Lingvokulturologiya

– danıshpanlardıń sanı menen baylanıslı»7. M.K.Mamardashvilidiń pikirinshe, mádeniyattı óz mánawiy-ruwxıy umtılıwları nátiyjesinde iyelew múmkin, civilizaсiya bolsa paydalanıw hám alıw múmkin bolǵan nárse esaplanadı. Mádeniyat jańalıq jaratadı, civilizaсiya belgili bolǵan nárseniń muǵdarın kóbeytedi. D.S.Lixachev mádeniyat quramında idealǵa alıp baratuǵın máńgi,

ózgermeytuǵın qádiriyatlar saqlanadı; civilizaсiyada bolsa unamlı tárepler menen birge bası berk kósheler, burılmalar, jalǵan, aldamshı jónelisler de kóp boladı, ol qolay turmıs tárizine baǵdarlanǵan boladı. Mádeniyat – bul jasap qalıw hám násildi saqlaw kózqarasınan tolıq qáliplespegen nárse bolsa, civilizaсiya pragmatikalıq xarakterge iye. Joqarıdaǵılardan juwmaq shıǵarsaq, mádeniyat eki baǵdarda rawajlanǵanın kóriwge boladı: 1) adamnıń materiallıq mútájliklerin qanaatlandırıw

– bul baǵdar civilizaсiyaǵa alıp baradı; 2) ruwxıy mútájliklerdi qanaatlandırıw – bunda mádeniyat simvollıq qásiyetke iye boladı. Usı orında ekinshi baǵdar birinshisiniń tolıqtırıwshısı yamasa onıń ústine qurılǵan dewge bolmaydı. Ol óz aldına ǵárezsiz tarmaq esaplanadı. Mádeniyat tariyxı qánigelerine jaqsı málim, qáwimniń ápiwayı ǵana turmısı menen baylanıslı mayda nárseler joǵalıp ketiw jaǵdayında turǵan bolsa da, ruwxıy mádeniyattıń quramalı, kóp tarmaqlı sistemasına (mifler, máresimler, ádetler, isenim hám t.b.) iye boladı. Bul qáwimniń baslı dıqqatı bolsa, bizge qanshelli ersi túyilmesin, turmıs ushın gúreske emes, ruwxıy baylıqtı saqlap qalıwǵa qaratılǵan boladı. Bul qubılıs kóp ǵana jámiyetlerde bayqaladı, sonıń ushın da bunı ápiwayı tosınnan bolǵan yamasa aljasıwshılıq dep bolmaydı. Solay eken, ruwxıy mádeniyattı materiallıq mádeniyattan keyinge qoyıw qáte boladı («turmıs tárizi pikirlew dárejesin qáliplestiredi» degen ideyaǵa salıstırıń). Solay etip, mádeniyat adamdaǵı ruwxıy qáliplesiwdiń rawajlanıw usılları hám quralların jaratadı, civilizaсiya bolsa onı turmıslıq qurallar menen támiyinleydi, ol ámeliy mútájliklerdi qanaatlandırıwǵa baǵdarlanǵan boladı. Mádeniyat adam kewilin jaqtırtadı hám joqarı abırayǵa jeteleydi, civilizaсiya bolsa adam táni ushın qolaylıqtı támiyinleydi. Civilizaсiya hám mádeniyat antinomiyası belgili teoriyalıq tiykarǵa iye, A.A.Brudniy pikiri menen aytqanda, ol adamzattıń

7 Белый А. На перевале. Кризис культуры. -М., 1910. -С.72

41

eki qolı esaplanadı, sonıń ushın shep qol neni islep atırǵanın oń qol bilmewi – óz-

ózin aldawdan basqa nárse emes. Oń qol shep qol ne islep atırǵanlıǵın biliwdi qálemeydi. Ózin aldaw – adamzat ushın tipik jaǵday esaplanadı. Sonshelli tipik, adamzat jasawı ushın zárúr bolǵan bir qansha shárt-sharayatlar kerektey, olar túrli formalarda bolıwı zárúrdey seziledi. Negizinde bolsa barlıǵı mádeniyattıń quramlıq bólekleri bolıp shıǵadı. Mádeniyat hám civilizaсiyanı ayırıw máselesi tómendegi máselelerdi sheshiwdi talap etedi. Adam hám adamzat qanday qatnasqa kirisedi? – mádeniyat hám jınıslıq tańlanıw arqalı. Adam hám jámiyet qanday qatnasqa kirisedi? – civilizaсiya arqalı. Lingvokulturologiya ushın civilizaсiyaǵa salıstırǵanda mádeniyat máselesi áhmiyetlirek. Sebebi civilizaсiya materiallıq, mádeniyat bolsa materiallıq emes esaplanadı. Lingvokulturologiya kóbirek ápsana, ráwiyat, máresim, úrp-ádetler, mádeniy simvollardı hám basqalardı úyrenedi. Bul túsinikler mádeniyatqa tiyisli bolıp, olar xalıqtıń turmısı, úrp-ádetleri kórinislerinde saqlanadı hám til arqalı jarıqqa shıǵadı. Olardı izertlew bul jumıs ushın material bolıp xızmet etedi. Joqarıdaǵılar boyınsha qısqasha juwmaqqa kelemiz. O.Tofflerdiń aytıwınsha, mádeniyat hár kúni qaytadan jaratıw ushın tas etip qatırılǵan nárse emes. Mádeniyat júdá kózge kórinbese de, formanı ózgertip turatuǵın, rawajlanatuǵın qubılıs. Ol eki kóriniste – materiallıq hám ruwxıy mádeniyat kórinisinde rawajlanadı eken, eki nárseni payda etedi: mádeniyattıń ózin hám civilizaсiyanı. XX ásir baslarınan mádeniyatqa qádiriyat hám ideyalardıń arnawlı sisteması sıpatında qaraw baslandı. Mádeniyat, bunday túsinilgende – insanlar tárepinen jaratılǵan ulıwmalıq qádiriyatlar jıyındısı, insanıy qatnaslardıń predmet, háreket, máni júkletilgen sózlerde sáwleleniwi esaplanadı. Qádiriyatlar jıyındısı ekenligi – mádeniyattıń áhmiyetli tárepi esaplanadı. Qádiriyatlar, normalar, úlgiler hám ideallar aksiologiyanıń (qádiriyatlar haqqındaǵı ilim)

áhmiyetli bólekleri esaplanadı. Qádiriyatlar sisteması ruwxıy mádeniyattıń baslı súyenishi esaplanadı. Qádiriyat tárepten bir qansha «boyawǵa iye» túsinikleri: isenim, jánnet, dozaq, gúná, hújdan, nızam, tártip, baxıt, watan hám basqalar bunı dáliyllep turıptı. Biraq bunday boyawǵa dúnyanıń hárqanday bólegi de iye bolıwı múmkin, máselen, shól, tawlar – xristiansha pikirlewde sonday qásiyetke iye.

42

«Kulturologiyalıq determinizm» túsinigi de bar bolıp, oǵan bola mámleket mádeniyat, millet mádeniyatı (eger mámleket kóp milletli bolsa) hám din mádeniyatınıń áhmiyetli bólimleri sıpatında aqır-aqıbetinde mámlekettiń ekonomikalıq ósiwine alıp keledi. N.A.Berdyaevtiń pikirinshe, rus adamınıń kewlinde xristianlıq hám dúnyanıń qıyalıy-mifologiyalıq kartinası jámlengen: «Rus adamı tipinde eki túsinik bir-biri menen soqlıǵısadı: birinshisi – tábiyǵıy qıyalıy, ekinshisi – Vizantiyadan ózlestirilgen pravoslavlıq, basqa dúnyaǵa umtılatuǵın asketizm»8. Usılayınsha, millet mentaliteti ulıwma alǵanda dinge tiykarlanadı, biraq tariyx, klimat, ulıwmalıq mákan, tildiń ózine tán ózgeshelikleri de úlken

áhmiyetke iye. Rustıń ullı mádeniyattanıwshısı V.N.Sagatovskiy rus xarakterindegi tómendegi ayrıqshalıqlarǵa dıqqat qaratadı: kútilmegen qararǵa keliw (baslı), ruwxıylıq (dinnen ullı maqsetti izlewge umtılıw), tásirsheńlik, kúsh toplaw (ol

ádette ázzilik, gúzetiwsheńlik, dem alıw maqseti menen almasıp turadı), maksimalizm, jeńil minezlilik (aqıbetinde buzǵınshılıqqa alıp keledi). Rus xarakterindegi óz ara qarama-qarsılıqlı qásiyetler barlıq tarawlarda bayqaladı. A.K.Tolstov rus kewlin tómendegishe táriypleydi: Súyip qalsa es-aqılın joǵaltqanday, sorasa shın kewilden, bázim, otırıspaq bolsa tawdı beredi. Eger tábiyat tek material tárepinen ǵana ólshense yamasa túrli materiallıq jaǵdaylarda dep qabıl etilse, jámiyet te bir ólshemli – ekonomikalıq-huqıqıy qatnaslar sisteması esaplanadı. Mádeniyatqa bolsa bunday qatnas jasawǵa bolmaydı: ol materiallıq hám ruwxıy, sırtqı hám ishki, shaxs mádeniyatı hám milliy mádeniyat sıyaqlı túrlerge bólinedi. Jáne bir ólshem tarmaqlarǵa bóliw bolıp: huqıqıy mádeniyat, kórkem mádeniyat, ádep-ikramlıq mádeniyat, qarım-qatnas mádeniyatı, sóylew mádeniyatı sıyaqlılar. Mádeniyat jámiyet hám millettiń waqıt hám keńislik sistemalarında júzege shıǵadı hám ayrıqshalanadı. Mısalı, Áyyemgi grek mádeniyatı, áyyemgi Mısır mádeniyatı sıyaqlı. Hárqanday milliy mádeniyat ta kóp qatlamlı esaplanadı – diyqanshılıq mádeniyatı, sawda mádeniyatı, xızmet kórsetiw mádeniyatı, ustazlıq mádeniyatı hám basqalar. Usılayınsha, mádeniyat – quramalı, kóp qırlı qubılıs esaplanadı. Ol baylanıs, aralasıw, iskerlik, qádiriyat hám simvollıq

8 Бердяев Н.А. Философия неравенства// Русское зарубежье. –М., 1991. –С. 8

43

tábiyatqa iye. Ol sociallıq islep shıǵarıwda, sociallıq bólistiriwde hám materiallıq qádiriyatlardan paydalanıwda adamnıń ornın belgilep beredi. Ol bir pútin qubılıs – ózine tán formaǵa, ulıwmalıq ideya hám stilge, sol sıyaqlı ólim menen gúresiw variantlarına, ruwxtıń materiallıq penen gúresi usıllarına iye. Bul qollanbada

áyyemgi xalıqlar mádeniyatı materiallarınan paydalanıldı, ol mifologiyalıq mádeniyat bolıp, biraq izsiz joǵalıp ketpegen. Tanıp bolmaytuǵın dárejede formasın ózgertedi, til metaforaları, frazalar, naqıl-maqallar, xalıq dástanlarında jasaydı. Sol sebepli xalıqlıq mádeniyattıń mifologiyalıq arxetipi haqqında sóz júritsek maqsetke muwapıq.

Tildiń hárbir jańa aǵzası dúnyanı óz pikirlewi nátiyjesi, sınawlar nátiyjesi sıpatında emes, ata-babaları tárepinen tildegi túsiniklerge sińdirilgen tájiriybeler arqalı kóredi. Bul tájiriybe ápsana hám arxetiplerde saqlanǵan boladı; bul tájiriybeni ózlestirgenimizde, biz tek onı qollanıwǵa hám birqansha zamanagóylestiriwge urınamız. Lekin, bolmıstı ańlaw procesinde jańa túsinikler de payda boladı. Olar tilge tiyisli bolıp, mádeniy baylıq bolıp ta esaplanadı. Til «ele túsinilmegen nárselerdi ashıw quralı esaplanadı» (V.Gumboldt). Belgili bolǵanınday, til mádeniyatta bar bolǵan nárseni ápiwayı atamaydı yamasa sáwlelendirmeydi, al mádeniyattı qáliplestiredi, tap onıń ishinde ósip, sońın ala

ǵárezsiz rawajlanadı. Til hám mádeniyattıń bul sıyaqlı óz ara baylanıslılıǵın mine usı – lingvokulturologiya úyrenedi.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Mádeniyattı úyrenetuǵın mádeniyattanıw ilimi tuwralı aytıń.

2.Mádeniyattıń úyreniliwindegi hár túrli kózqaraslar nelerden ibarat?

3.Mádeniyat túsinigi hám insan túsinigin aytıń.

4.Mádeniyat hám civilizaсiya tuwralı aytıń.

44

III BÓLIM. LINGVOKULTUROLOGIYANÍŃ TEORIYALÍQ

TIYKARLARÍ

Jobası:

1.Lingvokulturologiyanıń payda bolıwı hám ilim sıpatında qáliplesiwi

2.Lingvokulturologiyanıń tiykarǵı baǵdarları

3.Lingvokulturologiyanıń áhmiyetli máseleleri

4.Túrkiy til biliminde lingvokulturologiyalıq izertlewler

Til bilimi XXI ásirde ele de izertlew sheńberlerin keńeytip, óziniń aldına jańa máselelerdi sheshiw wazıypasın qoymaqta. Mine usınday máselelerdiń biri til sistemasın antropoсentristlik paradigma principleri tiykarında izertlew esaplanadı. Búgingi kúnde antropoсentristlik baǵdardıń júzege keliwi til biliminde túptiykarınan ózgeris sıpatında bahalanıp, bul boyınsha kóplep izertlewler jaratıldı hám payda bolmaqta. Dúnya til biliminiń pragmalingvistika, lingvokulturologiya, kognitiv til bilimi, psixolingvistika, etnolingvistika, neyrolingvistika sıyaqlı baǵdarlarında insan faktorı izertlew obyektiniń orayın qurap, bul tarawlardıń júzege keliwi tillik iskerlikti onıń iyesi bolǵan insan menen tıǵız baylanısta izertlew háreketleri menen baylanıslı esaplanadı.

Antropoсentristlik paradigma «tildi tek struktura sıpatında emes, al janlı qarım-qatnasqa tiykarlanǵan ashıq sistema sıpatında úyreniwshi, basqa sistemalar – jámiyet, insan, mádeniyat, ruwxıyat h.t.b. menen tıǵız baylanısta analiz etiwshi, insandı til arqalı yaki tildi insan arqalı analiz etiwge baǵdarlanǵan kózqaraslar, ideyalar hám táliymatlar jıyındısı esaplanadı. Prof. N.Mahmudov aytqanınday,

«antropoсentrizm tilshi ilimpazlar tárepinen tek tildi izertlewge ǵana qatnaslı túsinik yamasa paradigma emes, antropoсentrizm tikkeley tildiń mazmunına tiyisli

45

qubılıs... Antropoсentristlik paradigmada insan tiykarǵı orınǵa shıǵarıladı, til bolsa insan shaxsın qurawshı tiykarǵı element esaplanadı».

Atap ótilgenindey, til biliminde antropoсentristlik paradigma salıstırmalıtariyxıy hám sistemalıq-strukturalıq paradigmalardan keyingi úshinshi paradigma esaplanadı. Kognitiv til bilimi, sociolingvistika, etnolingvistika, psixolingvistika, neyrolingvistika, pragmatika hám lingvokulturologiya antropoсentristlik paradigmaǵa tiykarlanǵan eń áhmiyetli tarawlar bolıp tabıladı.

Antropoсentristlik til biliminiń baslı baǵdarlarınan biri esaplanǵan lingvokulturologiya – til bilimi, mádeniyattanıw, etnografiya, psixolingvistika tarawlarınıń birliginde júzege kelgen, tildiń mádeniyat, etnos, milliy mentallıq penen óz ara qatnası hám tásirin antropoсentristlik paradigma principleri tiykarında úyreniwshi taraw. Ilimpazlardıń kórsetiwinshe, bul taraw XX ásirdiń sońǵı shereginde qáliplesti, «lingvokulturologiya» termini bolsa V.N.Teliya basshılıǵındaǵı Moskva frazeologiyalıq mektebi tárepinen alıp barılǵan izertlewler menen baylanıslı túrde payda boldı. Lingvokulturologiyanıń júzege keliwi tuwralı gáp bolǵanda, derlik barlıq ilimpazlar bul teoriyanıń tamırı V. fon Gumboldttıń miynetlerinen baslanatuǵının moyınlaydı. Til biliminde bul tarawdıń qáliplesiwinde A.A.Potebnya, L.Veysgerber, X.Glinc, X.Xolc, U.D.Uitni, D.U.Paell, F.Boas, E.Sepir, B.L.Uorf, G.Brutyan, A.Vejbickaya, D.Xayms sıyaqlı tilshi ilimpazlardıń kózqarasları áhmiyetli rol oynaǵanlıǵı aytıladı.

Lingvokulturologiya tarawında jemisli izertlewler júrgizgen V.A.Maslova bul tarawdıń rawajlanıwın úsh basqıshqa bóledi:

1)Ilimniń qáliplesiwine túrtki bolǵan dáslepki izertlewlerdiń jaratılıwı (V. fon Gumboldt, E.Benvenist, L.Veysgerber, A.A.Potebnya, E.Sepir hám t.b.);

2)Lingvokulturologiyanıń óz aldına taraw sıpatında ajıralıp shıǵıwı;

3)Lingvokulturologiyanıń rawajlanıw basqıshı.

Mádeniyat, xalıqtıń pikirlewi, onıń dúnyanı qabıl etiwdegi ózine tán tárepleriniń tilde sáwleleniwin úyreniw lingvokulturologiyanıń tiykarǵı maqseti. Bul tarawdıń obyekti – til hám mádeniyat, predmeti bolsa ózinde mádeniy semantikanı sáwlelendiriwshi til birlikleri esaplanadı.

46

Demek, lingvokulturologiyada mádeniy xabardı alıp júriwshi til birlikleri izertlenedi. Bunday til birlikleri lingvomádeniy birlikler termini astına jámlesedi. Simvol, mifologema, etalon, metafora, paremiologiyalıq birlikler, lakunalar, stereotipler, precedent birlikler, etiket sózlerler eń tiykarǵı lingvomádeniy birlikler sanaladı. Dúnyanıń tillik kartinasın, mádeniyattıń tiykarǵı konceptleriniń jıyındısı bolǵan konceptosferanı, tillik sananı túsindiriw hám til iyeleriniń milliy-mádeniy mentallıǵın kórsetiwshi til birliklerin adamzattıń áyyemgi túsiniklerine sáykes keliwshi mádeniy arxetiplerdi, tillik qarım-qatnasqa tán bolǵan milliy sociallıqmádeniy stereotiplerdi anıqlaw lingvokulturologiyanıń baslı wazıypaları bolıp

esaplanadı.

Til hám mádeniyattıń óz ara tásiri máselesi etnolingvistika, etnopsixolingvistika, kognitiv til bilimi, lingvoúlketanıw, lingvokonceptologiya, lingvopersonologiya sıyaqlı tarawlarda da úyreniledi. Sol sebepli, bul tarawlar

lingvokulturologiyaǵa jaqın tarawlar esaplanadı.

Házirgi waqıtta lingvokulturologiya dúnya til biliminde, ásirese, rus til biliminde eń rawajlanǵan tarawlardıń biri bolıp, bul baǵdarda salmaqlı izertlewler, bir neshe oqıw qollanbalar tayarlanǵan. Bul tarawǵa tiyisli jumıslarda izertlewshilerdiń dúnyanıń tillik kartinası, lingvomádeniy konceptler, precedent

birlikler, intertekstuallıq, tillik sana, turaqlı birliklerdiń lingvomádeniy

ózgeshelikleri sıyaqlı máselelerge úlken dıqqat qaratıp atırǵanın kóriw múmkin. Bunday izertlewlerde tildiń barlıq yarusları birlikleri, ásirese, sóz hám teksttiń ulıwma jańasha analizi ústemlik etedi. Bunda til birlikleriniń tek til nızamlıqları boyınsha emes, al jámiyet, adam, mádeniyat, ruwxıyat, milliy mentalitet sıyaqlı

faktorlar kózqarasınan da izertleniwi til iliminde jańa ideyalar, jańa ilimiy kózqaraslar hám principlerdiń júzege keliwine sebepshi boldı.

Túrkiy tilleriniń ishinde qaraqalpaq til biliminde usı kúnge shekem til hám

mádeniyattıń qatnasına itibar berilmegen desek, qátelesken bolamız. Qaraqalpaq til biliminiń tiykarın salǵan hám onıń rawajlanıwına salmaqlı úles qosqan ilimpazlardıń miynetlerinde bul másele anaw yaki mınaw baǵdarda aytıp ótilgen. Degen menen, sonı aytıwımız kerek, qaraqalpaq til biliminde tildiń

47

lingvokulturologiyalıq analizin sistemalıq túrde ámelge asırıw boyınsha qolıńızdaǵı oqıw qollanba dáslepki tájriybe bolıp tabıladı.

XXI ásirdiń dáslepki jıllarında ózbek til biliminde antropoсentristlik analiz kórinislerin sáwlelendiriwshi izertlewler júzege kele basladı. Bul jumıslar, tiykarınan, sociolingvistika, kognitiv lingvistika, pragmalingvistika hám psixolingvistika tarawları boyınsha orınlandı. Bul izertlewlerde antropoсentristlik paradigmaǵa qatnas bildirilmegen bolsa da, ózinde mine usı paradigmanıń principlerin sáwlelendirgen dáslepki jumıslar esaplanadı. Sonday-aq, olarda tildegi milliy xarakter, úrp-ádet, qádiriyat hám dástúrler menen baylanıslı tárepleri jóninde ayırım pikirler bildirilgen bolıp, olardı lingvokulturologiya teoriyasına tiyisli kózqaraslardıń dáslepki úlgileri sıpatında bahalaw múmkin. Atap aytqanda, S.M.Muminovtıń «Ózbek muloqot xulqining ijtimoiy-lisoniy xususiyatlari» temasındaǵı doktorlıq dissertaсiyasında ózbeklerdiń ózine tán qarım-qatnas

ózgesheligi sociallıq-tillik kózqarastan izertlengen.

Bul izertlewler qarım-qatnas ózgesheliginiń milliy xarakter menen baylanıslı tárepleri tuwralı, sonday-aq, onıń adam psixologiyası hám fiziologiyası menen baylanıslılıǵı haqqındaǵı kózqaraslar da orın alǵan bolıp, bunı til sistemasına antropoсentristlik qatnas jasaw sıpatında bahalaw múmkin. S.M.Muminov bılay jazadı: «Qarım-qatnas ózgeshiligi máselesin milliy xarakter, millet xalqınıń ózine tán úrp-ádetleri, qádiriyat hám dástúrlerin esapqa almastan turıp úyreniw ulıwma múmkin emes. Sebebi, qarım-qatnas ózgesheligi millet xarakteriniń tıǵız baylanıslı bir bólegi bolıp, olar bir-biri menen tıǵız baylanıslı esaplanadı».

Ilimpaz XX ásirdiń II yarımınan sociallıq ilimlerdiń óz ara jaqınlasıwınıń nátiyjesinde sociolingvistika, etnolingvistika, psixolingvistika sıyaqlı tutas ilimler júzege kelgenligin ayta kelip, «insannıń sóylew procesin ilimlerdiń mine usınday tutas noqatında izertlew» pikirin ilimiy jámiyetshilikke usınadı.

Prof. Sh.Safarovtıń 2006-jılı baspadan shıqqan «Kognitiv tilshunoslik» degen monografiyası usı tarawǵa tiyisli bolǵan teoriyalıq kózqaraslardıń ózbek til bilimine kirip keliwinde áhmiyetli qádem boldı. Kitaptıń jetiskenliginiń baslı tárepleriniń biri, til hám oylaw qatnası milliy mentallıq hám milliy mádeniyat

48

túsinikleri menen baylanıslı ekenligine ayrıqsha dıqqat qaratılǵan. Sh.Safarov bul boyınsha tómendegi pikirlerdi bildiredi: «Tildiń oylaw menen baylanısın házirgi waqıtqa shekem hesh kim biykarlaǵan emes (hátteki buǵan urınıw da bolǵan joq). Biraq, til hám oylaw qatnasın «teń huqıqlı birge iskerlik» dárejesinde kóriw kerek.

Tiykarında, tilge de, oylawǵa da tásir ótkizetuǵın – mádeniyat bolıp tabıladı».

Ilimpazdıń jáne bir «Semantika» degen monografiyasında lingvokulturologiya,

ásirese, lingvomádeniy konceptke qatnaslı teoriyalıq kózqaraslar keńnen analiz etilgen. Monografiyanıń «Koncept hám máni» dep atalǵan 8-babında avtor koncept tuwralı hár qıylı kózqaraslardı tereń analiz etip, olarǵa óz qatnasın bildirgen. Ilimpazdıń «Koncept mazmunında til iyeleriniń dúnyatanımı hám basqa túrli milliy-mádeniy belgilerdiń kóriniwi sózsiz» degen juwmaǵı búgingi kúndegi lingvokonceptologiyada tiykarǵı kózqaraslar menen únles keledi.

M.X.Hakimovtıń «Ózbek tilida matnning pragmatik talqini» temasındaǵı doktorlıq dissertaсiyasında ózbek til biliminde lingvistikalıq pragmatikaǵa tiyisli teoriyalıq máseleler dáslepki márte monografiyalıq planda izertlengen. Bul izertlewde lingvistikalıq pragmatikanıń tariyxıy tamırları, onıń ulıwma teoriyalıq máseleleri, bul tarawdıń til biliminiń basqa baǵdarları menen qatnası jóninde hám teksttiń semantikalıq dúzilisinde qatnasıwshı pragmatikalıq mazmun túrleri ózbek tilindegi tekstler mısalında úyrenilgen. Dissertaсiyada lingvokulturologiya termini qollanılmaǵan bolsa da, lingvistikalıq pragmatika teoriyası tildiń milliy ózine tán

ózgesheligin kórsetip beriwde áhmiyetli rol oynawı ayrıqsha atap ótilgen:

«Milletke bolǵan húrmettiń haqıyqıy úlgisi sıpatında tilimizge mámleketlik til biyliginiń berilgenligi ózbek tili hám soǵan sáykes milliy ózgesheliklerdi

úyreniwge dúnya xalıqları umtılıwınıń qızıǵıwshılıǵı pragmatika teoriyasına, onıń mánis-mazmunına bolǵan mútájlikti jáne de arttırmaqta. Sebebi, lingvistikalıq pragmatika teoriyası, yaǵnıy sóylewdiń ámeliy qollanıwı menen baylanıslı qubılıslar analizi sol tilge sáykes milliy ózine tánlikti ańlaw ushın qolaylı múmkinshilikler jaratadı».

Sonday-aq, Z.I.Salievanıń kandidatlıq jumısı ózbek hám francuz tillerindegi sentenсiya, yaǵnıy etikalıq-tálimlik xarakterdegi tekstlerdiń milliy-mádeniy

49

ózgesheliklerine arnalǵan. R.S.Ibragimovanıń kandidatlıq dissertaсiyasında bolsa

«hayal» konceptiniń ózbek hám francuz tillerinde sáwleleniw usılları izertlengen.

Sońǵı jıllarda belgili tilshilerdiń lingvokulturologiyaǵa tikkeley baylanıslı

maqalaları járiyalandı, bul taraw boyınsha oqıw-metodikalıq qollanbalar jaratıldı.

Prof. N.Maxmudovtıń «Teńewler – obrazlı pikirlew jemisi» degen maqalası ózbek tilindegi turaqlı teńewlerdiń til hám sóylewge qatnası, sonday-aq, olardı «milliy obrazlı pikirlew tárizin kórsetetuǵın birlikler» sıpatında túsindirip, bunday obrazlı birliklerdiń lingvomádeniy ózgesheliklerin úyreniw máselesi qoyılǵanlıǵı

menen áhmiyetke iye. N.Maxmudov bul baǵdardaǵı pikirlerin ózbek tili

teńewleriniń túsindirme sózligine jazǵan alǵı sózinde ele de tereńlestiredi. Ilimpazdıń taǵı bir «Tilning mukammal tadqiqi yóllarini izlab...» maqalasında

bolsa, lingvokulturologiya, ulıwma antropoсentristlik paradigmanıń mazmunı hám bul baǵdardaǵı máseleler tereń hám tiykarlı kórsetip berilgen.

Maqalada lingvokulturologiya teoriyasınıń qáliplesiwi ushın sebep bolǵan faktorlar, ondaǵı tiykarǵı túsinikler, olardı túsindiriwdegi hár qıylılıqlar tuwralı júdá tiykarlı juwmaqlar aytılǵan. Ásirese, N.Maxmudov bul tarawdıń eń tiykarǵı túsinikleriniń biri bolǵan til hám mádeniyat haqqında tómendegilerdi jazadı: «Til hám mádeniyat degende, kóbinese, «sóylew mádeniyatı» degen másele associativ túrde eske alınsa da, bul eki orındaǵı (til hám mádeniyat) mádeniyattıń birdey ekenligin heshqanday kórsetpeydi. Til hám mádeniyat degende, ádette, til arqalı anaw yaki mınaw mádeniyattı yamasa kerisinshe, mádeniyattı úyreniw arqalı anaw yaki mınaw tildi túsindiriw názerde tutıladı, anıǵıraq aytqanda, lingvokulturologiyadaǵı mádeniyattıń mánisi «aqılıy-ruwxıy yamasa xojalıq iskerliginde erisilgen dáreje (sóylew mádeniyatı) emes, al «adamzat jámiyetiniń islep shıǵarıw, sociallıq hám ruwxıy-aǵartıwshılıq turmısında qolǵa kirgizgen jetiskenlikleri jıyındısı (mádeniyat tariyxı, ózbek mádeniyatı)» esaplanadı. Solay etip, sóylew mádeniyatınıń úyrenetuǵın máseleleri basqa, lingvokulturologiyanıń úyrenetuǵın obyekti ulıwma basqa».

Prof. E.Begmatov 2013-jılda járiyalaǵan maqalasında óz dıqqatın «antroponimiyalıq birliklerde antropoсentristlik usıl ushın material beretuǵın

50