Lingvokulturologiya

1. Bayanlawshı qatnas, yaǵnıy bunda mádeniyattıń kelip shıǵıwı hám óz aldına elementleri – úrp-ádetler, iskerlik kórinisleri, qádiriyatlar, ideallar hám basqalar sanap ótiledi. Bunday qatnas jasawda mádeniyat insannıń haywanatlar

dúnyasında turmıs keshirgen ata-babalarınan búgingi kúnimizdi ajıratıp turǵan,

tábiyattan qorǵanıw hám adamlar arasında qarım-qatnaslardı tártipke salıw wazıypasın atqarıwshı institutlar hám toplanǵan tájiriybeler jıyındısı sıpatında qaraladı (Z.Freyd). Bunday qatnas jasawdıń kemshiligi mádeniyat kórinislerin tolıq sáwlelendire almaǵanı esaplanadı.

2. Qádiriyatlar kózqarasınan qatnas jasaw. Bunda mádeniyat insan jaratqan ruwxıy-mánawiy hám materiallıq qádiriyatlar jıyındısı sıpatında túsindirilip, obyekt qádiriyatqa aylanıwı ushın insan onda sonday qásiyetlerdi kóriwi kerekligi

aytıladı. Obyektti qádiriyat sıpatında bahalaw qábileti insannıń qádiriyat

haqqındaǵı kózqaraslarına baylanıslı. Sonıń menen birge, insanda real obyektlerge salıstırıw múmkin bolǵan jetilisken tımsallar, ideallar jaratıw fantaziyası da bolıwı kerek. M.Xaydegger mádeniyattı sonday túsinedi: mádeniyat – bul joqarı insanıy múlklerdi mádeniylestiriw arqalı joqarı qádiriyatlardı ámelge asırıw bolıp tabıladı

(M.Veber, G.Francev, N.Chavchavadze hám basqalarda). Bunday qatnastıń kemshiligi – baslı dıqqat mádeniyatqa baǵdarlanǵan bolıp, oǵan insan iskerliginiń

barlıq tárepleri kirgizilmegen, al qádiriyatlar, sonday-aq, eń jaqsı dóretiwshilik

úlgilerine itibar berilgen. Insan iskerliginiń unamsız táreplerine dıqqat awdarılmay qaladı.

3. Iskerlikke qaray qatnas jasaw. Bunda mádeniyat insannıń óz mútájliklerin qanaatlandırıw usılı sıpatında kórinedi. B.Malinovskiyden baslanǵan bul kózqaras mádeniyattıń marksistlik teoriyasın da ózine qaratqan: mádeniyat adam iskerligi

usıllarınıń biri esaplanadı (E.Markaryan, Yu.A.Sorokin, E.F.Tarasov).

4. Funkcionallıq qatnas jasaw. Bunda mádeniyat onıń jámiyettegi wazıypaları:

xabar (informaсiyalıq), beyimlesiw (adaptaсiyalıq), qarım-qatnas

(kommunikativlik), tártipke salıwshılıq (regulyativlik), normativ, baha beriw, birlestiriw (integrativ), socializaсiya hám basqa wazıypalarǵa qaray túsindiriledi. Bul qatnastıń kemshiligi bul – wazıypa (funkсiya) teoriyasınıń islep

31

shıǵılmaǵanlıǵı, qarama-qarsılıqsız klassifikaсiyada qarama-qarsılıqlardıń bar

ekenligi esaplanadı.

5. Germenevtikalıq qatnas jasaw. Bunda mádeniyatqa tekstler jıyındısı

sıpatında qatnas jasaladı. Bunday qatnas jasaw tárepdarları ushın mádeniyat – tekstler jıyındısı, atap aytqanda, tekstler jıyındısın payda etiwshi sistema, mexanizm esaplanadı (Yu.M.Lotman). Tekstler – mádeniyattıń tiykarı hám aǵıp turǵan qanı. Olar ózlestiriliwi kerek bolǵan maǵlıwmatlar jıyındısı sıpatında bahalanıp, shıǵarma avtorınıń jeke ózine tánligi, bahasın jámlegen boladı. Bul qatnastıń kemshiligi sonnan ibarat, tekstti jetik túrde hám bir qıylı túsinip bolmaydı.

6. Normaǵa tiykarlanǵan qatnas. Bunda mádeniyat adamlar turmısı hám jasaw tárizin tártipke salıp turıwshı norma hám de nızamlıqlar jıyıntıǵın sáwlelendiredi (N.V.Sagatovskiy). Bul kózqarastı Yu.M.Lotman hám B.A.Uspenskiy de rawajlandırıp, mádeniyattı jámiyettiń yadlıq miyrası sıpatında bahalaydı, bul yadta aldınnan belgilengen qaǵıydalar hám qadaǵalawlar bar boladı.

7. Ruwxıy kózqaras. Bul baǵdar tárepdarları mádeniyattı jámiyettiń ruwxıy turmısı, ideyalar hám ruwxıy dóretiwshiliginiń basqa ónimi sıpatında túsinedi. Jámiyettiń ruwxıy turmısı da mádeniyat esaplanadı (L.Kertman). Bul baǵdardıń kemshiligi mádeniyattıń tar mánide túsiniliwi bolıp tabıladı, sebebi materiallıq mádeniyat forması da bar.

8. Dialoglıq baǵdar yamasa mádeniyattı «mádeniyatlar dialogı» (V.Bibler), onıń subyektleri (submádeniyatlar) arasındaǵı qatnas forması (V.Bibler, S.S.Averincev, B.A.Uspenskiy) dep bahalaw. Bunda belgili bir xalıqqa yaki milletke tiyisli bolǵan, sonday-aq, etnikalıq hám milliy mádeniyat túrleri birbirinen ajıratıladı. Milliy mádeniyat quramında submádeniyatlar da bar boladı. Olar óz aldına sociallıq qatlam hám toparlar (jaslar submádeniyatı, din iyeleri submádeniyatı, nuranıyler submádeniyatı, jınayat dúnyası submádeniyatı hám t.b.) mádeniyatlar esaplanadı. Sonday-aq, metamádeniyat túsinigi de bar bolıp, túrli xalıqlardı birlestirip turadı. Máselen, islam mádeniyatı, xristian mádeniyatı sıyaqlılar. Bul barlıq mádeniyatlar óz ara baylanısta bolıp, milliy mádeniyat

32

qanshelli rawajlanǵan bolsa, ol sonshelli basqa mádeniyatlar menen dialogqa kirisiwge qaray rawajlanıp baradı. Usılayınsha bayıp baradı, basqa xalıqlardıń jeńislerinen azıqlanadı, sonıń menen birge turaqlasıw hám standartlasıw procesi júz beredi.

9. Xabarǵa tiykarlanǵan qatnas jasaw. Bunda mádeniyat xabardı dúziw, saqlaw hám jetkeriw sıpatında kórinedi. Ol jámiyet aǵzaları paydalanatuǵın, adamlar tárepinen mazmun, mánis hám ideya sińdirilgen sociallıq xabarlar jámlengen tańbalar, belgiler sisteması esaplanadı (Yu.M.Lotman). Bunı kompyuterge, yaǵnıy, onıń xabar támiynatı – mashina tili, yadı hám xabardı qayta islew baǵdarlamaları menen teńlestiriwge boladı. Mádeniyatta da adamlar ádebin sáwlelendiriwshi baǵdarlamalar, sociallıq yad hám tiller bar. Demek, mádeniyat – bul jámiyettiń xabarlıq támiynatı, tańbalar sisteması járdeminde jıynalıp baratuǵın sociallıq xabarlar esaplanadı.

10. Simvollıq principi mádeniyatta simvollardıń jumsalıwına dıqqat qaratadı. Mádeniyat – bul «simvollardan ibarat dúnya» esaplanadı (Yu.M.Lotman). Óz aldına etnikalıq mazmunǵa iye mádeniy tańbalar, belgilerdiń ayırımları xalıqlardıń simvolına aylanıwı múmkin: aqqayıń hám kasha, samovar, sarafan – ruslar ushın, qoydıń góshi hám qorǵanlardaǵı árwahlar tuwralı ápsanalar – inglisler ushın, spagetti – italyanlar ushın, vino – francuzlar ushın, pivo hám kolbasa – nemisler ushın, júweri gúrtik hám balıq qarma – qaraqalpaqlar ushın hám t.b.

11. Tipologiyalıq princip (M.Mamardashvili, S.S.Averincev). Basqa millet wákilleri menen ushırasqanda adamlar óz mádeniy belgileri menen salıstırıp kóriwge meyil boladı – «óz qarısı menen ólshep» kóredi. Máselen, evropalılar yaponlar menen qatnasqa kiriskende olardı yaponlardıń jaqın adamlarınıń ólimi tuwralı sóylep atırıp jımıyıwı hayran qaldıradı, bunı tasbawırlıq hám miyrimsizlik belgisi dep bahalaydı. Yapon mádeniyatı tárepten qaraǵanda, bul joqarı dárejedegi sıpayılıq, óz probleması menen basqalardıń tınıshın almawdıń belgisi esaplanadı. Bir millette aqıl hám abaylı, saq bolıw esaplanǵan halatlarǵa ekinshi xalıqta sumlıq hám ashkózlik sıpatında qaraladı.

33

Mádeniyat máselesine basqa kózqarastan qaraytuǵınlar da bar. Zamanagóy izertlewshi Erik Volf mádeniyat túsiniginiń ózin gúman astına aladı. Ol hárqanday mádeniyattıń ózi ǵárezsiz bola almawı, barlıq mádeniyatlar óz ara baylanıslıǵı, óz ara biri-birin talap etiwi, usılayınsha ayırımları formalıq jaqtan ózgeriwi, ayırımları ulıwma joq bolıwǵa baǵdar alǵanlıǵın aytadı. Kórip shıǵılǵan barlıq qatnas jasawda anıq (racional) mazmun bar bolıp, hárbiri «mádeniyat»tıń ayırım belgilerin kórsetedi. Biraq olardıń qaysısı anıǵıraq, haqıyqatqa jaqın? Bul jerde barlıq nárse izertlewshiniń mádeniyattı túsiniw ushın tańlaǵan poziсiyasına baylanıslı bolıp keledi. Máselen, biz ushın mádeniyat hárbir xalıqtıń atababalarınan miyras bolıp keletuǵın yad ekenligi, belgili bir qadaǵan etiw hám belgilengen qaǵıydalardı sáwlelendiriwi hám de mádeniyatqa mádeniyatlar dialogı sıpatında qatnas jasawı tuwrı bolıp tabıladı. Mádeniyat túsinigi quramına miynet iskerligi usılları, qádiriyatlar, úrp-ádetler, máresimler, qarım-qatnas formaları, dúnyanı kóriw, ańlaw hám sáwlelendiriw usılları da kiredi. Máselen, terekte asılıp turǵan japıraq – tábiyattıń bir bólegi, mine usı japıraqtıń gerbariyge qoyılǵan halatı

– mádeniyat bólegi; jol shetinde jatqan tas mádeniyat emes, biraq ata-babalar qábirine qoyılǵan tas – mádeniyat. Sol sıyaqlı, mádeniyat sol xalıq ushın ǵana tiyisli, ómir hám turmıs tárizi, sonday-aq, adamlar arasındaǵı qatnaslar (qádiriyatlar, úrp-ádetler, máresimler, qarım-qatnas formaları hám b.) hám dúnyanı kóriw, ańlaw hám sáwlelendiriw usılları bolıp esaplanadı. Qaysı nárse mádeniyat túsinigin túsiniwdi qıyınlastıradı? Mádeniyatqa jalǵız, qarama-qarsılıqlardan erkin bolǵan túsinik bere almawımızdıń baslı sebebi – onıń quramalılıǵı hám kóp tárepliligi jáne qarama-qarsılıqlı ekeninde. Antinomiya degende mádeniyattaǵı óz ara qarama-qarsı, biraq bir qıylı tolıq tiykarlanǵan eki túsiniktiń birligin túsinemiz. Máselen, mádeniyatqa qatnas jasaw arqalı adamnıń sociallasıwına sharayat tuwıladı, sol waqıttıń ózinde onıń individuallasıwı, ózinshelik qásiyetleriniń óz kórinisin tabıwına alıp keledi. Mádeniyattıń ayırım basqıshları jámiyet penen baylanıslı bolmaydı, sonıń menen birge ol jámiyetten tısqarıda da júz bermeydi. Mádeniyat adamnıń ruwxıy pazıyletlerin ósiredi, jámiyetke de unamlı tásir

ótkizedi, sonıń menen birge túrli tiptegi adamlarǵa unamsız tásir etiwi múmkin

34

(mısalı, ǵalabalıq mádeniyat). Mádeniyat dástúrlerin saqlaw procesi de, norma hám qaǵıydalardı bárqulla shetlep ótiw háreketi de ushırasadı. Ol jańalanıw hám bárqulla jańa formalarǵa ótiw qásiyetine iye. Mádeniyattı analiz etiwde túsiniktiń kóp ǵana táriplerine iye ekeninen tısqarı, kópshilik izertlewshiler (mádeniyattanıwshılar, antropologlar, filosoflar, etnograflar hám basqa ilimpazlar) túsinikke anıqlastırıp sıpatlama bergende, óz kózqarasların da ózgertip barmaqta. Atap aytqanda, Yu.M.Lotman joqarıda keltirgen óz sıpatlamasınan soń jáne tómendegishe pikir bildiredi: mádeniyat – bul «quramalı semiotikalıq sistema, onıń xızmeti hám wazıypası – yad, ayırıwshı belgisi – jámlew2 (1971), mádeniyat belgili bir – zamanlas hám sociallıq tárepten birlesken shaxslar toparı ushın ulıwmalıq bolǵan qubılıs. Ol adamlar arasındaǵı qatnas forması esaplanadı3 (1992). Basqa avtorlarda da usı sıyaqlı kózqaraslar bayqaladı. M.S.Kagan mádeniyat tuwralı teoriyaǵa adam bolmısı hám kórkem óneriniń estetikalıq bolmısı (adam ruwxınıń eń quramalı tarawları) analizin kirgizedi: «Mádeniyattı úyreniw nátiyjeleri sonı kórsetedi, bul jerde adam hám kórkem ónerdi modellestirsek, adam turmısınıń ulıwmalıq kórinisi payda boladı, mádeniyat bolsa bul jaǵdaydı adamnıń tariyxıy jaqtan qáliplesip islep shıǵılǵan sapalar hám qábiletleri fonında sáwlelendiredi. Basqasha aytqanda, adamdı adam etip turǵan nárseler mádeniyat kórinisine iye boladı. Mádeniyat usınday hár tárepleme hám qarama-qarsılıqlarǵa bay túsinik bolıp, adamnıń ózi bolsa mádeniyat dóretiwshisi hám mádeniyattıń tiykarı dóretiwshilik jemisi bolıp ta esaplanadı»4.

Mádeniyattı túrli kózqaraslardan úyrengende, hár saparı túrli nátiyje alamız: ruwxıy iskerlik analizi nátiyjesinde basqa, sociallıq analiz nátiyjesinde basqa juwmaqlarǵa dus kelemiz. Mádeniyattıń hár qıylı táreplerin úyrenip shıqqannan soń ǵana ulıwmalıq hám tolıq pikirge iye bolamız. Táriyplerdegi hár qıylılıqtı esapqa alıp, bul qubılıstıń bizge zárúrli táriypin tómendegishe aytıw múmkin: mádeniyat – subyekttiń bolmıstaǵı barlıq iskerligi kórinisleri jıyıntıǵı esaplanadı, ol nızam-qaǵıyda, qádiriyatlar, normalar, ideallar hám úlgiler, belgilengen tártipke

2Лотман Ю.М. О двух моделях коммуникации в системе культуры// Semeiotike. –Тарту, 1971. №6. –С.228

3Лотман Ю.М. Беседы о русской культуре: Быт и традиции русского дворянства. –СПб., 1994.

4Каган М.С. Философия культуры. –СПб., 1996. –С. 19-20

35

tiykarlanǵan boladı. Ol adamzat jámiyetiniń miyras bolıp qalatuǵın yadı, basqa mádeniyatlar menen qatnaslarda jasaydı. Qullası, mádeniyat degende, jámiyet bolıp jasawday «oyın shártleri» toplamın, jámiyettiń sociallıq yadında saqlanatuǵın sociallıq ámeliyat usılları jıyındısın túsinemiz. Sociallıq yad bolsa sociallıq áhmiyetke iye ámeliy hám sanalıq iskerlik ushın adamlar tárepinen islep shıǵılǵan.

Mádeniy normalar genetikalıq jol menen emes, úyreniw jolı menen ótedi. Sol sebepli, milliy mádeniyattı iyelew salmaqlı aqıl hám erk kúshin talap etedi. Bizińshe, mádeniyattanıwdıń, mádeniyat teoriyası hám filosofiyasınıń wazıypaları sonnan ibarat, mádeniyattı real bolmıs penen, túrli bar ekenlik formaların tolıq esapqa alǵan halda, dúzilisi, ámel etiwi hám rawajlanıwı baǵdarınan túsiniw kerek boladı. Sonday-aq, anaw yaki mınaw mádeniyat ushın ómir dáregi ne, hárbir mádeniyat qanday ulıwmainsanıy qádiriyatlardı sáwlelendiredi, túrli xalıqlar mádeniyatınıń ózine tán milliy ózgesheligi ne, jeke mádeniyat basqa jeke mádeniyat penen qatnasqa kiriskende «ózin qanday tutadı» sıyaqlı sorawlarǵa juwap tabıwı kerek.

Mádeniyat túsinigi hám insan

Endi biz mádeniyatqa ulıwmalıq túsinik beremiz. Joqarıda aytıp ótkenimizdey, mádeniyatqa iskerlikke qaray, normativlik tárepine qaray, dialoglıq tárepten hám qádiriyat sıpatında qatnas jasaw maqsetke muwapıq. Olarǵa keń túrde toqtap ótemiz. Mádeniyat adam iskerliginen, sociallıq topardan tısqarıda jasamaydı, yamasa kerisinshe adam iskerliginiń ózi jańa turmıs keshiriwdiń jańa

«ayrıqsha» usılın, turmıstıń tórtinshi forması, yaǵnıy mádeniyattı payda etti (M.S.Kagan). Eslep óteyik, turmıstıń úsh forması – bul «tábiyat – jámiyet – adam». Bunnan kelip shıǵatuǵın juwmaq, mádeniyat adam iskerliginiń artefaktler (jasalma jaratılǵan) dúnyası. Bul adamnıń tábiyatqa jámiyet nızamlıqlarınan názer taslawı esaplanadı. Bul jasalma qurallardı ayırım waqıtları «ekinshi tábiyat» (A.Ya.Gurevich hám b.) dep te ataydı. XX ásirdiń belgili filosoflarınıń biri M.Xaydegger bul tuwralı: «adam iskerligi mádeniyat sıpatında túsiniledi hám

36

ámelge asırıladı». Endi mádeniyat – joqarı qádiriyatlardı adam qádir-qımbatın mádeniylestiriw arqalı ámelge asırıw esaplanadı. Mádeniyattıń ózliginen sol kelip shıǵadı, usı sıyaqlı mádeniylestiriw nátiyjesi menen adam ózin mádeniylestiredi, ol mádeniy siyasatqa aylanadı5.

Biraq mádeniyat artekfaktlerdiń yamasa adam qolı menen jasalǵan buyımlardıń ápiwayı jıyındısı emes, adam óz ideyaların sińdirgen ónimler hám iskerlik dúnyası esaplanadı. Jańa ideyalardı jaratıwdıń ózi ruwxıy mádeniyat iskerliginiń (kórkem óner, din, ilim) ideyasına aylanadı.

Ideyalar dúnyası – adam ideyaları ónimleri dúnyası bolıp, adam oylawı shegaraları esaplanadı. Ol shegarasız hám ólshemsiz. Demek, adam iskerligi nátiyjesi bolǵan mádeniyat adamnıń ózin de iskerlik subyekti sıpatında qamtıp aladı. Sonıń menen birge, iskerlik usılları, iskerlik nátiyjesinde materiallasqan predmetler hár qıylılıǵı, mádeniyattıń predmetler jıyındısında bar bolǵan zatlardı abstraktlastırıwshı ekilenshi iskerlik túrleri de usı sheńberge kiredi. Mádeniyat adam iskerligi ónimi eken, dúzilisi usı iskerlik forması menen baylanıslı boladı. Hárqanday mádeniyat qorshap turǵan álemde jasaw forması, ózgeriw procesi hám nátiyjesi esplanadı. Bunnan kelip shıǵadı, túrli xalıqlardıń mádeniyatı óz ara dúnyanı baqlaw arqalı túsiniw yamasa beyimlesiw forması menen emes, birinshi gezekte dúnyanı materiallıq-ruwxıy ańlaw tipi menen, sonday-aq, dúnyaǵa iskerlik hám belsendi qatnası menen ajıralıp turadı. Subyekt iskerligi ásirese, mádeniyattıń ózinen alınǵan nızam-qaǵıydalar, tártiplerge tiykarlanǵan boladı. Mádeniyattıń ózi bolsa tek ǵana ózlestiriw forması emes, ózlestiriw hám analizlew ushın obyekt tańlawı da bolıp esaplanadı. Hárqanday ózlestiriw iskerligi ekige: sırtqı (ekstensiv) hám ishki (intensiv) táreplerge bólinedi. Waqıt ótiwi menen bul sheńber keńeyedi: adam islep shıǵarıw procesine jańadan-jańa materiallıq resurslardı tartadı. Biziń pikirimizshe, ózlestiriw tarawındaǵı ózgerisler ulıwmalıq ǵalabalıq, ǵárezsiz xarakterge iye. Stiller bolsa arnawlı milliy ózine tánliklerge iye bolıp, belgili bir xalıqtıń iskerlik hám ózin tutıwdaǵı dominant belgilerdi sáwlelendiredi. Eger mádeniyat ózlestiriw obyekti menen ayırılıp tursa, biz sol tárepi menen qabıl

5 Хайдеггер М. Время картины мира// Новая технократическая волна на Западе. –М., 1986. –С. 93

37

etemiz. Ózlestiriw qaysı usıl menen ámelge asırılǵan bolsa, milliy mádeniyat ushın da tap sol princip tiykarında qáliplesken boladı, onıń tiykarında ulıwmainsanıy qádiriyatlar jatadı. Bul qádiriyatlar adamnıń ruwxıy hám biologiyalıq tábiyatı, jámiyet sociumlarınıń ulıwmalıq táreplerin sáwlelendiredi. Biraq olardı tańlaw,

ózlestiriw hám pikirlew usılları ózine tán milliylik belgisine iye boladı.

Adamzat bir biologiyalıq túrge tiyisli bolsa da, bir sociallıq jámiyet esaplanbaydı. Túrli jámiyetlerde adamlar túrli tábiyǵıy hám tariyxıy sharayatlarda jasaydı. Sol nárse turmıs iskerliginiń túrli kórinislerin payda etedi, óz ara qarımqatnasta bir-birinen sol nárseni ózlestiredi. Máselen, rus mádeniyatı qanday qáliplesken? Rus ikona jazıwları – Vizantiyadan, rus baleti – Franсiyadan, rus romanshılıǵı – Angliyadan (Ch.Dikkens). Pushkin rus tilinde qátelikler menen jazǵan, biraq francuz tilinde durıs jazǵan. Óytkeni, ol rustıń ullı jazıwshısı ǵoy! Rus teatrı, rus muzıkası qayerden keldi? Batıstan. Biraq, tiykarında rus mádeniyatında eki mádeniyat jámlesken: birinshisi – xalıqqa tiyisli, ol tábiyǵıy tilge iye, barlıq ózge nárselerdi qısıp shıǵarǵan hám derlik ózgerissiz qalǵan; ekinshisi – Evropa ilim-páni, kórkem óneri, filosofiyasınıń miywesi bolıp, dvoryanlıq hám dúnyalıq bilimler formasına iye bolǵan. Olar birgelikte dúnyanıń eń bay mádeniyatlarınan birin payda etken.

Usılayınsha, tolıq mánistegi sap taza, basqa milletler mádeniyatınan ajıralǵan mádeniyat joq, desek te boladı. Biraq, ol málim bir millet hám jámiyet ámeliy turmısınıń barlıq tarawlarına tán arnawlı belgilerdi ózinde jámlestiredi. Máselen, rus mádeniyatı neshe júz jıllardan beri ózgermey kelmekte. Ruslardıń dúnya sahnasındaǵı tásir sheńberi, siyasiy abırayı ózgergenine qaramay mádeniyat sol-sol halında. Atap aytqanda, insan turmısın qádirlemew hám ullı insanlarǵa húrmetsizlik – shıǵıs slavyan mádeniyatı belgileriniń biri. Gercen aytqanınday, Evropada Spinozanı óltiriw yamasa Paskaldı áskerlikke jiberiw heshkimniń oyına kelmeytuǵın is. Al, Rossiyada Shevchenkoday talant iyesi on jıllap ómirin kazarmada ótkergen bolsa, Chaadaev sıyaqlı ilimpazlar aqmaqqa shıǵarılǵan.

38

Mádeniyat hám civilizaсiya

Milliy mádeniyat basqa milletler mádeniyatı menen qatnasqa kirisedi eken, óz mádeniyatında dıqqat berilmegen nárselerge dıqqat qaratadı. M.M.Baxtin bul tuwralı: «Biz basqa mádeniyat aldına jańa máseleler qoyamız, bul máselelerge onıń ózi dıqqat qaratpaǵan boladı. Biz onnan óz máselelerimizge juwap izleymiz. Hám basqa mádeniyat óziniń ruwxıy tereńligi hám jańa qırların ashıp beredi»6. Bul mádeniyatlar aralıq qatnaslardıń nızamlıqlarınan, ajıralmas bólimleriniń biri esaplanadı. E.Benvenist aytıp ótkenindey, Batıs álemindegi zamanagóy pikirlew hám ruwxıy mádeniyatınıń tariyxı adamlardıń birneshe onlap sózlerdi qanday payda etkeni hám qalayınsha qollanıp atırǵanı menen tıǵız baylanıslı. Sonday sózler qatarına, pikirimizshe «mádeniyat» hám «civilizaсiya» sózleri de kiredi. Civilizaсiya termini (lat. Civilis – puqaralarǵa tiyisli, jámiyetke tiyisli) XVII ásirde payda boldı. Ol «jabayılıq» túsinigine qarama-qarsı mánide jumsalǵan, ámelde

«mádeniyat»qa sinonim bolǵan. XIX ásir aqırınnan baslap nemis ilimiy

ádebiyatlarında bul eki túsinikti ajırata baslaǵan. Civilizaсiya degende endi sociallıq islep shıǵarıwdıń rawajlanıwı nátiyjesinde jámiyet tárepinen qolǵa kiritilgen sociallıq hám materiallıq párawanlıqlar jıyındısın túsine basladı. Mádeniyat bolsa civilizaсiyanıń ruwxıy mazmunı esaplanǵan. Bul eki túsinikler qatnası máselesi menen O.Shpengler, A.Toynbi, N.A.Berdyaev, P.Sorokin sıyaqlı ilimpazlar shuǵıllanǵan. Nemis filosofı O.Shpengler óziniń mádeniyat tuwralı koncepсiyasın 1918-jılda baspadan shıqqan «Evropa krizisi» («Закат Европы»,

1993-jıl rus tilinde shıqqan) kitabında tómendegishe túsindiredi: «Hárbir mádeniyattıń óz civilizaсiyası boladı, ol bolsa, negizinde, mádeniyattıń tamamlanıwı da esaplanadı… Mádeniyat hám civilizaсiya – ruwxıy dúnyanıń janlı denesi hám mumiyalanǵan denesi esaplanadı». Mádeniyat hár qıylılıqtı, hár qıylılıq teńsizlik, jeke individuallıqtı payda etse, al civilizaсiya teńlikke, bir qıylılıqqa hám standartqa umtıladı. Mádeniyat joqarı klassqa tiyisli, elitar qásiyetke iye bolsa, civilizaсiya demokratiyalıq, yaǵnıy xalıqshıl esaplanadı. Mádeniyat adamlardıń

6 Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. – М., 1979. -С. 335.

39

ámeliy mútájlikleri tiykarında payda boladı yamasa ruwxıy ideallarǵa baǵdarlanǵan boladı, civilizaсiya bolsa bóleklerge bólingen boladı. Mádeniyat milliylik, civilizaсiya suverenlik belgisi menen ajıraladı; mádeniyat iláhiyat, diniy isenimlerge baylanıslı, civilizaсiya birqansha ateizmlik. O.Shpengler Evropa civilizaсiyasın bul materik evolyuсiyasınıń sońǵı basqıshı sıpatında bahalaydı. Yaǵnıy civilizaсiya hárbir sociallıq-mádeniy dúnya rawajlanıwınıń sońǵı basqıshı. Inglis-amerika dástúrinde civilizaсiya basqasha túsiniledi. XX ásirdiń jetekshi tariyxshılarınıń biri A.Toynbi jámiyettiń, basqasha aytqanda, óz aldına sociallıqmádeniy álemniń túrli tiplerin ajıratıp kórsetedi. Amerikalı izertlewshi S.Xantington civilizaсiyanı joqarı dárejedegi mádeniy ulıwmalıq, adamlar mádeniy belgileriniń eń joqarı dárejesi sıpatında túsindiredi. Ol 8 baslı civilizaсiya tiplerin ajıratadı: Batıs, konfuciyshilik, yapon, islam, induistlik, pravoslav-slavyan, latın amerikalıq, afrikalıq.

Rus tilinde civilizaсiya sózi, inglis hám francuz tillerinen ózgeshe, keshlew 1767-1777 jıllarda payda boldı. Biraq, tiykarǵısı onıń payda bolıw waqıtı emes, al qanday túsinikti bildirgenligi esaplanadı. G.Shpet te O.Shpengler sıyaqlı civilizaсiyanı mádeniyattıń tuwılıwı sıpatında bahalaydı. Civilizaсiyanıń tamamlanıwı hám mádeniyattıń joq bolıwǵa baǵdar alıwı bar qubılıs, - dep tastıyıqlaydı ol. N.A.Berdyaevta da usı sıyaqlı pikir ushırasadı: mádeniyat janlı nárse; civilizaсiya bolsa usıl hám qurallarǵa iye. Basqa izertlewshiler mádeniyat hám civilizaсiyanı basqa kózqaraslarǵa qaray ajıratıp qaraydı. Máselen, A.Belıy «Mádeniyat krizisi» («Кризис культуры» -M., 1910) degen jumısında bılay dep jazadı: «Zamanagóy mádeniyattıń krizisi civilizaсiya hám mádeniyattıń aralasıp ketiwinde; civilizaсiya tábiyattan berilgen inam; onda qátege jol qoyılmaǵan, júz bergen hám qatıp qalǵan nárseler civilizaсiyada zárúrli ónimge aylanadı».

Mádeniyat – «shaxs hám rasalarǵa tiyisli turmıslıq kúshti rawajlandırıw hám saqlaw iskerligi bolıp, bolmıstı dóretiwshilik rawajlandırıw jolı menen ámelge asırıladı; mádeniyattıń baslanıwı individuallıqtıń ósiwine baylanıslı; onıń dawamı

40