Lingvokulturologiya
.pdfÓzin bárshe nárselerdiń ólshemi dep bilgen insan óz sanasında ámelde emes, ilimiy dárejede ǵana úyreniw múmkin bolǵan nárselerdiń antropocentristlik tártibin dóretiw huqıqın beredi. Sanadaǵı bul tártip insannıń mánawiy bolmısı, isháreketleriniń baslı sebepleri, qádiriyat basqıshların kórsetip beredi. Bulardıń hámmesin insannıń sóylewi, ol jiyi qollanǵan, basqalarǵa qarata kóbirek sezimlik múnásibet bildirgen gáp hám qáliplerdi izertlew arqalı ǵana túsiniwimiz múmkin. Jańa ilimiy baǵdardıń qáliplesiwi procesinde tómendegi tezis alǵa usınılǵan edi:
«Dúnya faktler jıyındısı, al nárselerdiń emes» (L.Vitgenshteyn). Til áste-aqırın fakt hám situaciyalarǵa baǵdarlanıp úyrenilmekte, dıqqat orayında bolsa til shaxsı
(языковая личность, Yu.N.Karaulov) túsinigi turıptı. Jańa teoriya tildi izertlewdiń jańa nızamlıqları hám maqsetlerin, jańa túsinik hám metodların islep shıǵıw procesinde. Antropocenristlik teoriyada lingvistikalıq izertlew predmetin islep shıǵıw usılları ózgerdi, izertlewdiń ulıwmalıq principleri hám metodların tańlap alıwǵa ótilmekte (R.M.Frumkina). Kórinip turǵanınday, antropocentristlik teoriyanıń qáliplesiwi til biliminiń izertlew baǵdarın adamǵa, onıń mádeniyattaǵı ornına qaray ózgertti. Basqasha etip aytqanda, mádeniyat hám mádeniy dástúrlerdiń dıqqat orayında insan – til iyesi óziniń barlıq tárepleri: fizikalıq, sociallıq, aqılıy, Men (I, Я) – sezimlik-emocional, JT – sóz /sóylew dóretiwshisi. Sezimlik-emocional «Men» (I, Я) túrli sociallıq–ruwxıy situaciyalarda kórinedi. Máselen, «Búgin quyash jarqırap nur shashıp tur» gápi tómendegi pikirlerdi bildiredi: «Men – fizikalıq» quyash nurlarınan ráhát alıp atır; bunı meniń «Aqılıy
Men»im biledi hám bul informaciyanı tıńlawshıǵa – «sociallıq Men»ge uzatıp atır, ol (Men – sezimlik-emocional) haqqında ǵamxorlıq etpekte; bul processte «Men – sóylew dóretiwshisi» qozǵalısqa kelgen.
Usılayınsha til iyesi informaciya–baylanıs procesine kóp qırlı subyekt sıpatında kirip keledi. Bular tillik baylanıstıń strategiyaları hám taktikaları, baylanıs qatnasıwshılarınıń ruwxıy-psixologiyalıq halatına, xabardıń mádeniy ideyası, maqsetine de baylanıslı. Insan dúnyanı ózin onnan ajıratıp alǵan halda sáwlelendiredi. Ol óz «Men»in basqa barlıq nárselerge qarsı qoyadı. Biziń oylawımız hám tilimiz mine usı tiykarǵa qurılǵan uqsaydı: Hárqanday sóylew
11
dóretiliw procesi bolmıstıń bar ekenligin tán aladı hám sol arqalı dúnyanıń subyekt arqalı óz kórinisin tabatuǵınlıǵın tastıyıqlaydı. Joqarıdaǵılardı esapqa alǵan halda, dástúriy hám sistemalıq-strukturalıq til bilimi baǵdarında bolsa da, til biliminde antropocentristlik teoriya barlıq waqıtta esapqa alınıwı kerek bolǵan teoriya ekenligin yadta saqlaw kerek.
Solay etip, antropocentristlik teoriya insandı birinshi orınǵa qoyadı, til bolsa insannıń sıpatlamalıq dúzilisiniń tiykarǵı materialı, bólegi esaplanadı. Insan oylawı insannıń ózi sıyaqlı tilden hám til kónlikpelerinen tısqarıda jasamaydı. Eger til biliwdiń barlıq processlerine aralaspaǵanında, ózine tán bolǵan jańa ortalıq payda etpegininde, insan baqlawshı statusına erise almaǵan bolar edi. Insan payda etken tekst insan oylawı háreketi, baǵdarın sáwlelendiredi, til birlikleri járdeminde pikirdiń kúshi hám onı sáwlelendiriw usılların kórsetedi.
Házirgi til biliminde bul teoriya sheńberinde qáliplesken tiykarǵı baǵdar – lingvokulturologiya esaplanadı. Francuz lingvisti Emil Benvenist til hám mádeniyattıń óz ara baylanısı máselelerin izertley kelip «Til, mádeniyat hám insan shaxsı triadası tiykarında basqa lingvistika payda etiliwi múmkin», – dep jazǵan edi. Lingvokulturologiya «tildegi mádeniyat faktorı hám insandaǵı til faktorın úyreniwge qaratılǵan» (V.N.Teliya) ilim bolıp tabıladı. Demek, lingvokulturologiya – til bilimindegi antropocentristlik teoriyanıń keyingi jıllarda rawajlanıp baratırǵan jemisi. Kognitiv til biliminiń tiykarǵı túsinigi – xabar túsinigi hám onıń insan sanasında qayta isleniwi, bilimler sisteması hám olardıń insan oyında hám til formalarında sáwleleniwi esaplanadı. Kognitiv til bilimi kognitiv psixologiya hám kognitiv sociologiya menen birgelikte kognitologiyanı payda etedi. Bul ilimler insan oylawı qanday dúziliske iye, insan dúnyanı ózinde qalay sáwlelendiredi, dúnya haqqındaǵı qanday maǵlıwmatlar bilimge aylanadı, ruwxıy dúnya qanday jaratıladı sıyaqlı sorawlarǵa juwap izleydi. Lingvokulturologiya bolsa insandı hám onıń tilin mádeniyat quramında úyrenedi. Bul ilim tómendegi máselelerge dıqqat qaratadı: insan dúnyanı qanday qabıl etedi, mádeniyatta metafora hám tımsallardıń ornı, tilde ásirler dawamında saqlanıp turǵan turaqlı sóz dizbekleriniń mádeniy belgilerin sáwlelendiriwdegi ornı, olardıń insan ushın
12
áhmiyeti. Lingvokulturologiya tildi mádeniy fenomen sıpatında izertleydi. Bul bolsa dúnyanı milliy til aynası artınan kóriw dewge de boladı. Bul processte til óz aldına milliy ishki dúnya kórinisi sıpatında kózge taslanadı. Til bilimi pútinley mádeniy-tariyxıy mazmunǵa súyenedi hám izertlew predmeti sıpatında mádeniyattıń ónimi, tiykarı hám shárt-sharayatı – ortalıǵı esaplanǵan tildi túsinedi. Til bilimi bólimleri ishinde «mádeniy tasıwshı» sıpatında eń belsendileri til tariyxı menen baylanıslı sociallıq dialektologiya, etnolingvistika, stilistika, leksikologiya, frazeologiya, semantika, awdarma teoriyası hám basqa bólimler esaplanadı.
Lingvokulturologiyanıń til bilimindegi ornı
Keyingi jıllarda lingvokulturologiyaǵa arnalǵan kóplegen jumıslar dóretildi. Atap aytqanda, Yu.S.Stepanov «Konsonantlar: Rus mádeniyatı sózligi»n jaratıp bolıp, rus tili iyeleriniń tili ushın belsendi bolǵan konceptlerdi jámlestirgen hám keń maǵlıwmatlar bergen. (Stepanov, 2001). N.D.Arutyunovanıń «Til hám insan dúnyası» izertlew jumısı túrli dáwirler hám túrli xalıqlar mádeniyatına tiyisli universal terminlerdi úyreniwge arnalǵan (1999). V.N.Teliya hám onıń mektebi wákilleri bolsa frazemalardı úyrenedi, bunnan maqset olardıń milliy-mádeniy awıspalı mánilerin túsindiriw hám mentalitetti xarakterlewshi táreplerin ashıp beriw bolıp tabıladı (1996). Ulıwma alǵanda, lingvokulturologiya hám lingvokulturologiyalıq terminler sońǵı waqıtlarda kóp ǵana izertlewlerde tez-tez ushırasıp turmaqta. Bul terminler bir qansha erkin jumsalıp, ayırım waqıtları til siyasatı sıpatında da túsindirilip atır (Artyomyeva, 2003).
Lingvokulturologiya tarawına XIX ásirde V. fon Gumboldt óziniń «Adamzat tiliniń kóp túrliligi hám onıń xalıqtıń ruwxıy rawajlanıwına tásiri» kitabı menen tırnaǵın salıp, til hám millet (ózgeshelikleriniń) qatnası haqqında aytıp ótken edi.
Ásirese, onıń «túrli tiller, óziniń ózgeshelikleri, pikirlew hám sezim-tuyǵıǵa tásirine qaray ámelde hár túrli dúnyaǵa kózqarastı bildiredi», «tildiń ózine tán
ózgeshelikleri millettiń ózligine tásir etedi, sonıń ushın tildi tereń úyreniw tariyx hám filosofiya insannıń ishki dúnyası menen baylanıslı túsindiriletuǵın barlıq
13
nárseni qamtıp alıwı kerek» sıyaqlı pikirleri keń taralǵan (Gumboldt, 1985: 370, 377). Solay etip, ilimpaz tildiń hár túrli formalarında hár qıylı sezim-tuyǵı hám oylaw stillerin kóredi. Demek, tilde mádeniy ózinshelik kórinip turadı degen juwmaqqa keledi.
V.Gumboldttıń ideyaları XIX-XX ásirlerde neogumboldtshılar tárepinen rawajlandırıldı. A.A.Potebnya tildi iskerlik sıpatında túsindirdi. L.Veysgerber, X.Glinc, X.Xolc XX ásir ortalarında pikirlew mazmunınıń dúzilisi hám pikirlerdiń logikalıq qatarı tilge baylanıslı ekenligi tuwralı máseleni kóterip shıqtı.
Neogumboldtshılar tildiń ishki mazmunına ayrıqsha dıqqat qarattı, túrli tillerdiń semantikalıq táreplerin tekserip, uqsas hám ózgeshelik táreplerin anıqladı. L.Veysgerber «dúnyanı verballastırıw» túsinigin alıp kirdi. Oǵan «dúnyanı til arqalı ańlaw procesi hám oylaw obyektine aylandırıw» dep túsinik berdi. Sondayaq, ilimpaz «jańa grammatika»nı jaratıw waqtı kelgenligin aytıp ótti. Bul taraw tildiń mazmunlıq tárepine qaratılǵan bolıwı hám tildi «hárekettegi kúsh» sıpatında bahalawı kerek edi (Guxman, 1961: 129-130, 154).
Amerika tilshileri E.Sepir hám B.L.Uorf tilge ǵárezlilik gipotezasın usınıs etti. Oǵan kóre til biliw processinde eń tiykarǵı roldi atqaradı. Til bilimindegi Sepir-Uorf gipotezasınıń tiykarǵı mánisi – tillerdiń hár qıylı grammatikalıq qurılısqa iye bolıwı oylawdıń formaları hám minez-qulıq normalarınıń hár qıylı bolıwına tásir etedi, – dep esaplaydı. Oylaw normalarınıń hár qıylı bolıwı adamlardıń minez-qulıq normalarınıń hár qıylılıǵına alıp keletuǵının kórsetip Benjamen Li Uorf bılay jazadı: «Eger de Nyuton inglis tilinde sóylemey, al xopi tilinde sóylegeninde edi, jerdiń tartılıw kúshi tuwralı Nyuton nızamı basqasha bolar edi». «Bir tilden basqa tilge ótiw, – dep jazadı ol, - bir geometriyalıq qatnaslar sistemasınan basqasına ótiwine sáykes keledi». Arqa Amerika indeecleri tilin
úyreniw arqalı ilimpazlar til kategoriyaları pikirlew procesine de tásir etedi, degen juwmaqqa keldi. Tilge ǵárezlilik gipotezasına kóre, hár qıylı tillerde túrli kategoriyalardıń ushırasıwı sol til iyeleri bolmıstı hár qıylı etip konceptuallastırıwın bildiredi.
14
XX ásirde bul ilimpazlardıń pikirleri túrli sın hám qarsılıqlarǵa ushıradı. Házirgi waqıtta bul baǵdar jáne tilshilerdiń dıqqat orayında bolmaqta. 1990-jılda
D.Lyusidiń «Language Diversity and Thought» (Tillik hár túrlilik hám sana, 1992) hám P.Lidiń «Whorf Theory Complex» (Uorf teoriyalarınıń kompleksi, 1996) sıyaqlı miynetleri jarıqqa shıqtı. 1998-jılı Duysburg (Germaniya) universitetinde
«Humboldt and Whorf Revisited. Universal and Culture-Specific
Conceptualizations in Grammar and Lexis» atamasında xalıq aralıq simpozium
ótkerilip, onda tilde insan faktorı hám tilge ǵárezlilik fenomenin izertlewdiń jańasha qatnası máseleleri ortaǵa taslandı.
Sepir hám Uorf teoriyası házirgi til bilimindegi júdá kóp aǵımlarǵa tiykar boldı. XX ásirde «tillik toltırıwshılıq gipotezası» (G.Brutyan), «tillik universallıq gipotezası» (A.Vejbickaya) sıyaqlı gipotezalar payda boldı. Bul jaǵday til mádeniyattıń tasıwshısı sıpatında xızmet atqarıwına qızıǵıwshılıqtıń kúshli ekenin tastıyıqlaydı.
XX ásir ortalarında AQSh tilshi ilimpazı D.Xaymz «til hám sóylewdi antropologiyalıq planda úyreniw»diń teoriyalıq hám metodologiyalıq tiykarların jarattı (1963). Ol «til biliminiń wazıypası til haqqındaǵı bilimlerdi til kózqarasınan túsindiriw, antropologiyanıń wazıypası bolsa til haqqındaǵı bilimlerdi insan kózqarasınan jetkerip beriw esaplanadı» degen pikirdi bildirdi. A.Duranti bolsa, lingvistkalıq antropologiya basqa til bilimi tarawlarınan materiallıq bolmıstı individual qabıllawına dıqqat qaratıwı menen ajıralıp turıwın atap kórsetedi (1992). Bul baǵdar «insan tildiń quramında» dep te ataladı.
Burınǵı awqam dáwiri til biliminiń materialistlik filosofiyaǵa tiykarlanǵanı hám olardıń teoriyalıq dárekleri hár qıylı bolǵanı ushın antropocentrizm sınǵa ushıradı. Biraq, Yu.S.Stepanov aytıp ótkenindey, sońǵı on jıllıqta dogmatikalıq strukturalizmdi sınǵa almaǵan hám tilde antropocentrizmge meyillik bildirmegen tilshi joq edi (1975).
Rus til biliminde V.A.Maslovanıń sabaqlıǵında lingvokulturologiyalıq izertlewlerdiń zamanagóy baǵdarları túsindiriledi, metodologiyalıq tiykarı kórsetilgen. V.V.Vorobyovtıń «Lingvokulturologiya: teoriya i metodı» (1997)
15
atamasındaǵı izertlewi gumboldtshılıq teoriyasına tiykarlanǵan bolıp, mádeniyattıń tilde óz kórinisin tabıwı máselesin úyreniw Sepir-Uorf gipotezası tiykarında ámelge asırılıp, L.Veysgerber terminlerinen belsendi qollanılǵan edi.
Izertlewde lingvokulturologiya lingvoúlketanıw tarawınıń teoriyalıq tiykarı sıpatında úyrenilgen, tarawǵa «til hám mádeniyat qatnasları hám baylanısların tildiń funkciyalarında tekseriwshi hám bul processti sistemalı metodlar hám zamanagóy baǵdar, mádeniy qaǵıydalarǵa qaray birliklerdiń tillik hám tillik emes (mádeniy) mazmunına jámlep, bir pútin sistema sıpatında kórsetiwshi kompleks bilimler jıynaǵı» dep túsinik beredi (Vorobyov, 1997: 36-37).
Lingvokulturologiyanıń tiykarǵı úyreniw obyekti sıpatında «til hám mádeniyattıń óz ara qarım-qatnasqa kirisken waqıttaǵı óz ara baylanıslılıǵı hám bul qatnastı bir pútin sistemalıq túrde túsindiriw», ilimniń predmeti bolsa, «jámiyet turmısınıń til kommunikaciyası procesinde júzege keletuǵın hám mádeniy qádiriyatlarǵa tiykarlanǵan milliy formaları», «dúnyanıń tillik kartinası»n payda etiwshi barlıq nárseler dep bahalaydı.
V.V.Vorobyov lingvokulturologiyalıq analizdiń tiykarǵı birligi – lingvokulturema túsinigin ilimge kirgizedi hám onı «tillik hám tillik emes (túsinik hám predmet) mazmunnıń dialektikalıq birligi» dep táriypleydi (Vorobyov, 1997: 44-45). Sózdiń lingvokulturemadan ayırmashılıǵın A.A.Potebnyanıń «sózdiń jaqın hám uzaq mánisi» túsinigi arqalı túsindiredi.
Lingvokulturema sózge qaraǵanda bir qansha quramalı dúziliske iye: onıń mazmun planı ekige: tillik máni hám mádeniy mánige bólinedi. Bul birlik konnotativ mazmunǵa iye bolıp, «onı júzege keltirgen ideologiyalıq kontekst tawsılmaǵansha jasay beredi» (Vorobyov, 1997:52). Birlik, sóz hám dawamlılıqtaǵı tekst sıpatında kóriniwi múmkin.
V.V.Krasnıx óziniń «Etnopsixolingvistika hám lingvokulturologiya» degen miynetinde lingvokulturologiyaǵa «tilde hám diskursta mádeniyattıń óz kórinisin tabıwı hám sáwleleniwin úyreniwshi ilim bolıp, dúnyanıń milliy kartinası, tillik sana, ruwxıy-tillik jıyıntıqtıń ózine tán qásiyetlerin úyreniw menen tikkeley baylanıslı boladı» dep túsinik beredi (Krasnıx, 2002: 12).
16
Volgograd mektebi wákilleri V.I.Karasik, E.I.Sheygallar tiykarǵı dıqqattı til hám mádeniyattı salıstırıwǵa qarattı. Olar lingvokulturologiyanıń tiykarǵı birligi sıpatında mádeniy konceptti aladı. Bul túsinik anıq hám abstrakt atamalardıń mazmunın óz ishine alatuǵın «máni astı» bolıp, bul xalıq mádeniyatı tuwralı qosımsha maǵlıwmat alıwdı talap etedi (Karasik, 2002:127,129). E.I.Sheygal hám V.A.Buryakovskaya lingvokulturologiyanı «dúnyanıń konceptuallıq kartinasınıń óz aldına obyektleri hám sáwleleniwshi obyekt (etnos) tárepinen olardıń jámiyet sanası hám tilde sáwleleniwi (Sheygal, Buryakovskaya, 2002:9) dep túsindiredi. Avtorlar etnonimlerdiń lingvokulturologiyalıq potencialın úyrenip shıǵadı.
Tildegi mádeniy belgilerdi úyreniw til biliminiń usı kúnge shekem erisken jetiskenlikleri nátiyjesi esaplanadı. Lingvokulturologiyaǵa bolǵan qızıǵıwshılıqtıń artıp baratırǵanı ilimniń keleshegin belgileydi. Sonıń menen birge, ilimniń teoriyalıq-metodologiyalıq tiykarı endi qáliplesip kiyatır. Frazeologizm hám paremiyalar tilde mádeniy belgilerdi sáwlelendiriwshi tiykarǵı birlikler sıpatında izertlenbekte. Ayırım izertlewlerde klassikalıq ádebiyat úlgilerine múrájat etiw jaǵdayları bayqaladı.
Til, mádeniyat, etnos (xalıq) ortasındaǵı óz ara baylanıs hám qatnaslar ilimler aralıq másele bolıp, onı sheshiw bir neshe ilimlerdiń – filosofiya hám sociologiyadan etnolingvistika hám lingvokulturologiyaǵa shekem birliktegi háreketi menen baylanıslı. Atap aytqanda, milliy tillik sana máseleleri – bul lingvistikalıq filosofiyanıń bir tarmaǵı bolıp, sociallıq yamasa jámiyetlik qatlam aralıq xabar almasıwın til aspektinde úyreniw psixolingvistikanıń izertlew sheńberine kiredi hám t.b. Til mádeniyat penen tıǵız baylanıslı: ol mádeniyattıń ishinde rawajlanadı hám mádeniyattıń sáwlelendiriwshisi. Bul ideyanıń tiykarında jańa ilim – lingvokulturologiya payda boldı. Bul ilim XX ásirdiń 90-jıllarında óz aldına taraw sıpatında qáliplesti. «Lingvokulturologiya» ataması V.N.Teliya tárepinen basqarılıp atırǵan frazeologiyalıq mektep izertlewlerinde, Yu.S.Stepanov, A.D.Arutyunova, V.V.Vorobyov, V.Shaklein, V.A.Maslova hám basqa da izertlewshilerdiń jumıslarında payda boldı. Eger kulturologiya (mádeniyattanıw) insan sanasın tábiyat, jámiyet, kórkem óner, sociallıq hám
17
mádeniy bolmıstıń basqa kórinisleri menen baylanısın úyrense, til ilimi tilde dúnyanıń ózine tán ruwxıy modeli sıpatında kóriniwshi dúnyatanımdı úyrenedi. Lingvokulturologiyada bolsa, til de, mádeniyat ta izertlew obyekti esaplanadı, olar
óz ara qatnasta úyreniledi. Eger til hám mádeniyat qatnası máselesin dástúriy analizi mádeniyat haqqındaǵı bir qansha pikirlerden paydalanıp, lingvistikalıq máselelerdi sheshiw bolsa, bul jumısımızda tildiń óz birlikleri menen mádeniyattı qamtıp alıwı, saqlawı hám sáwlelendiriw usılları úyreniledi.
Lingvokulturologiyanıń til biliminiń basqa tarawları menen baylanısı
Lingvokulturologiya – bul til bilimi, mádeniyattanıw, tilde milliy mádeniyattıń óz kórinisin tabıwı hám bekkem turaqlasıwın úyreniwshi tarawlardıń kesilisken jerinde payda bolǵan til bilimi tarawı bolıp tabıladı. Bul ilim etnolingvistika, sociolingvistika menen sonshelli dárejede tıǵız baylanısqa iye, hátteki V.N.Teliya onı etnolingvistikanıń bir tarawı dep esaplaydı. Biraq, olar principiallıq jaqtan ulıwma basqa-basqa ilim tarawları. Etnolingvistika tarmaǵına toqtalǵanda, onıń tamırları Evropada V.Gumboldtqa, Amerika til biliminde bolsa F.Boas, E.Sepir, B.Uorfqa barıp taqaladı, Rossiyada D.K.Zelenin, E.F.Karskoy, A.A.Shaxmatov, A.A.Potebnya, A.N.Afanasev, A.I.Sobolevskoylardıń izertlewlerinde ayrıqsha izertlewin taptı.
V.A.Zvegincev ásirese, etnolingvistikaǵa tiykarǵı dıqqattı qaratıp, oǵan tildiń mádeniyat, milliy úrp-ádetler, jámiyettiń sociallıq quramı menen baylanısların úyreniwshi baǵdar sıpatında túsinik bergen. Xalıq (etnos) – insanlardıń tillik, dástúriy hám mádeniy jaqın jámiyeti bolıp, bul insanlar kelip shıǵıwı, tariyxıy hám tillik belgileri, mádeniy tiyislilik ózgeshelikleri, ruwxıy jaqınlıǵı, óz ara bir toparǵa tiyislilik tuwralı pikirleriniń jaqınlıǵı menen xarakterlenedi. Milliy ózlik – xalıq aǵzalarınıń óz ara bir toparǵa tiyisligi hám basqa usınday toparlardan ózgeshelenip turıwın ańlap jetiwi sanaladı. Házirgi etnolingvistikanıń dıqqat orayında bolsa belgili bir materiallıq yamasa mádeniy-tariyxıy komplekslerge tiyisli bolǵan tildiń leksikalıq sistemasınıń elementleri turadı. Máselen, etnolingvistler mádeniyat
18
formaları, máresimler, dástúrlerdiń belgili bir aymaqqa tiyisli pútin bir toplamın izertlew obyektine kirgizedi. Bul aymaq bolsa basqa aymaqlar menen birgelikte óz ara baylanıslı sistemanı payda etiwi, sol sebepli, dáslep úlken sistemanı tolıǵı menen úyreniw máselesi payda boladı. Bul baǵdarda baslı eki tarmaqtı ajıratıp kórsetiwge boladı: 1) tillik tárepten etnikalıq aymaqtı qayta tiklew (R.A.Agaeva, S.B. Bernshteyn, V.V.Ivanov, T.V.Gamkrelidze jumıslarında); 2) usı til boyınsha xalıqtıń materiallıq hám ruwxıy mádeniyatın tiklew (V.V.Ivanov, V.N.Toporov, T.V.Civyan, T.M.Sudnik, N.I.Tolstov hám onıń mektebi wákilleriniń jumısları).
Usılayınsha V.V.Ivanov hám T.V.Gamkrelidze tillik sistemanı belgili bir arxeologiyalıq mádeniyat penen baylanıslı úyrenedi. Tiklengen sózlerdiń semantikalıq analizi hám olardıń denotatqa (sóylew úzindisinde názerde tutılǵan tillik emes iskerlik obyektleri) qatnası, bul denotatlardıń mádeniy-ekologiyalıq, tariyxıy-geografiyalıq sıpatlamasın tiklewge járdem beredi. Qálegen mádeniyattı qayta tiklew til bilimi, etnografiya, folkloristika, arxeologiya hám mádeniyattanıwdıń óz ara qatnasında ámelge asırıladı. XX ásirdiń II yarımında V.N.Toporov, V.V.Ivanovlardıń basshılıǵındaǵı ilimiy oraylar, N.I.Tolstovtıń etnolingvistika mektebi, Yu.A.Sorokin hám N.V.Ufimcevanıń etnopsixolingvistika mektepleri payda boldı. Olardıń izertlewlerinde til mádeniyattıń «tábiyǵıy» substratı sıpatında túsindiredi, onıń barlıq qatlamlarına kirip baradı, dúnyanıń ruwxıy tártibi, quralı wazıypasın atqaradı, milliy dúnyaqarastıń bekkemleniw quralı dep esaplandı. 70-jıllardan baslap etniklesiw (milliylik) ataması keń qollanıla basladı. Atama mádeniy ózine tán ózgesheliklerge iye sociallıq dúzim forması, toparǵa tiyisli fenomen sıpatında táriyplenedi: Milliylik tańlanbaydı, al miyras bolıp ótedi (S.V.Cheshko). Adamzat mádeniyatı hár qıylı milliy mádeniyatlar birlespesin sáwlelendiredi, olar sonıń ushın da hár qıylı, ol túrli xalıqlardıń arzıw-úmitleri, zárúrlikleri hám is-háreketlerin sáwlelendiriwge baǵdarlanǵan boladı. Milliy ózinshelik barlıq tarawlarda kózge taslanıp turadı: miynet, dem alıs, awqatlanıw proceslerinde, hár qıylı situaciyalarda qalay sóylewde hám t.b. Máselen, ruslardıń baslı belgisi – jámáátshilik (kollektivlik) esaplanadı, sol sebepli de olar belgili bir jámáátke tiyislilik sezimi menen ajıralıp
19
turadı, óz ara qatnasta shın kewillilik hám emocionallıq kórinip turadı. Rus mádeniyatınıń mine usı qásiyeti rus tilinde de kórinedi. A.Vejbickayanıń pikirinshe, «rus tili sezim-tuyǵıǵa kóbirek dıqqat qaratadı (inglis tiline qaraǵanda) hám sezim-tuyǵını ajıratıwshı leksikalıq hám grammatikalıq kórkemlew qurallarınıń pútin bir toplamına iye». N.Tolstoy basshılıǵındaǵı etnolingvistkia mektebi slavyan ruwxıy mádeniyatın izertlegeni menen belgili. N.Tolstoy teoriyasınıń tiykarın til hám mádeniyattıń izomorflıǵı, zamanagóy til biliminde qollanılıp atırǵan princip hám usıllardıń mádeniy birliklerdi izertlewge qollaw múmkinligi tuwralı ideya quraydı. N.I.Tolstoydıń pikirinshe, etnolingvistikanıń maqseti tariyxıy retrospektiva – milliy stereotiplerdi kórsetip beriw, milliy dúnyaqarastıń folklordaǵı kartinasın ashıp beriw esaplanadı.
Sociolingvistikanıń izertlew obyektlerinen biri til hám jámiyet arasındaǵı qarım-qatnaslar (til hám mádeniyat, til hám tariyx, til hám din t.b.) bolsa da, tiykarǵı maqseti tildiń túrli sociallıq hám hár túrli jas toparlarında qollanıw ózgesheliklerin izertlew bolıp tabıladı (N.B.Mechkovskaya).
Mine sonlıqtan da, etnolingvistika hám sociolingvistika óz aldına ilimler bolıp esaplanadı. Eger, etnolingvistika tariyxıy jaqtan áhmiyetke iye bolǵan maǵlıwmatlarǵa súyenip, zamanagóy materiallarda málim bir xalıqqa tiyisli tariyxıy faktlerdi anıqlawǵa umtılsa, sociolingvistika búgingi kún materialların úyrenedi. Lingvokulturologiya bolsa tariyxıy hám házirgi til faktlerin ruwxıy mádeniyat aynası artınan tekseredi. Haqıyqatında, bul máselede ózgeshe pikirler de joq emes. Atap aytqanda, V.N.Teliya lingvokulturologiya til hám mádeniyat qatnasların tek ǵana sinxron aspektte úyrenedi: ol janlı informaciyalıq baylanıs processlerin hám xalıqtıń házirgi mentalitetine sáykes til birlikleriniń qollanılıwındaǵı baylanıstı izertleydi.
Til mádeniy áhmiyetke iye xabarlardı saqlaw hám toplaw quralı sanaladı. Bir qansha birliklerde bul maǵlıwmatlar házirgi kún til iyesi ushın implicit xarakterge iye boladı, ásirlik ózgerislerge ushırap, tek tereń teksergende ǵana kórinetuǵın tárizde jasırınǵan boladı. Biraq, ol bar hám sana astında «isleydi». Máselen, quyash sózi – ay, aspan, kóz, quday, bas sózleri menen bir semantikalıq sızıqta jatadı. Til
20