qırıp jiberedi. Olardıń arasınan tek on jasar bir bala tiri qaladı. Toǵaylıqta qańǵırıp júrgen bir urǵashı qasqır (bóri) balanı qutqarıp qaladı. Jawdan qashǵan urǵashı bóri Kao-Changtıń arqa tárepine Turfan shólistanlıǵına barıp tiri qaldı. Bóri adam balasın qorǵap, aman saqlap qaldı, keyin ala erjetkennen keyin onıń qatını boldı. Aradan waqıttıń ótiwi menen adam balasınan on ul tuwdı. Balalar er jetkennen keyin usı jerdegi qızlarǵa úylendi. A- shi-na balalarınıń biri bozqurt balaları qáwimin basqardı. Bul qáwimniń keyingi
áwladı Altayǵa kóshti hám sol jerde «túrk» atamasın aldı. Sol jerde túrk qáwimleriniń payda bolıwına tiykar boladı. Sonlıqtan da, bóri (qasqır, qurt) túrkiy xalıqlarınıń ishinde oǵuz qáwimlerinde totem sıpatında qaraladı. «Bashqurt» etnonimi de «ana qasqır» degen mánini ańlatadı.
Túrkiy хаlıqlаrınıń «Оǵuznаmа» dástаnındа dа Оǵuz qаǵаnnıń bаtıs úlkеlеrgе
аtlаnısı wаqtındа biyik tаwlаr аrаsınаn ótеtuǵın ótkеldi tаbа аlmаy qıynаlǵаn wаqıttа kók jаllı qаsqır pаydа bоlıp ulıp, kóshti bаslаp júrеdi hám tаw jırаlаrı
аrаsınаn ótеtuǵın ótkеlgе bаslаp bаrаdı. Sоl sеbеpli Оǵuz qаǵаn dushpаnlаrınа kútpеgеn jеrdеn sоqqı bеrip jеńiskе еrisеdi. Bir hаyrаn qаlаrlıq jеri еski túrkiy qáwimlеriniń tоtеmi bоlǵаn qаsqır (bóri) «Qаrаqаlpаq fоlklоrı»nıń 86-tоmındа qаrаqаlpаq хаlqınıń ırımlаrınıń qurılısındа sаqlаnıp qаlǵаn: Ish burıp аwırǵаndа,
«ya pirim, bórim!» dеp qаsqırdıń tеrisin еm qılsа, аwırǵаnı qоyadı, – dеgеn ırım bеrilgеn. Bizdi bul jеrdе qızıqtırаtuǵını bórini (qаsqır) pirim dеp sıyınıwı bоlıp
57
tаbılаdı, yaǵnıy áyyеmgi qıtаy jılnаmаlаrındа sаqlаnǵаn túrkiy qáwimlеriniń kеlip shıǵıwın аnа bórigе bаylаnıstırаtuǵın miflеrdiń bul ırımdа izlеri sáwlеlеngеnin
аńlаw múmkin.
Sоndаy-аq, qаrаqаlpаq аrаsındа еlеgе shеkеm «Bóribаy» dеgеn аdаmnıń аtı ushırаsаdı.
Izertlew obyekti túsinigi astında hárbiri óz aldına lingvokulturologiyalıq birlik bolǵan birneshe predmet jatadı. Biz bulardan birneshshesin ajıratıp kórsetemiz. Olar:
1) Lingvoúlketanıwdıń predmeti alternativasız sózler hám lakunalar bolıp, sonıń menen birge, olar lingvokulturologiyanıń da predmeti bolıp tabıladı;
2)Miflesken til birlikleri: arxetipler, mifologemalar, máresimler hám isenimler, úrp-ádet hám ırımlar, olar til birlikleri quramına biriktirilgen boladı;
3)Tildiń paremiologiyalıq qorı;
4)Tildiń frazeologiyalıq qorı;
5)Etalonlar, stereotipler, simvollar;
6)Tildegi metaforalar hám allegoriyalar;
7)Tildiń stillik múmkinshilikleri;
8)Sóylew mádeniyatı;
Kórsetilgen birlikler geterogen jıyındı bolsa da, olar «mádeniyattı alıp júriwshi» bolǵanı ushın izertlew obyektine kiredi.
Endi olardıń hárbirin óz aldına kórip shıǵamız:
1. Lingvokulturologiyanıń izertlew predmeti sıpatında lingvoúlketanıwdıń predmeti bolǵan alternativasız leksika hám turaqlı sóz dizbekleri alınadı: shańaraq, duwrama, qul qashsa Qońırattan tabıladı sıyaqlı.
Úlketanıw kózqarasınan ózgeshelenip turatuǵın dáreklerge, máselen, rus klassikleriniń shıǵarmalarınan alınǵan idiomalar: Biziń zamanımızdıń qaharmanı, futlyardaǵı adam, Urıs hám paraxatshılıq, Ákeler hám balalar sıyaqlı; shaqırıqlar hám siyasiy shaqırıq: Elim dep, jurtım dep janıp jasaw kerek, Háreketler strategiyası, estafetanı tapsırıw sıyaqlılar da kiredi. Bular arnawlı milliy frazemalar
58
esaplanadı. Biraq, frazemalar hám metaforalarda milliy boyawdıń bolıwı milliy ruwxtı sáwlelendiretuǵın mádeniy boyaw bar degeni emes.
Alternativasız tillik birlikler (E.M.Verechagin, V.G.Kostomarovlardıń pikirinshe, 1980) belgili bir mádeniy qubılıs ushın ózine tán tańba bolıp, olar tildiń kumulyativ (til iyesi tájiriybesin bekkemlewshi, jıynawshı) funkсiyasınıń nátiyjesi bolıp tabıladı. Oǵan sóylewshiler sanasındaǵı bilimler astı ǵáziynesi sıpatında qarawǵa boladı.
Tillerdiń arasındaǵı ózgeshelikler mádeniyatlar arasındaǵı ózgeshelikler menen baylanıslı. Bul jaǵday tiykarınan, leksikalıq birlikler hám frazeologizmlerde ayqınıraq kórinedi, óytkeni nominativ birlikler tillik emes situaсiyalar menen tıǵız baylanıslı boladı.
Nominativ birliklerdiń milliy-mádeniy ózine tánligi tek alternativalıq emes, lakunalarda (málim bir tilde basqa tillerdegi túsiniklerdi sáwlelendire alatuǵın sóz hám frazalardıń joqlıǵı) óz kórinisin tabadı. Yu.A.Sorokin hám I.Yu.Markovinalar lakunalardı tildiń semantikalıq kartasındaǵı «aq daqlar» dep ataydı.
Sonday-aq, realiyanıń ózi de milliylikti kórsetip, onı atawshı sóz milliymádeniy bólekshelerge iye. Biz lingvokulturologiya predmeti sıpatında til birlikleriniń ilajı bolǵanınsha keń sheńberin qamtıp alamız. Dúnyanı milliymádeniy ózlestiriw ana tili arqalı júzege asadı. Biz dúnya haqqında tildiń konceptuallıq tarmaǵınan paydalanǵan halda onıń birlikleri járdeminde pikirleymiz. Basqasha aytqanda, biz til tárepinen túsindirilgen sheńberden shıǵa almaymız (V.Gumboldt). Sol sebepli, túrli milletler koncept payda etetuǵın hár qıylı qurallardan paydalanǵan halda, dúnyanıń milliy mádeniyatın sáwlelendiriwshi hár túrli kartinasın qáliplestiredi (L.Veysgerber).
Sonı da atap ótiw kerek, tildegi barlıq ózgeshelikler de lingvokulturologiya kózqarasınan úyrenile bermeydi. Óytkeni, barlıq ózgeshelikler mádeniy shártlengen sebep hám nátiyjelerge iye emes. Bul pikirler A.Vejbickayanıń izertlewleri ushın tiykar bolıp xızmet etken. Sonıń ushın da, til birlikleriniń mádeniy stereotip wazıypasın atqarǵan jaǵdayı hám mádeniy predmetti ataǵan halattı ayıra biliw kerek. Bul eki halat ta tilde mádeniyattıń sáwleleniwiniń ayırım-
59
ayırım eki tárepi sıpatında lingvokulturologiyanıń predmeti bola aladı. Biraq, ekinshi jaǵday tiykarınan, lingvoúlketanıw tárepinen úyreniledi.
2. Lingvokulturologiyanıń predmeti degende miflesken til birlikleri: tildegi arxetipler hám mifologemalar, máresim hám isenimler, úrp-ádet hám ırımlardı da túsinemiz.
Hárbir frazeologizmde miftiń tolıq ózi emes, mifologemalar óz kórinisin tabadı. Mifologema mif ushın áhmiyetli bolǵan personaj yaki situaсiya bolıp, ol miftiń «bas qaharmanı» sıpatında miften miflerge kóship júredi. Miftiń tiykarında arxetip jatadı. Arxetip – invidiual sanada qálegen orında júzege shıǵatuǵın hám mádeniyatqa keńnen jayılǵan turaqlı obraz esaplanadı (S.Senderovich). («Boz qurt ulları» ápsanasındaǵı qasqır obrazı). Arxetip túsinigi dáslep 1919-jılda
K.G.Yungtiń «Instinkt hám sanasızlıq» maqalasında kirgizilgen. K.Yungtiń pikirinshe, barlıq adamlar belgili bir ulıwmalıq simvollar – arxetiplerdi sana astı halatında payda etiw qábileti menen tuwılǵan. Bul simvollar tús, mif, ertek, ápsana sıyaqlılarda óz kórinisin tabadı. K.Yung arxetiplerde «jámáátlik sanasızlıq túrinde sáwlelenetuǵın birlik» túrinde kórinetuǵının aytadı. Bul birlik insannıń jeke tájiriybesi nátiyjesinde emes, insanǵa ata-babalardan miyras bolıp ótken boladı. Arxetip – insan ruwxında «gúl kibi» ósiwshi «psixikalıq dene múshesi». Házirgi ilimniń dálillewi boyınsha, arxetip – bul sanasızlıqtıń eń tereń basqıshı esaplanadı.
K.Yung genetikalıq teoriya sheńberinde arxetip hám mifologiya arasındaǵı tıǵız baylanıs anıqlanadı: mifologiya bul – arxetipler qoyması. Solay etip, arxetip dep atalǵan dáslepki obraz barlıq waqıtta jámáátlik boladı, yaǵnıy belgili bir xalıq hám dáwir ushın ulıwmalıq qubılısqa aylanadı. Ádette, basqalarǵa qaraǵanda eń
áhmiyetli bolǵan mifologiyalıq motivler barlıq dáwirler hám xalıqlarǵa ortaq boladı. Insan arxetipler dúnyasınıń sonday dárejede tásirinde boladı óziniń qanshelli dárejede oǵan tutqın bolǵanın kóz aldına da keltire almaydı.
Máselen, nan komponentli frazeologizmlerdi qarastırayıq – nan jew, nan tabıw, nan buzıw, nan urıw, birewdiń nanın jew, nan beriw, nan sındırıw, bergen nanın haqlamaw, nanın jartı etiw, nan tebiw, nannıń usaǵı da nan, sıyaqlı frazeologizmlerde nan arxetipi ómir, turmıs tárizi, iskerlik túri, párawanlıq
60