Lingvokulturologiya

rawajlanıwı keshigip atırǵan tarawlarınıń biri ekenligin aytıp ótiw orınlı» – degen pikirdi bildiredi (Abdinazimov Sh., 2018:29).

Degen menen, qaraqalpaq til iliminde folklorlıq dóretpelerdegi menshikli atlar sisteması boyınsha az jumıslar islendi. Bul baǵdarda Sh.Abdinazimovtıń «Qırıq qız» dástanınıń leksikası» kandidatlıq dissertaсiyasında (Nókis: 1992) dástandaǵı toponimler, antroponimler arnawlı túrde sóz etilgen. Sonday-aq, 2016-jılı ilimpazdıń «Qaraqalpaq folklorındaǵı adam atları» atamasındaǵı qaraqalpaq folklorında ushırasatuǵın antroponimler sózligi járiyalandı (Abdinazimov, Daniyarova, 2016).

Qaraqalpaq folklorındaǵı dástanlar ózinde dóreliw dáwirine baylanıslı adamlardıń qorshaǵan dúnya haqqındaǵı áyyemgi ideologiyası hám kózqarasların saqlaǵan.

Antroponim, etnonim hám toponimlerdiń óz ara baylanısı máselesine arnalǵan birqansha jumıslar bar. Ásirese, onimlerdi kompleksli túrde izertlew M.N.Melxeev (1969) miynetlerinde orın alǵan. Avtor antroponim-etnonim- toponim, toponim-etnonim, antroponim-toponim modelleriniń tiykarǵı tillik hám sociallıq nızamlıqların anıqlawǵa miyasar bolǵan. Bul onimler bir-biri menen tek tariyxıy yaki sociallıq tárepten emes, al tillik nızamlıqlar jaǵınan da tıǵız baylanısqa iye. Dástanlarda qollanılǵan toponimlerdi úyreniw arqalı eposlardıń poetikalıq stili, dástandı atqarıwshı jıraw yaki baqsınıń aytajaq ideyasın ańlaw múmkin. Jıraw-baqsılar dástandı atqarıw barısında gez kelgen onimlerdi, ásirese toponimikalıq atamalardı qollanıp kete bermeydi. Al kerisinshe, dástanda qollanılǵan toponimler tereń motivlesken bolıp keledi. Dástannıń ideyasın ashıwda, qaharmanlardıń atlanısların, epizodlardı tolıqtırıwshı, obrazlı súwretlewde ózine tán stillik maqsetke boysındırılǵan boladı. Toponimler dástandaǵı epizodlar ortasında baylanıstırıwshı, ózinde epikalıq konfliktti sińdirgen bir tutas liniya esaplanadı. Toponimlerdiń bunday stillik maqsetke boysındırılıwı – tıńlawshı yamasa oqıwshıǵa estetikalıq tásir etedi. Dástandı bir tutas sistema sıpatında qaraytuǵın bolsaq, onıń bir elementi bolǵan toponimlerdiń dástandaǵı atqaratuǵın funkсiyasın ayrıqsha bahalap ótiwge boladı. Kórkem tekstlerde basqa

131

onimler sıyaqlı toponimler de áhmiyetli rol oynaydı: olar waqıt hám keńisliktegi baǵdarlanıwshılıqtı bildirip keledi. Eposlardaǵı toponimler keńisliktegi baǵdardı simvolikalıq túrde súwretlep, geografiyalıq obyektiń anıq shegarasın kórsetiwde

ázzilik etse de, dástanda qollanılǵan poetikalıq toponimlerdiń geografiyalıq qorı arqalı epizodlardıń málim bir orınǵa qatnaslı júz bergenin bayqawǵa boladı.

XX ásirdiń sońǵı on jıllıǵında menshikli atlardı, ásirese toponimlerdi mádeniy-tariyxıy aspektte úyreniw ilimpazlardıń dıqqatın ózine qaratıp kelmekte. Toponimler xalıqtıń tariyxıy ótmishi haqqındaǵı relevantlıq informaсiyanı alıp júriwshi, xalıqtıń jasaǵan jeri hám taralıw shegarası, mádeniyatı, sawda hám geografiyalıq orayları t.b. jónindegi etnomádeniy tekstler sıpatında qaralmaqta. Usı kózqarastan, dúnyanıń toponimikalıq kartinasınıń qáliplesiwi máselesi – házirgi lingvistikada toponimniń etnomádeniy áhmiyeti hám integrativlik statusı baǵdarında áhmiyetli wazıypalardıń biri bolıp esaplanadı. Sebebi, toponim haqıyqattı verbalizaсiyalaw, xalıqtıń rawajlanıwınıń tariyxıy-sociallıq, tillik hám etnomádeniy aspektlerin sáwlelendiriw xızmetin atqaradı.

Usı orında bir másele tuwıladı: qaysı bir obyektte (aymaq: respublika; awızeki dóretpeler: folklorlıq toponimiyada) bolsın etimologiyalıq (kelip shıǵıwı) jaqtan hár túrli tillerdiń elementleri ushırasıp otıradı. Yaǵnıy onı qaysı xalıqtıń toponimi dep qaraw kerek? Onomastikada bul elege shekem óz sheshimin tappaǵan máselelerdiń biri. M.V.Gorbanevskiy: «Rossiyada alıp barılǵan onomastikalıq izertlewlerde «rus familiyası», «ruslasqan familiya», «ruslarda qollanılatuǵın familiya» terminleri boyınsha tartıslardıń bolıwı tábiyǵıy, al toponimlerge arnalǵan jumıslarda «rus toponimi» terminine keń túrde semantikalıq (mánilik)- terminologiyalıq anıqlama beriwdiń zárúrligi joq. Rus toponimi hám rus toponimiyası terminlerine anıqlama bergende tarixıy-mádeniy, funkcionallıq qollanılıw hám sociallıq-geografiyalıq tárepleri baslı kriteriyası bolıp tabıladı, – degen pikirdi bildiredi. M.V.Gorbanevskiy rus toponimikalıq keńisligi uǵımına rus sociumında házirgi waqıttaǵı qáliplesiw (sinxroniya) hám xızmet atqarıwdıń ulıwmalıq kriteriyaların jatqaradı. Usılayınsha, kóplegen izertlewshiler etimologiyasına qaramastan rus tilinde qollanılıwshı hám beyimlesiw (adaptaсiya)

132

basqıshınan ótken toponimlerdi rus tiliniń birlikleri dep esaplaydı. Usı sıyaqlı pikirlerdi salıstıra otırıp, hár waqıtta yamasa hár tilde qáliplesken, belgili bir aymaqta, mine máselen, Qaraqalpaqstanda yamasa, tikkeley biz sóz etip atırǵan qaraqalpaq folklorı toponimiyasında ushırasatuǵın hám belgili bir tillik sociumda qollanılatuǵın toponimler, sol xalıqtıń lingvomádeniy keńisligine xızmet etip, onıń toponimiyalıq sistemasın quraydı dep esaplawǵa boladı. Qaraqalpaq folklorında ushırasatuǵın qaraqalpaq lingvomádeniy keńisligine xızmet etetuǵın barlıq toponimler óziniń shıǵısına (arab, parsı, monǵol, rus t.b. tillerden kelip kirgen) qaramastan qaraqalpaq toponimikasına kirip ketedi.

Qaraqalpaq dástanlarındaǵı toponimlerdi lingvokulturologiyalıq

izertlewdiń áhmiyeti

Házirgi til iliminde folklordıń tilin, sonıń ishinde onomastikasın úyreniw aktuallıqqa iye bolmaqta. Tyurkologiyalıq izertlewlerde xalıq awızeki dóretpeleriniń tilin úyreniwdiń zárúrligi folklorlıq tekstlerde sózlerdiń arxaikalıq elementleriniń saqlanǵanlıǵı hám olardı diaxroniyalıq baǵdarda izertlew til ilimi rawajlanıwınıń jańa baǵdarlarınıń júzege shıǵıwına shárt-sharayat jaratıp beriwi menen sıpatlanadı. Házirgi til ilimindegi ilimler aralıq jańa izertlewler tendenсiyası folklorlıq tekstlerde menshikli atlardı izertlew máselesin ortaǵa tasladı. Folklorlıq tekstlerdegi menshikli atlar óz terminologiyasına iye boldı. Máselen, ádebiy onimler, mifonimler, folkloronimler. Ilimiy ádebiyatlarda mifonim termini arqalı reallıqqa iye bolmaǵan adam atları, haywanatlar, quslar, ósimlik, xalıq, geografiyalıq hám kosmografiyalıq atamalar túsiniledi (Superanskaya, 2007: 180). Olar dóretiwshi tárepinen oylap tabılǵan onimler sisteması esaplanadı. Qaraqalpaq folklorı óz menshikli atlar sistemasına iye. Qaraqalpaq folklorı ózine tán

ózgesheliklerge iye bolǵan toponimler kompleksinen ibarat. Mine usı qaraqalpaq xalıq awızeki dóretpelerindegi toponimlerdi lingvistikalıq analizlew házirgi qaraqalpaq til iliminiń – lingvofolkloristika, lingvokulturologiya, lingvopoetika, onomastikanıń áhmiyetli máseleleriniń biri esaplanadı.

133

Menshikli atlardıń milliy-mádeniy ózgesheligi jóninde belgili bir pikir aytıw ushın buǵan anıq tiykar kerek. Bunda anıq denotatta obraz, leksikalıq uya usınday tiykar boladı, yaǵnıy sol obyektke baylanıslı bilim hám informaсiya jıynaǵı bolıwı kerek. Toponimler sıpatlaǵan belgiler (belgi, simvol, mifologemalar hám t.b.) adam sanasında payda boladı hám oylaw qábiletine tiykarlanǵan bolıp, adamnıń turmısı menen tıǵız baylanıslı bolıp keledi. Bul boyınsha, N.A. Berdyaevtiń: adam

– jeke millet hám millet retinde ulıwma adamzat jámiyetine kiretuǵının esten shıǵarmaw kerek, – degen pikiri dıqqatqa ılayıq.

V.G.Kostomarov hám E.M.Vereshagin «Milliy-mádeniy komponent apellyativlerden góre menshikli atlarǵa tán qubılıs» dep juwmaq shıǵaradı

(Vereshagin E., Kostomarov V., 1990: 56). Menshikli atlardıń milliy-mádeniy tábiyatına baylanıslı hár qıylı kózqaraslardı tallay otırıp, ilimpaz E.A.Kerimbaev tómendegidey pikirge keledi: «Hár xalıqtıń onimiyasında mádeniy-tarixıy maǵlıwmat jıynalǵan, jámiyettiń mádeniy tariyxına baylanıslı menshikli attıń ózgesheliklerin hám tipologiyalıq milliy-mádeniy ózgesheliklerin izertlew onomastikadaǵı túp-tiykarınan ózgeris alıp keletuǵın baǵdar bolıw kerek»

(Kerimbaev E., 1995: 14).

Sonda milliy mádeniyattıń kórinisi ne? Negizinde, menshikli atlar ekinshi dárejeli atamalar. Yaǵnıy, olar jańadan jasalmaydı, al tildegi bar sózlerdiń járdeminde jasaladı. Demek, dáslep menshikli attı jasawǵa tiykar bolǵan mádeniy maǵlıwmattı saqlawshı leksemalardı, olardıń jasalıw modellerin t.b. úyrenip shıǵıw zárúr. Olardı jasawǵa tiykar bolǵan sózlerge baylanıslı belgili bir mániler menshikli atqa berilgen boladı. Degen menen, atama qoyılǵan obyekttiń bolmısı menen tikkeley baylanıspaǵan máni tek atama beriwshi ushın ayırım táreplerinen

ǵana dárek beredi hám xalıqtıń mádeniy relevantlıq konceptleri menen baylanıslı bolıp keledi. Belgili bir obyektke atama beriwshi, yaǵnıy til iyesi, sol obyektti jekkelew ushın oǵan baylanıslı hár túrli dárek toplaydı. Máselen, qaraqalpaq xalqı geografiyalıq obyektlerge atama beriwde tómendegidey leksikalıq birliklerdi paydalanǵan dep qarawǵa boladı:

134

– tábiyǵıy obyektlerdi jekkelewshi (ataw, oy, saz, shúńgil, bulaq, dóń, qum, ashshı, kebir, boz, taqır, jalpaq, tereń, ıssı, qızıl, aq, qara, sarı, kók t.b.) sózler jasalǵan toponimler.

–dene músheleri arqali bildirilgen – anatomiyalıq terminologiya (qoltıq, kóz, bel, buǵaz, qabırǵa, toǵay (bilek), tirsek, shıǵanaq, qulaq, ayaq, kindik);

–etnos atamaları – etnonimler, urıw, qáwim atamaları (qaraqalapaq, qazaq, ózbek, túrkmen, orıs); urıw atları: qońırat, qıtay, ashamaylı, keneges, mańǵıt,

uyǵır, xoja t.b.; genonimler (taraqlı, baymaqlı, qazayaqlı, sheriwshi, mamıqshı

t.b.);

– turmıslıq zatlar (qamıs, kegey, kendir, altın, balta, shalı, pıshaq, jońıshqa, maqpal, jiyde, biyday, iyin aǵash, taqıya, kerege, qazan, shúmek, sandıq, qorjın);

–diniy-mifologiyalıq túsinik hám obrazlar (payǵambar, iyshan, maqsım,

kiyeli, áwliye, baba, ata);

– tariyxıy hám turmıslıq waqıyalarǵa baylanıslı (Shılpıq, Topıraqqala, Kerder, Aqshaxan, Maylı sheńgel, Qızketken) t.b.

Qaraqalpaq onomastikasında bul baǵdarda izertlewler alıp barılǵan, bul máseleler boyınsha jumıslarda maǵlıwmat berilgen. Degen menen, bul máseleler lingvomádeniyattanıw hám etnolingvistika kózqarasınan ele úyrenilmey atır.

Toponimlerdiń semantikasında milliy-mádeniy komponenttiń qatnası boyınsha V.G. Kostomarov hám E.M. Vereshaginlerdiń tómendegi pikiri dıqqatqa

ılayıq: «Bul komponentler ataw formasınan shıǵarılıwı múmkin (máselen, Novgorod – novıy gorod, Leningrad – gorod Lenina), degen menen tariyxıyjámiyetlik tárepten konnotaсiya kóbirek bayqaladı (mısalı, Kiev – rus qalalarınıń anası, Xirosima – ápiwayı ǵana Yaponiyanıń qalası emes, yadrolıq jarılıwdan japa kórgenler simvolı) (Vereshagin E., Kostomarov V., 1995: 59).

Demek, toponim jeke mádeniy etnostıń verballıq belgileri hám simvolı bolıp tabıladı. «Toponimler xalıqlıq (yaǵnıy millettiń) mádeniyattıń tillik kodınıń tańbası retinde menshikli atlar jeke onomastikalıq kodtı qurap, tilden ayrıqsha orın aladı».

Ilimpazlar mádeniyat onomastikonı hám ulıwma tillik onomastikondı ajıratıp qaraydı. Ulıwma tillik onomastikon til iyesi tárepinen tańlanbaytuǵın menshikli at

135

bolıp, sırttan kirgen yamasa shet elge tán menshikli atamaǵa qatnaslı ekeni menen ózgeshelenedi. Mádeniy onomastikon, yaǵnıy gónergen tillik material tiykarında jasalǵan hám belgili bir etnostıń ómirindegi milliy-mádeniy ózgesheligin kórsetetuǵın menshikli at. Degen menen, mádeniy bahalıqlardıń qáliplesiwi hám olardıń menshikli attı jasawdaǵı ornın anıqlaw ushın belgili bir sinxronlıq dáwirdegi mádeniyattıń hám menshikli atlardıń óz ara baylanısın úyreniw lazım.

Frazeologizmlerdi izertley otırıp, N.V.Teliya «tillik belgilerdiń mádeniy interpretaсiyası mentallıq baǵdarǵa qaray ózgeredi», – degen juwmaqqa keledi. (Teliya N., 1996: 216217). Bul nárse menshikli atqa da tiyisli, nege degende, hár dáwirdegi onomastikalıq nominaсiyaǵa sol dáwirge tán bolǵan mádeniy realiyler kiredi. Xalıq úrp-ádet, dástúrinde hár dáwirlerdegi mádeniyat sáykesligi saqlansa, mádeniy interpretaсiya da saqlanadı.

Poetikalıq onomastika

Hárqanday onomastikalıq izertlew aldınǵı tájiriybelerdiń dawamı qaralıp hám onnan sońǵı izertlewler ushın da teoriyalıq tiykar bolıp xızmet etedi. Hárbir ilim tarawı sıyaqlı onomastikanıń yamasa onıń bir bólimi toponimikanıń da óz izertlew metodları, aspektleri, principleri hám dárekleri bar. «Onomastika sociallıq ilimlerdiń metodları hám usıllarınan paydalanbaydı, al onıń tillik birliklerdegi maǵlıwmatları basqa ilimler ushın da áhmiyetli hám bunı tek lingvistikalıq analizlew arqalı ǵana alıw múmkin» (Superanskaya, 2007: 214). Ilimiy ádebiyatlarda onomastikanıń tiykarǵı baǵdarları sıpatında: 1) Teoriyalıq onomastika; 2) Sıpatlama onomastika; 3) Tariyxıy onomastika; 4) Ámeliy onomastika; 5) Poetikalıq onomastika baǵdarları kórsetiledi (Superanskaya, 2007:

215-220). Bul bólimde poetikalıq onomastika baǵdarında qaraqalpaq folklorlıq tekstlerindegi jer-suw atamaların úyreniwge dıqqat qaratıldı.

Poetikalıq onomastikanıń izertlew obyekti – kórkem tekstlerdegi menshikli atlar bolıp, ondaǵı jer-suw atamaları sol kórkem shıǵarmada kórkem sózdiń bir elementi sıpatında kórinedi. Hárqanday kórkem tildiń túrlerinde menshikli atlar

136

avtordıń yamasa atqarıwshı jıraw-shayırlardıń jeke sheberliklerin de kórsetip turıwshı qurallardıń biri esaplanadı.

Kórkem tekstti oqıw arqalı onnan ruwxıy azıq alıw barısında, onda qollanılǵan menshikli atlar – jer-suw atamaları áhmiyetli maǵlıwmatlar beredi. Sebebi, kórkem teksttegi menshikli atlar tábiyǵıy yamasa jasalma (oylap tabılǵan, mifologiyalıq) obyektlerdiń atamasın bildirip keliw menen birge sol shıǵarmanıń ideyasına boysındırılıp, stillik mánini de sáwlelendirip keledi.

Kórkem tekstlerdegi menshikli atlardı – olardıń lingvopoetikası, stillik, semantikalıq hám kórkem sheberlilik táreplerden talqılaw úlken áhmiyetke iye. Slavyan hám rus folklorlıq dóretpelerindegi onimlerdiń xızmeti máselesi

T.A.Agapkina, O.V.Belova, E.L.Berezovich, O.G.Gorbacheva, T.N.Kondrateva,

V.Ya.Propp, S.M.Tolstıy, V.N.Toporov, A.V.Yudin h.b. miynetlerinde sóz etilgen. Degen menen, rus til biliminde elege shekem folklorlıq tekstlerdegi onimlerdiń dúnyanıń mifologiyalıq modelin ashıp beriwdegi xızmeti, folklorlıq janrlardıń hár qaysısındaǵı onimlerdiń funkcionallıq xızmeti kompleksli túrde úyrenilmegen.

Biz sóz etip atırǵan qaraqalpaq folklorlıq tekstleriniń ózi de toponimikalıq izertlewdiń deregi sıpatında xızmet atqaradı. Qaraqalpaq folklorında jer-suw atamaların lingvistikalıq analizlew barısında xalıq awızeki dóretiwshiliginde saqlanıp qalǵan jer-suw obyektleriniń nominaсiyalanıw procesi, kelip shıǵıwı, qáliplesiwi haqqındaǵı ańız, ápsanalar, ráwiyatlar (toponimikalıq ańızlar) da itibarǵa alınadı.

Ayırım atamalardıń nominaсiyası, kelip shıǵıwı haqqındaǵı ańız, ápsanalar qaraqalpaq folklorında berilgen. «Olardı da atamanıń túrlerine qarap jáne kishi túrlerge ajıratıw múmkin. Máselen, atamalardıń kelip shıǵıwı haqqındaǵı dáreklerge xalıq etimologiyası hám toponimikalıq ráwiyatlar mısal bolıp xızmet etedi. Bul baǵdarda atamalardıń túsindirme hám etimologiyalıq analizleri procesinde atamalardıń nominaсiyası, kelip shıǵıwı, qáliplesiwi jónindegi ráwiyat hám áńgimeler, xalıq etimologiyası sol qatarda, toponimikalıq ráwiyatlar da itibarǵa alınadı» (Enazarov T., Husanova M., Esemuratov A., 2015: 31). Mine usı

137

baǵdarda ózbek til biliminde bir qatar jumıslar islengen (Sattarov U., 2000; Juraev M., Saidova R., 2002: 125 ).

Qaraqalpaq folklorınıń 77–87-tomlarında aymaqtaǵı ayırım jer-suw atamalarınıń kelip shıǵıwı, atalıwı boyınsha ańız-ápsanalar berilgen.

Adaqqala. Aral teńiziniń astında Adaq degen qala bolǵan. Adaq qalası suwdıń astında qalıp Aral teńizi payda bolǵan degen maǵlıwmat bar. H.Hasanov sózliginde Adaq toponimi eki jerde bolǵanlıǵı haqqında maǵlıwmat beriledi: «1) Ámiwdárya eteklerinde, Sarıqamıs batıǵı qasında bolǵan qala; 2) Ándijan qalasınıń bir atı» (Hasanov H., 1965:59). Adaq geografiyalıq atama sıpatında

Túrkmenistanda hám Ózbekstanda birneshe jerde ushırasadı. Túrkmenlerdiń bir urıwı adaqlıxızır dep ataladı. Maxmud Qashǵariydiń sózliginde azaq formasında da ushırasadı [Qoraev S., 1970:91].

Tók tawı haqqında ápsananıń mazmunı tómendegishe: burınǵı zamanda ójet dáw Ámiwdáryanı bógew ushın etegine topıraq salıp, dáryaǵa keledi. Xalıq shuwlap, dáwdi toqtatıwdı oylaydı. Bir kempir dáwge: - Dáryanı bóge, adamlar suwsız qalsın, - depti. Dáw bolsa qırsıǵıp sol turǵan jerine topıraqtı tógipti.

Usılayınsha Tók tawı payda bolǵan.

Álbette, keltirilgen ápsana dúnyanıń toponimikalıq kórinisin qabıllawdaǵı xalıq sanasında, yadında saqlanıp qalǵan túsinik tiykarında berilgen. Biz, izertlew nátiyjeleri tiykarında Tók tawı toponiminiń kelip shıǵıwın qıpshaq etnonimleriniń birine baylanıstırıw boyınsha shamalawdı usındıq. Bizińshe, bul toponim qıpshaq etnonimleri biriniń negizinde payda bolǵan. Sebebi, usı atamada Kavkazda, azerbayjanda, Daǵıstanda birneshe jer-suw atamaları atalǵan. Máselen, Tug oykonimi, Tugchay gidronimi, XIX ásirde Azerbayjanda Tug tawı, Tug yurt oronimi, Tug awılı bolǵan. Al Kavkazda Tukdag, Tok, Daǵıstanda bolsa Tómengi Tug hám joqarǵı Tug sıyaqlı elatlar jaylasqan [Geybullaev G., 1986:43]. Biz, talqıǵa alǵan Tók tawı toponimi de keltirilgen Tug/Tok/Tuk etnonimleriniń fonetikalıq variantlasıwı tiykarında payda bolǵan bolıwı múmkin.

Baraqtıń tamı toponimi adam atına baylanıslı qoyılǵan dep keltiriledi. Yaǵnıy, Baraq degen batır bolıp, ol qusı menen ańǵa shıǵadı. Biraq ańǵa alıp

138

shıqqan qusı onı búrip óltiredi. Baqlap kiyatırǵan hayalı qustıń bir tegewrinin kesip: – Jerde men batırım dep zarlayın, aspanda sen tegewrinim dep zarla, - degen eken. Baraqtıń tamı Bórshi tawdıń kúnshıǵarında Jańadárya degen jerde jaylasqan.

Aqshakól. Toponimikalıq ápsanalarǵa qaraǵanda Aqshaxan degen adam bolıp, kóldiń atı sonıń isimine qoyılǵan. Bul jerde keyninen Estemes degen adam bolıp, kól sonıń atında, keyin ala Torańǵıl say dep atalǵan. 1952-jılları kólge suw túsip,

jáne Aqshakól dep atalıp ketken.

Ketenler toponimi «Dáwletiyarbek» dástanında ushırasadı: Álqıssa,

Dáwletiyarbek yolǵa túship, yigitlerin bashlap, Kátenler qalasınıń ústi bilán Qashqajoldan tawǵa mindiler. Sonday-aq, qaraqalpaq folklorında «Ketenler»

ápsanası da berilgen. Ápsanaǵa qaraǵanda, Ketenler batır jigittiń ismi bolıp, xan oǵan heshkim buza almaytuǵın, jawǵa aldırmaytuǵın qala salıp ber dep buyırǵan. Jigit ustalardı jıynap qala saldırǵan. Solay etip, xannıń qızın alıp qashıp sol qalaǵa barǵan. Xan arlanıp láshkeri menen barıp urıssa da, qalanı ala almaǵan. Soń, jigittiń ózi barıp, xannıń tapsırmasın orınlaǵanın aytadı. Xan: – Bar, janıń azat, qızımdı da saǵan berdim, depti.

Qıran tawdıń atalıwına baylanıslı mınaday ańız bar: Bir kúni Imam iyshanǵa qartayǵan bir adam kelip: – Men suwpı bolayın, pátiyańızdı beriń, depti. Iyshannıń qırıq suwpısı bunı tanıp, iyshanǵa: -Bul urı, adam óltirgen, jolatpań taqsır, depti. Iyshan qaytarıp jiberipti. Qıran suwpılardıń ayaq kiyimlerin urlaptı. Suwpılar Qırandı iyshannıń aldına ákelipti. Qıran: -úsh kún suwpı bolsam boldı - depti. Iyshan pátiya beripti. Úsh kúnnen keyin Qıran ólipti. Iyshan: - Men usı tawdı panalap kelip edim, marhumnıń atına usı tawdıń atın qoyayıq - depti. Qıran tek

baylardıń malların urlap, ǵáriplerge bergen desedi.

Shıbılıy ata qoyımshılıǵı (nekronim) Kegeyli rayonı Dárwazaqum xojalıǵı soramında, Quwanıshjarma boyında jaylasqan. Usı nekronimge baylanıslı Ǵayıp atanıń da ismin atap ótiwge boladı. Ol Quwanıshjarmada ótkelden ótkeriwshi darǵa

bolǵan.

Berdaqtıń «Shejire»si – qaraqalpaq xalqınıń tariyxı, sol dáwirdegi qaraqalpaq

qaraqalpaqlardıń XVIII ásirde kóp jawgershilikke ushırap, óz jerlerin taslap, basqa jerlerge barıp qonıslasqanı tuwralı maǵlıwmatlardı da ushıratamız. Máselen:

Keneges, Mańǵıt – Qoruǵ Jufar,

Sháhrisábiz – xıtay, Qıbchaq bar,

Jiydáli Baysında Qońırat bar,

Bir neche yıl bolǵan ekán. (Hamidov H., 1985: 166)

Bul qatarlarda, qaraqalpaqlardıń úshke bólinip ketkenligi, keneges hám mańǵıtlar Qoruǵ Jufarǵa, qıtay hám qıpshaqlar Sháhrisábizge, qońıratlar Jiydeli-

Baysınǵa kóshkenligi tuwralı maǵlıwmat berilgen. Bul aymaqlarǵa kóshken qaraqalpaqlar, tiykarınan, «joqarǵı qaraqalpaqlar» dep ataladı. Professor Sh.Abdinazimovtıń «Berdaq shıǵarmalarınıń tili» monografiyasında shayırdıń shıǵarmalarında qollanılǵan 74 toponim tuwralı maǵlıwmat, sonıń ishinde Qoruǵ

Jufar toponimi mikrotoponimlerdiń ishinde izertlengen (Abdinazimov Sh., 2006: 183).

Qaraqalpaqlar arasında ańız bolıp aytılıp júrgen «Qoruǵ Jufar» toponimin kóremiz. Bul ańızlarǵa qaraǵanda «Qoruǵ Jufar» Buxara táreptegi jerdiń atı. Qaraqalpaq folklorınıń 79 - tomında «Jupar Qorıǵı» degen ańız berilgen bolıp, onıń mazmunında Ibrayım degen kisiniń Jupar isimli hayalı otız balanı alıp,

Kókózek, Terbenbesti taslap, Buxarǵa kóshedi. Buxar xanı jeti wázirin ertip qonıs basqan adamlardı kóriwge keledi. Balalarınıń kópligin kórip, «bulardıń bári

ózińizdiń balańız ba?» degeninde hayal: «on besin ózim, on besin toqal tuwdı» dep juwap qaytaradı. Sonda xan: «usı aqılıńızǵa, usı shırayınızǵa bola ústińizge qalay hayal aldırdıńız?» - dep soraw beredi. Sonda Jupar sheshenlik penen: «Qatınnıń jamanı erin qızǵanadı, xannıń jamanı xan jerin qızǵanadı, taqsır» - depti. Ańızlarǵa qaraǵanda sol hayal menen otız balanıń qonıslasqan jeri keyin ala «Jupar Qorıǵı» dep atalıp ketken.

Precendentlik birlikler

140