Lingvokulturologiya
.pdfI.A.Goncharovtıń E.N.Narıshkinaǵa jazǵan xatında: Til tek sóylew, xabar jetkeriw quralı ǵana emes, al insannıń ishki dúnyası, obrazı: onıń júrek dep atalǵan aqılı, ol tárbiya, aqılıy, hám ádep-ikramlılıq kúshtiń jaratıwshısı hám tasıwshısı esaplanadı. Onıń dialoglıq qatnası adam haqqında biliw, onıń dúnyadaǵı ornı, Qudayǵa, tábiyatqa, onıń átirapındaǵı adamlarǵa bolǵan qatnasında jámlengen.
Bálkim, biz sóz benen jaratılǵanımız ushın, biz ushın hámme nárse qızıqlı shıǵar. V.Gumboldt: «Tildi úyreniw ózinde sońǵı maqsetti gózlemeydi, al adam tárepinen ózin ańlaw hám biliw, kózi menen kóriw múmkin bolǵan hám
átirapındaǵı jasırın nárselerge qatnasında barlıq tarawlardı óz ishine alǵan halda ullı hám ulıwmalıq maqsetlerge xızmet etedi», – dep jazadı. Ataqlı tilshiniń bul pikirin aqırına shekem ańlap jetiw ushın birneshe júz jıl kerek boldı.
XX ásirdiń ekinshi yarımındaǵı filosofiya tildi hár tárepleme analiz etiw baǵdarında rawajlanıp bardı. Til filosof ushın tek filosofiyalıq koncepсiyalardı sáwlelendiriw quralı emes, al dúnya hám adamdı biliw quralı esaplanadı. Solay etip, ol – bilimlerdiń áhmiyetli dáregi, áyne onda adam hám dúnya haqqındaǵı barlıq maǵlıwmatlar jámlesken.
Filosofiyalıq baqlawdıń tiykarǵı maqseti adam bolıp, ol «basqanıń» bar ekenligin biliwshi semiotikalıq iskerlik arqalı bilip alınadı. Bálkim, sonıń ushın da ataqlı evrey filosofı M.Buber, jańa izertlew obyektin, yaǵnıy Men – Sende jasawshı adam qatnasların jarattı. Haqıyqatında da, bul dialoglıq qatnaslar, Sen Mensiz bolıwı múmkin emes, adamnıń jolı bárhá basqa adam menen birge boladı, turmıs hám jámiyette óz kórinisin tabadı. Dúnyanı ańlap atırǵan adam – bul adam, adam menen degeni. Feyerbax bul jóninde: «Adamnıń mazmunı hám bar ekenligi tek qarım-qatnasında ǵana, adam menen adam birliginde, tek ǵana Men hám Sen arasındaǵı haqıyqıy ózgesheliklerge súyenetuǵın birlikte», – dep jazǵan edi.
Bul universal qatnasta adam haqqında biliw, onıń dúnyadaǵı ornı, Qudayǵa, tábiyatqa, onıń átirapındaǵı adamlarǵa bolǵan qatnasında jámlengen. Bunda baslı nárse adamnıń basqa adamǵa qatnası esaplanadı. M.Buber adamnıń úsh tárepleme turmıslıq qatnasın aytıp ótedi, yaǵnıy dúnya, adam, Qudayǵa qatnası. Dúnyaǵa bolǵan qatnası – kórkem óner, adamǵa qatnası – muhabbatta, Qudayǵa qatnastı –
121
diniy ashıqlıqta tamamlanadı. Men – Sen adam menen adam arasındaǵı dialogta, yaǵnıy sáwbette óz kórinisin tabadı, ol sóylewde rásmiylesedi. Biziń Senimiz Qudayǵa qaratılǵan bolıp, ol biz esitpeytuǵın, biraq sezip atırǵan shaqırıǵımızǵa juwap esaplanadı. Haqıyqıy Quday menen qarım-qatnas sózsiz júzege asadı, lekin sonday bolsa da, ol sóylewdi jaratadı.
M.Buberdiń jazıwınsha: «Adam ózi kim» degen sorawǵa juwaptı biz ondaǵı bar ekenlik, onıń birge bolıw dinamikalıq tábiyatı hám organikalıq qábiyletindegi biri ekinshisi menen ushırasıwı hám biri-birin biliwi arqalı ámelge asadı. Sonda
ǵana, biz bul sorawǵa juwaptı tabıwǵa jaqın kelemiz. «Insan mashqalası» ishinde, ol izertlew predmeti sıpatında anıq hám konkret shaxs turıwı kerek dep atap kórsetedi hám bunda basqa ilimler: psixologiya, etnografiya, biologiya sıyaqlı ilimlerden alınǵan maǵlıwmatlarǵa súyeniw kerekligin aytadı.
Insan jılnama, turmıslıq jazıwlarda, xronikalarda, avtobiografiyalarda, epistolyar janrdaǵı dóretpelerde, yaǵnıy ol bir qatar ádebiy janrlarda tiykarǵı izertlew predmeti sıpatında xızmet etedi.
E.Benvenist 1960-jıllarda járiyalaǵan miynetinde til adamnıń ózinde jámlengen boladı, sonıń ushın ol jasalma oylap tabıwshılıq bola almaydı dep jazadı: «Dúnyada tek adam til menen jasaydı hám solay etip, til tek adamnıń ózine tiyisli bolıp onıń sol tárepi ajıralıp turadı». Áyne tilde hám til sebepli adam subyekt sıpatında konstrukсiyalasadı, nege degende tek til reallıqtı belgileydi hám ol bar ekenlik elementiniń ózi esaplanadı.
XX ásirdiń aqırǵı on jıllıǵında qızıǵıwshılıq kúshli boldı: 1990-jıl «Adam»,
1991-jıl Rossiya Ilimler Akademiyasında Adam institutı shólkemlestirildi, 1991jılı bolsa «Adamda insanıylıq haqqında» jurnalları shıǵa basladı. N.D.Arutyunova 1998-jılı «Til hám insan dúnyası», 1999-jılı onıń «Tildiń logikalıq analizi», «Mádeniyat hám tilde insan obrazı» kitapların baspadan shıǵardı. Usı hám bir qatar ilimiy jumısları menen N.D.Arutyunova «Adam tilde» izertlew jumısına úlken úles qostı.
122
Milliy mentallıq hám tildiń óz ara qarım-qatnası máselesi haqqında mádeniyattanıwda N.V.Ufimceva hám Yu.A.Sorokinalardıń izertlew jumısları úlken qızıǵıwshılıq oyatadı.
Ruslardıń ózleri ózlerine mınaday sıpatlama beredi (olar kópten azǵa qaray procent esabında berilgen): miymandos (5 juwap), kewilli (5 juwap), sabırlı (5 juwap), saqıy, ashıq kewil, talantlı, oylap tabıwshılar, isengish, tapqır, intelligent, oyshıl, oqımıslı, erinshek, eki júzli, aqıllı, sabırlı, optimist, shıdamlı, qopal, harıǵan, keypiyatı joq, ullı, qatal, zalım, qızǵanshaq, iniciativasız, topalańshı, buzǵınshı, ziyrek, baxıtsız hám basqalar.
Amerikalılar ruslarǵa tómendegishe sıpatlama beredi: materialist (7), miymandos (4), qárejet kóp jumsaydı (3), bálent dawıs penen sóyleydi (2), kewil xoshlıqtı unatıwshılar (2), menmen (2), azatlıqtı unatıwshılar (2), individualistler (2), óz jumısına sadıq (2), básekige meyil (1), kóp isleydi (1), maqsetke umtılıwshań (1), motivlestirilgen (1), satqın (1), basqınshı (1), qızǵanshaq (1), jaǵımsız (1), qopal (1), erinshek (1), oylap tabıwshı (1), saqıy (1), baxıtlı (1) hám basqalar.
Ruslar portretine keltirilgen táriyp hám sıpatlamalar toplamı, óz náwbetinde olardı qarama-qarsılıqlı tárepten bahalaydı, lekin olar tuwralı bir pútin kórinisti payda etedi hám avtorlar sol arqalı yadro hám periferiyanı (oray hám shetkeri) ajıratadı.
Atap aytqanda, eger ruslar kózqarasınan beloruslar miynetkesh, saqıy,
únemshil, miymandos, ukrainlar bolsa olardı shıdamlı, miynetkesh, isengish dep esaplaydı.
Onsha úlken bolmaǵan eksperiment, sonday-aq millettiń jetekshilerin audiobaqlaw hám qarım-qatnas jolı menen emes, al bul baǵdarda ǴXQ tárepinen berilgen basqa xalıqlar baqlawları tárepinen anıqlawǵa da járdem beredi. Solay etip, tilde milliy mentallıq óz kórinisin tabadı hám ol ápiwayı psixolingvistikalıq eksperiment arqalı izertleniwi múmkin.
Til – adam identifikaсiyasınıń eń áhmiyetli quralı esaplanadı. Sonıń ushın tildi birden, tezlik penen jańalaw shaxs tiline zorlıq etiw dep esaplawǵa boladı,
123
bunday jaǵdaylarda adam ádettegi ózin kórsetiw hám ózin ańlaw, túsiniw quralınan ayırıladı. Nege degende, til turmıs penen dúnyaǵa keledi, óziniń wazıypaların atqarıwı menen birge onnan úzilip baradı (yaǵnıy sózler ózine basqa qosımsha mánilerdi alıp baradı) hám ózi onı jaratıwǵa kirise baslaydı.
Til shaxsı
Hámmege belgili adam, insan mádeniyattı jaratadı hám onda jasaydı. Mine usı, shaxsta adamnıń sociallıq tábiyatı birinshi planǵa shıǵadı, adamnıń ózi bolsa, jámiyetlik turmısta subyekt sıpatında sáwlelenedi.
Adam koncepсiyasınıń basqaları da bar. Amerikalı psixolog A.Maslou, adamnıń sırtqı dúnyaǵa onshelli ǵárezli, yaǵnıy baylanıslı bolmaǵan hárqanday psixologiyanıń aqırǵı halatı, tábiyattıń ishki bolmısı sıpatında kóredi, turmıs bolsa ishki tábiyat penen birgelikte ruwxıy salamatlıq sebebi sıyaqlı kórip shıǵıladı.
A.Masloudıń kózqarası boyınsha, adamnıń erjetiwi, bul adamnıń ózin hár tárepleme kórsetiwi arqalı óz idealına qaray umtılıwı bolıp esaplanadı. Ol:
«Adamzat ushın, jasawı ushın: koordinatalar sisteması, jasaw filosofiyası, din yaki onıń ornın basatuǵın basqa bir din zárúr, atap aytqanda, olar tap quyashtıń nurı, kalciy hám muhabbat zárúr bolǵanı sıyaqlı kerek», - dep jazadı.
Adam xalıqtıń, etnostıń mádeniy dástúrleriniń keleshegi sıpatında kórip shıǵılıwı lazım (Piskoppel, 1997), óytkeni adamda adam tuwılıwı ushın mádeniyat sheńberinde qáliplesiwshi mádeniy-antropologiyalıq prototip zárúr boladı.
Álbette, ózin-ózi túsiniw zatlardıń dáslepki halatın anıqlawda áhmiyetli. Lekin, qońsı xalıqlar seni qay dárejede túsiniwi onnan da áhmiyetli. Bul kategoriyadaǵı bilimler kóplep etnikalıq qarama-qarsılıqlardı aldın ala kóre alıwǵa hám olardıń aldın alıwǵa járdem beredi.
Mádeniyat kategoriyası – bul mákan, táǵdir, waqıt, huqıq, baylıq, miynet, hújdan, ólim hám t.b. Olar qádiriyatlar sistemasınıń ózine tán táreplerin sáwlelendiredi hám dúnyanı ańlaw, seziw qabıllaw hám minez-qulıq úlgilerin jaratadı.
124
Til shaxsına qatnas máselesi izertlew dáslepki ret nemec ilimpazı
I.Veysgerberdiń miynetlerinde kózge taslanadı. Rus til biliminde dáslepki adımdı bul tarawda V.V.Vinogradov tasladı hám til shaxsın úyreniwde eki joldı islep shıqtı, bular avtor shaxsı hám personaj shaxsı bolıp tabıladı.
A.A.Leontev sóylewshi shaxs tuwralı jazǵan. G.I.Bogin til shaxsı túsinigin islep shıǵıwdı baslap, til shaxsı modelin jarattı. Onıń kózqarası boyınsha, adam
«sóylew aktin islep shıǵıw, jaratıw hám payda bolǵan sóylemdi qabıl etiwge tayar» materiallıq sıpatında qaraldı. Yu.N.Karaulov ta bul túsinikti ilimiy aylanısqa alıp kirdi. Onıń pikirinshe, adam tekstti jaratıw hám qabıl etiw qábiletine iye bolıp, tómendegishe ózgeshelenedi: strukturalıq-til dárejesine qaray, bolmıstı anıq hám anıq maqsetli baǵdarlanǵanlıq penen tereńirek sáwlelendiriw.
Yu.N.Karaulov kórkem tekstke tiykarlanǵan dárejelengen til shaxsı modelin islep shıqtı (Karaulov, 1987). Til shaxsı, onıń pikirinshe, úsh basqıshlı dúziliske iye. Birinshi basqısh – verbal–semantikalıq (invariantlı) ápiwayı sóylesiw dárejesin kórsetiwshi.
Ekinshisi – kognitiv bolıp, bunda sociumǵa tiyisli kollektiv yamasa óz aldına kognitiv keńlikti payda etiwshi relevant bilimler hám túsiniklerdi, oy-pikirlerdiń aktualizaсiyası hám identifikaсiyası ámelge asadı.
Bul basqısh ózinde shaxs dúnyası modelin, onıń tezaurusın, mádeniyattı sáwlelendiriwin názerde tutadı. Úshinshisi – joqarı basqısh – pragmatikalıq basqısh. Ol til shaxsınıń rawajlanıwın háreketke keltiriwshi motiv hám maqsetler xarakteristikasın anıqlawǵa qaratılǵan.
Usıǵan baylanıslı, maǵlıwmat kodlastırıw hám dekodlastırıw úsh basqıshtı, yaǵnıy «shaxstıń kommunikativlik keńligi» – verbal-semantik, kognitiv hám pragmatikalıq dárejeleriniń óz ara tásiri astında ámelge asırıladı. Til shaxsı konstrukсiyasınıń úsh dárejeli koncepсiyası úsh tiptegi, yaǵnıy kommunikativ zárúrlik – kontakttı payda etiwshi, informaсiyalıq hám tásir ótkiziwshi, sonday-aq, milliy ózgeshelikke iye qarım-qatnas procesiniń úsh tárepi – kommunikativ, interaktiv hám perceptiv tárepten korrelyaсiya etiledi.
Til shaxsınıń dárejeli modeli adamnıń ulıwmalastırılǵan tipin sáwlelendiredi.
125
Bul mádeniyatta konkret til shaxsları kóp bolıwı múmkin, olar óz náwbetinde shaxs quramınıń hárbir dárejesinde variaсiyalar mazmunı menen ajıralıp turadı.
Bunda, sóylewshi shaxs – til shaxsı bolıp tabıladı. Mine usı, sóylewshi shaxs dárejesinde til shaxsınıń milliy-mádeniy ózine tánligi, sonday-aq qarım-qatnastıń da milliy-mádeniy ózine tánligi júzege keledi.
Sóylew shaxsı mazmunına ádette tómendegi komponentler kirgiziledi: 1.Qádiriyatlı, dúnyatanımlı, tárbiya komponenti mazmunı, yaǵnıy qádiriyatlar
sisteması yamasa turmıslıq mazmun. Til adamdı dúnyaǵa dáslepki hám tereńirek názer menen qarawdı támiyinleydi, milliy xarakter tiykarında qáliplesiwshi dúnyanıń tillik obrazın hám ruwxıy sezimler ierarxiyasın payda etedi, solay etip, olar qarım-qatnastıń til dialogları procesinde ámelge asadı.
2. Kulturologiyalıq komponent – bul tilge bolǵan qızıǵıwshılıqtıń asıwınıń nátiyjeli quralı sıpatında mádeniyattı ózlestiriw dárejesi esaplanadı. Sóylew hám sóylewge baylanıssız minez-qulıq normaları menen baylanıslı úyrenilip atırǵan til mádeniyatı faktlerin qamtıp alıw, tilden paydalanıwdıń tájiriybelerin qáliplestiredi hám qarım-qatnastaǵı tıńlawshıǵa nátiyjeli tásir ótkizedi.
3. Shaxs komponenti, hárbir adamda bar individuallıq, tereńlestirilgen qásiyet. Til shaxsı parametrleri endi islep shıǵılıp atır. Ol abstrakt sintaksislik modellerin toltırıwshı anaw yaki mınaw qollanıw jiyiligine (chastotasına) iye
bolǵan anıq til baylıǵı menen sıpatlanadı.
Eger modeller bul tillik jámiyet ushın jeterli dárejede ádettegidey bolsa, onda onıń leksikası hám sóylesiw manerası adamdı belgili bir sociallıq qatlamǵa tiyisli ekenligin, onıń maǵlıwmat dárejesin belgilewi, xarakter tipi, jınısı hám jasın kórsetiwi múmkin. Áyyemgi dáwirlerde adamlar aspandı-ata, jerdi-ana, yamasa quyashtı-ata, aydı-ana túrinde qabıllanǵan. Eski dáwirdegi sonday túsiniklerdiń izleri qaraqalpaqlardıń ırımlarında saqlanǵan. Máselen, balanıń tuwılıwı qıyın keshse, tolǵaq tutqan hayaldı jalańayaq júrgizip «Jer iyesi-jer ana, óziń quwat ber ana!» degen tilekti aytqızadı hám jerden bir qısım topıraq alıp kelinshektiń betine súrtkizedi. Bul ırımda jerdi ana quday sıpatında túsiniwdiń qaldıqları sáwleleniwin
126
tapqan. Birneshe jámiyetlik xızmetlerdi orınlaw menen baylanıslı bunday shaxstıń til repertuarı, sociumda qabıl etilgen sóylew mádeniyatı menen ózlestiriliwi zárúr.
Til shaxsı tilde sáwleleniwshi sociallıq sana formalarınıń (ilimiy, turmıs tárizi hám t.b.) túrli dárejelerinde, minez-qulıq stereotipi hám normalarda materiallıq mádeniyat dúnyasında, yaǵnıy mádeniy ortalıqta bar boladı. Mádeniyatta sheshiwshi rol milliy qádiriyatlarǵa tiyisli pikirler koncepti esaplanadı.
Mádeniy qádiriyatlar ózinde universal hám individual, dominant hám qosımsha pikirlerdi ajıratıwı múmkin bolǵan sistemanı kórsetedi.
Olar tilde óz kórinisin tabadı, anıǵıraq aytqanda, sózler sintaksislik birliklerde, frazeologizmlerde, paremeologiyalıq qorlarda hám preсedentlik tekstlerde kórinedi. Máselen, barlıq mádeniyatlarda qızǵanısh, qorqaqlıq,
úlkenlerge bolǵan húrmetsizlik, erinsheklik qaralanadı, biraq hárbir mádeniyatta bul kemshilikler hár qıylı baylanıslı belgilerge iye. Hárbir mádeniyatta ózine tán
óziniń koordinataları bar parametrlerdi islep shıǵıw múmkin. Bunday parametrler juwmaqlawshı qádiriyatlar belgisi bolıp esaplanadı.
Qaraqalpaq tilinde «tırnaq alıw» frazeologizmine baylanıslı ırımlar ushırasadı: Kesh bolǵanda tırnaq alınsa, úydiń ishin zıyan-záhmet jaylaydı, túnde tırnaq alınsa, alǵan adamnıń ómiri qısqaradı, dúyshembi kúni tırnaq alınsa boyǵa quwat darıydı, siyshembi kúni tırnaq alınsa den sawlıqqa shikás jetedi, sárshembi kúni tırnaq alınsa qáwip-qáter tuwıladı, piyshembi kúni tırnaq alınsa quday aldında sawalǵa tutıladı, juma kúni tırnaq alınsa gúnalar tógiledi, shembi kúni tırnaq alınsa is artadı, ekshembi kúni tırnaq alınsa baylıq orta túsedi.
Qaraqalpaq xalqınıń ırımlarında uzaq dáwirlerden eles beriwshi islam dini payda bolmastan aldınǵı quyash, kók tániri, ay qudaylarına sıyınıwdıń ayırım izleri saqlanıp qalǵan. Máselen, jańa ay tuwǵanda úsh mártebe iyilip sálem berilip, «Jańa ayda jarılqa, Eski ayda esirke!» aydıń aytımı aytıladı yamasa «Jańa ay tuwǵanda hám birinshi kórgende bala-shaǵa menen birge tájim etip: «Qudayım, jańa ay, jańa jıllarǵa bala-shaǵam menen aman-saw, oynap-kúlip, ırısqı-nesibemiz benen jetkere bergeyseń!» dep jaqsı tilek tilense, aydıń sawabı alınadı.
127
Qadaǵalaw ushın sorawlar:
1.Adam hám jámiyet, adam hám civilizaсiya túsiniklerin aytıp beriń.
2.Jámiyetlik ilimlerdiń adamzat civilizaсiyasındaǵı ornı hám wazıypaları
nelerden ibarat?
3.Mentallıq degenimiz ne?
4.Til shaxsı degende kimdi túsinemiz?
128
X BÓLIM. QARAQALPAQ DÁSTANLARINDAǴÍ TOPONIMLERDIŃ
LINGVOMÁDENIY ANALIZI
Jobası:
1.Folklorlıq dóretpelerdegi onomastikalıq materiallardıń lingvokulturologiyalıq úyreniliwi
2.Qaraqalpaq dástanlarındaǵı toponimlerdi lingvokulturologiyalıq
izertlewdiń áhmiyeti
3.Poetikalıq onomastika
4.Precendentlik birlikler
5.Qaraqalpaq folklorındaǵı reńdi bildiretuǵın sózlerdiń toponimlerdiń quramında jumsalıwı
Folklorlıq dóretpelerdegi onomastikalıq materiallardıń
lingvokulturologiyalıq úyreniliwi
Ilimpazlar til ilimi tariyxında paradigmalardıń ózgeriw hádiysesin tómendegi basqıshlarǵa bóledi: 1) Salıstırmalı-tariyxıy til bilimi (komparativistika); 2) Sistema-strukturalıq til bilimi (funkcional lingvistika, deskriptiv lingvistika, glossematika, etnolingvistika); 3) Antropoсentristlik til bilimi (sociolingvistika, kognitiv lingvistika, pragmalingvistika, lingvokulturologiya t.b.) (Yuldashev B., Bobjonov F., 2015: 30).
Antropoсentristlik baǵdarlardıń qáliplesiwine I.A.Boduen de Kurteneniń «til individual qubılıs bolıp tek insan miyinde júzege keledi hám insanǵa xızmet etedi» degen pikiri tásir etti.
«Antropoсentristlik baǵdarda izertlewler alıp barıw házirgi til iliminiń baslı qásiyetlerinen biri esaplanadı. Usıǵan kóre búgingi kúnde til bilimi menen baylanıslı halda sociolingvistika, psixolingvistika, lingvomádeniyattanıw, kognitiv
129
lingvistika sıyaqlı bir qatar jańa ilim tarawları rawajlanbaqta. Bul bolsa lingvistikalıq izertlewlerde til hám oylaw, til hám sana qatnasları tábiyatına jáne de tereńirek kirip barıw ushın tiykar jaratadı» (Pardaev Z. 2010: 91).
Házirgi til iliminde toponimlerdi lingvokulturologiyalıq aspektte izertlew aktual baǵdarlardıń biri sıpatında kórinbekte. Mine usı baǵdarda birneshe izertlew jumısları alıp barılǵan. Máselen, rus til biliminde Kuban mámleketlik universitetinde islengen E.F.Kovlakastıń «Особенности формирования топонимической картины мира: лексико-прагматический и этнокультурный аспекты» doktorlıq dissertaсiyası, G.V.Plexanov atındaǵı Sankt-Peterburg mámleketlik institutında (texnikalıq universitet) A.S.Galcovanıń «Лингвокультурологический потенциал Петербургской топонимии» kandidatlıq dissertaсiyası, Chelyabinsk mámleketlik universitetinde L.N.Davletkulovanıń «Топонимы в лингвокультурологическом аспекте (на примере географических названий графства Оксфордшир и Челябинской области)» temasındaǵı kandidatlıq dissertaсiyası, qazaq til biliminde E.Kerimbaevtıń «Казахская ономастика в этнокультурном, номинативном и функциональном аспектах», Q.Rısbergenniń «Ұлттық ономастиканың этномәдени және лингвокогнитивтік негіздері», azerbayjan til biliminde
Á.Mikayılovanıń «Onomastik vahidlәrin üslubi imkanları» izertlewlerin kórsetiwge boladı.
Belgili bir geografiyalıq obyekt tuwralı túsinikler hám olardıń toponimlerde sáwleleniwi etnikalıq isenimlerdiń, etnikalıq dúnyatanımnıń qáliplesiwinde hám insannıń sanasında saqlanıp qalıwına tásir etiwshi faktorlardıń biri. Bul orında toponimikalıq ańız-ápsanalarda saqlanıp kiyatırǵan etnikalıq túsinikler ótmishtegi dúnya, málim bir tariyxıy sharayatlar haqqındaǵı dáslepki subyektiv hám relevantlıq oy-pikirlerdi sáwlelendirip keledi.
Prof. Sh.Abdinazimov qaraqalpaq folklorın til iliminiń jańa aspektlerinde izertlew zárúrligi jóninde «…tilimizdiń tariyxı ushın bay materiallar beretuǵın tawsılmas ǵáziyne bolǵan dástanlardı lingvofolkloristikalıq, lingvopoetikalıq, lingvokulturologiyalıq aspektlerde izertlew máselesi qaraqalpaq til iliminiń
130