Lingvokulturologiya

malday pámsiz, qumırıday biyazar, eshektey qaysar (xarakter menen baylanıslı); eshektey islew, ógizdey ókiriw, tasbaqaday tırbańlaw, jılanday jıljıw, búlbildey sayraw (is-háreket penen baylanıslı teńewler). Qaraqalpaq tilinde ósimlik hám miywe atamalarınıń teńew etalonı sıpatında qollanılıwı da kóp ushırasadı. Bunday teńew etalonlarına tal, shamshad, sárwi tal, terek, alma, piste, shiyshe, almurt sıyaqlı sózlerdi mısal sıpatında keltiriwge boladı: beli tal shıbıqtay, shamshad daraxtınday uzın boylı, sárwi talday, almaday qızıl júzli, piste murınlı, shiyshedey erinli, almurttay uwıljıp pisken h.t.b.

Haywandı bildiriwshi sózlerdiń teńew etalonı sıpatında qollanılıwı adamnıń subyektiv qatnasın bildiriw háreketi menen baylanıslı ekeni anıq seziledi. Máselen, iyt sózi etalon bolıp kelgen teńewler sanı onnan kóp bolıp, olardıń barlıǵı adamǵa qarata qollanıladı. Jılan etalonı da usınday qásiyetke iye.

V.Maslova teńewlerdiń antropoсentristlik táreplerine óz aldına dıqqat qaratıp bılay dep jazadı: «Teńestirilip atırǵan obyektlerdiń biri-birinen qashıq bolǵan túrli sheńberlerge tiyisli ekeni ózinde biri-birin salıstıratuǵın qosımsha associaсiyalardıń pútin bir shınjırın sáwlelendiredi, olar xabardıń tolıqlıǵın támiyinlewi menen birge tásirsheńlikti de kúsheytedi; óz ara teńestirilip atırǵan obyektler real shınlıqta birbirinen qansha qashıq bolsa, olardaǵı tásirsheńlik sonsha kúsheytip baradı. Teńewlerdiń evristikalıq wazıypası jáne de sonda kórinedi, olar dúnya realiyaların tereńirek hám keńirek bilip alıwǵa, olardıń túrli hám kóbinese kútilmegen táreplerin ańlap alıwǵa múmkinshilik beredi».

Ulıwma alǵanda, teńewler lingvokulturologiyalıq ádebiyatlarda metafora, metonimiya, naqıl-maqal hám frazemalar sıyaqlı tildiń lingvomádeniy baylıǵı sıpatında kórsetiledi. Bul sıyaqlı mádeniy birlikler ayırım waqıtlarda belgili bir etnosqa tiyisli mentallıqtı, sonday-aq, real shınlıqtı til arqalı sáwlelendiriw dárejesin kórsetiwshi dálil bolıp ta esaplanadı. Olar ózinde xalıqtıń social-ruwxıy tárepten rawajlanıwın da kórsetedi.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

111

1.Teńewlerdiń obrazlı milliy oylawdaǵı xızmeti qanday?

2.Teńewlerdiń túrlerin aytıń.

3.Ulıwma xalıqlıq yamasa turaqlı teńewler degenimiz ne?

4.Teńew etalonları tuwralı aytıń.

5.Qaraqalpaq tiliniń ózine tán teńewlerin aytıń.

112

VIII BÓLIM. METAFORA – MÁDENIYAT KÓRSETKISHI

Jobası:

1.Metafora – tildegi universal qubılıs

2.Metafora – obrazlı-motivlesken sóz

3.Obrazlı hám konceptuallıq metaforalar

4.Metaforalardıń mádeniyattaǵı ornı

Frazeologiyalıq birlik hám metaforalar mazmunlıq quramı hám olardaǵı mádeniy konnotaсiyalardıń ózi de kognitivlik bilim dáregi bolıp xızmet etedi.

Sonıń ushın da frazeologizmler hám awıspalı motivlesken sózler (metaforalar) mádeniy belgilerdiń sırtqı kórinisi esaplanadı.

XX ásir aqırlarına kelip metafora biz oylaǵannan kóre quramalıraq qubılıs ekenligi málim bola basladı. Ol til, mádeniyat, ilim-pán, turmıs, pútkil álem quramına sińip ketken. Sonday-aq, metaforalar biliw universaliyası esaplanıp, házirgi waqıtta ilimpazlar dúnyanıń metaforalıq kartinasın adam genezisi, ulıwma, insaniyat mádeniyatı menen baylanıstırıwǵa urınıwların bayqawǵa boladı. Basqasha aytqanda, prototiptiń ózi metaforalıq xarakterde bolǵan, protokommunikaсiya da (qarım-qatnas) metaforalıq basqıshta júz bergen.

Metafora – tildegi universal qubılıslardıń biri, ol barlıq tillerge tán. Ol keńislik hám waqıtta da, til dúzilisi hám onıń ámelge asıwında da bul qásiyetin kórsetedi. Kóplep tilshi ilimpazlar, til – metaforalar ǵáziynesi degen pikirge de kelgen.

Metafora tildiń eń quramalı qubılıslarınıń biri esaplanadı. Ol jónindegi bárshe sıpatlamalar Aristotelge barıp taqaladı: «Metafora ádettegi atamanıń túrden túrge yamasa uqsaslıq tiykarında kóshiriliwi bolıp tabıladı».

113

Metafora keń túsinik bolıwına qaramay, kóbinese, onı stillik yamasa kórkem usıl sıpatında qabıllaymız. Tek ǵana sońǵı jıllarda N.D.Arutyunova, V.N.Teliya, B.Blek, J.Lakoff, M.Jonson sıyaqlı ilimpazlar metaforanıń ontologiyalıq tábiyatına dıqqat qarata basladı.

Házirgi izertlewlerdiń tiykarǵı bólegi metaforanıń oylaw procesindegi rolin

úyreniwge qaratılǵan. M.Minskiydiń pikirinshe, sóylew hám oylaw procesinde eki túsiniktiń qatnası bir freymniń (сsenariy – túsinikler sheńberi) basqa mánilerge baylanısıwı procesinde júz beredi, yamasa metafora ataması berilmegen túsinikti sáwlelendiriwge xızmet etedi. Basqasha kózqarastan, «obrazlı maydanlar», «eki mazmunlıq aymaqtıń óz ara birigiwiniń ruwxıy uqsatıw procesi»niń sintezi bolıp esaplanadı (V.N.Teliya).

Metaforalardıń júzege keliwi til iyesiniń túsinikler sisteması menen tıǵız baylanıslı. Biz dúnya tuwralı oy-pikir hám bahalaw ólshemlerimizdi metafora arqalı sáwlelendiremiz. Ol bolsa tek tilde sózge aylanadı. Demek, metafora – pikirlerdi ulıwmalastırıw modeli, boljawlardı alǵa usınıw qálibi esaplanadı.

Metaforalardı payda etiw sisteması tómendegi tártipte boladı: túrli logikalıq toparlardan eki túrli predmetlerdi alamız, bunda olardıń ulıwmalıq belgileri,

ózgesheliklerine súyenemiz (mısalı, ǵam túni: sezim – ǵam hám dúnyanıń halatı – qarańǵı, olar ushın ulıwmalıq nárse – unamlı sezimler – jaqtı, unamsız sezimler – qara hám qarańǵı). Metafora kategoriallıq, taksonimiyalıq (sıpatlama) aljasıwlardan kelip shıǵadı. Adam (kóbinese shayır) metaforanı payda etiwde, dúnyada sapalar hám qásiyetler, logikalıq toparlar hám olardıń orınlasları dúnyasında jasaydı. N.D.Arutyunovanıń pikirinshe, metafora abstrakt belgi hám sapalardı bóleklemeydi, kerisinshe, predmet bolmıstıń oylaw, pikirlew simvolı dárejesine kóteriledi. Máselen, O.Mandelshtam royaldı «úydiń aqıllı hám jaqsı haywanı» dep atap, ol ápiwayı eki logikalıq toparlardaǵı predmetlerdi ǵana tańlap qoymaydı. Bunda dıqqat anıq predmetlerge emes, predmetlerdiń sanadaǵı simvolına qaratılıwı lazım.

J.Lakoff hám M.Jonson ózleriniń metafora teoriyasın ilimiy jámiyetshilikke usınıp, «Metafora biziń kúndelik turmısımızǵa sińip ketken, tek tilge ǵana emes,

114

sonday-aq, oylawımız hám háreketlerimizge aralasıp ketken. Biziń túsinikler sistemamız bolsa metaforalıq xarakterde boladı» dep jazadı. Olardıń teoriyası boyınsha, adamlar óz sanasındaǵı «abstrakt» konceptti anıǵıraq sáwlelendiriw, bar yaki joq dep biliw ushın metafora izleydi. Ilimpazlar metaforanı fundamentallıq – tiykarǵı seziw dep biledi. Olardıń pikirinshe, metafora materiallıqtı júzege keltiriw quralı esaplanadı. Metafora – biliwdiń kúshli qurallarınıń biri esaplanadı, onda bizge belgili bolǵan góne túsinikler jańa túsinikler menen salıstırıladı. Uqsaslıq mexanizmi jasalma tábiyatqa iye boladı.

Metafora bul principten baslanadı, jasaydı, eger nominaсiyalanıwdıń yamasa atama qoyıwdıń ishki dúzilisi wazıypasın atqarmay qoysa, óledi (V.N.Teliya).

O.M.Freydenberg metaforanıń júzege keliwi jóninde tómendegilerdi jazadı:

«Awıspalı ideyalar! Eger ol gnoseologiyalıq bilimlerdiń tásiri nátiyjesinde adam sanasında júzege kelmegeninde, bunday oy-pikirler keńisligin heshkim oylap taba almaǵan bolar edi».

M.Myuller bul máselede basqasha kózqarastı usınadı: metafora áyyemgi tildiń sózlik jarlılıǵı nátiyjesinde júzege kelgen: sózlik baylıǵı az bolǵan adam bir sózdiń

ózinen hár túrli predmet hám túsiniklerdi belgilew ushın qollanǵan.

A.N.Afanasev hám A.A.Potebnyanıń pikirinshe, metafora eki predmettiń ol tuwralı qıyalıy uqsaslıq nátiyjesinde jaqınlasıwınan júzege kelgen. Ol qanday da bir zárúrlik yamasa tildiń jarlılıǵı nátiyjesinde emes, bay dárekten erkin ósip shıqqan.

Demek, metafora bolmıs haqqındaǵı oylaw usılı esaplanadı. Ol arqalı jańa bilimler iyelenedi: ele anıq qáliplespegen túsinikti sáwlelendiriw ushın sózdiń dáslepki mánisi hám onıń hár qıylı associaсiyalarınan kelip shıǵatuǵın mánilerinen paydalanadı.

Metafora túsinikti adam prizmasınan ótkizer eken, onıń dúnyatanımı, bilim dárejesi, milliy-mádeniy qádiriyatları tuwralı da maǵlıwmat beredi. Solay etip, metafora antropometrikalıq xarakterge iye: metafora adam oylawınıń qanday dárejege jetkeniniń belgisi bolıp ta esaplanadı. Metafora abstrakt nárselerdi túsinikli hám jeńil seziletuǵın etip qoyadı.

115

Demek, metafora mazmunı jaǵınan tómendegi ózgesheliklerge iye: ol oylaw hám bolmıstı ańlaw quralı, ol fundamentallıq mádeniy qádiriyatlardı sáwlelendiredi yamasa milliy-mádeniy dúnyatanımǵa birigip ketedi.

1978-jılı Chikago shtatında bolıp ótken simpozium tek metafora máselesine qaratılǵan edi.

Metaforanıń sırın ashıwda bizge poeziyalıq, kórkem metaforalardı baqlaw

úlken járdem beredi.

Sońǵı on jıllıqlar dawamında metaforanıń payda bolıw tariyxı hám onıń mádeniyattı tilde sáwlelendiriwdegi ornın yaǵnıy lingvokulturologiyalıq áhmiyetin izertlew kópshilik tilshi ilimpazlardıń dıqqat orayında boldı. Degen menen, metafora máselesi eki mıń jıldan berli ilimpazlardıń dıqqat orayında bolsa da, búgingi kúnge shekem ya stilistikalıq qural sıpatında, ya kórkem usıl sıpatında úyrenilip keldi. Tek ǵana sońǵı on jıllıqlar dawamında tilshi ilimpazlar hám filosoflar dıqqatı metaforanıń ontologiyasın izertlewge dıqqatın awdardı

(N.D.Arutyunova, V.N.Teliya, B.Blek, J.Lakoff, M.Jonson hám basqalar).

Frazeologiyalıq birlikler hám metafora mazmunınıń rejesi hám de olarǵa biriktirilgen mádeniy konnotaсiyalar sebepli mádeniy belgilerdiń eksponentlerine aylanadı.

Metaforanı usı kózqarastan kórip shıǵamız.

XX ásirdiń aqırında metafora aldınǵılarǵa qaraǵanda quramalıraq hám

áhmiyetlirek qubılıs sıpatında kórine basladı. Metaforanıń kelip shıǵıw tariyxı tuwralı tilshi ilimpazlar hár qıylı kózqaraslardı usındı. Maslova metaforanıń kelip shıǵıwın adamnıń genezisi menen hám tiyisli ráwishte adamzat mádeniyatı menen baylanıstıradı, eń áyyemgi til, áyyemgi qatnaslar metaforalıq kóriniste bolǵanın aytadı. M.Myullerdiń pikirinshe, metafora áyyemgi tildiń sózlik quramınıń jarlılıǵı sebepli payda bolǵan. Sóz qorı az adam hár qıylı predmetler hám qubılıslarǵa bir qıylı sózlerdi qollanıwǵa májbúr bolǵan.

Biziń pikirimizshe, metafora áyyemgi tildiń sózlik quramınıń leksikalıq jarlılıǵı yamasa sóz qorınıń azlıǵı sebepli payda bolmaǵan. Bul baǵdarda biz, A.N.Afanasevtiń ilimiy pikirlerine súyenemiz. Onıń jazıwınsha, metafora uqsas

116

qıyallardı oyatatuǵın predmetlerdiń óz ara jaqınlasıwı nátiyjesinde payda bolǵan. Metafora pútkilley erkin, bay dárekten alınǵan, zárúrlik, mútájlik yaki tildiń jarlılıǵınan payda bolmaǵan.

Metafora tildegi universal qubılıs bolıp, ol barlıq tillerge tán. Onıń universallıǵı keńislik hám waqıtta, tildiń strukturasında hám iskerliginde óz kórinisin tabadı. Metafora ilim ushın anıq túsinik. M.M.Baxtin «xronotop» degen atamanı ilimge derlik metafora sıyaqlı kirgizgenin aytadı. Kópshilik eń qolay ilimiy atamalar metaforalar esaplanadı: «ishki forma», «mádeniy konnotaсiya», «tirilik suwı» hám basqalar. Metafora bul tildiń eń sırlı haqıyqatlıqlarınıń biri.

Adam metaforanı oylap tabıwda, payda etiwde sapa hám qásiyetler dúnyasında, logikalıq klasslarda hám olardıń substanсiyaları (orınbasarları) dúnyasında jasaǵanday boladı. Metafora abstrakt mánidegi belgi, tańba hám sapalardı ajıratıp shıǵarmaydı, al predmet mazmunınıń mánilik simvolın anıqlaydı. O.Mandelshtam royaldı «aqıllı hám jaǵımlı úy haywanı» dep ataǵanında, ol predmetlerdi ápiwayı ǵana túrli logikalıq klasslardan almaydı. Bul jerde gáp real predmetler haqqında emes, al sanada payda bolǵan predmetlerdiń simvolları, tımsalları jóninde baradı. Solay etip, bir pútinliktiń mazmunı kelip shıǵadı. Sh.Balli bılay dep jazadı: «Biz abstrakt túsiniklerdi sezim-tuyǵı dúnyası predmetlerine salıstıramız, sebebi bul biz ushın olardı ańlawdıń jalǵız usılı hám basqalardı olar menen tanıstırıw jolı esaplanadı. Metaforanıń kelip shıǵıwı usınday. Metafora bul salıstırıwdan basqa nárse emes, onda oy abstrakt túsinikti hám málim bir predmetti jaqınlastırıw principi tásirinde bir sózge hár ekewin birlestiredi».

Metafora ózinde tiykarǵı mádeniy qádiriyatlardı sáwlelendiredi, sebebi metafora mádeniy-milliy dúnyatanımǵa tiykarlanǵan.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1. Metaforalardıń tildegi xızmeti tuwralı aytıń.

117

2.Obrazlı hám konceptuallıq metaforalar degenimiz ne?

3.Metaforalardıń mádeniyattaǵı ornı qanday?

4.Metaforalardıń mádeniy qádiriyatlardı sáwlelendiriwdegi xızmeti?

118

IX BÓLIM. ADAM – MILLIY MENTALLÍQ HÁM TIL TASÍWSHÍSÍ

SÍPATÍNDA

Jobası:

1.Adam hám jámiyet

2.Adam hám civilizaсiya

3.Jámiyetlik ilimlerdiń adam civilizaсiyasındaǵı wazıypası hám ornı

4.Mentallıq

5.Til shaxsı

XX ásirdiń aqırı hám XXI ásir bası dúnyada ilimlerdiń bir tegis emes rawajlanıwı menen xarakterlenedi, yaǵnıy texnologiya civilizaсiyasındaǵı keskin burılıs hám kerisinshe jámiyetlik ilimlerdegi júdá ásten rawajlanıw buǵan mısal boladı. Bunda adam faktorı jetekshi esaplanıp, onıń iskerligi hám is-háreketleri, pikiri hám umtılısları, pikir dúnyası hám sezim-tuyǵıları tiykarǵı predmet wazıypasın atqaradı.

Civilizaсiya adam ózin-ózi joq etiwi ushın qúdiretli kúshti jaratıwǵa múmkinshilik jarattı, biraq jámiyetlik ilimler házirshe onı qutqarıw qábiletine iye emes, óytkeni olarda adamdı túsiniw hám xarakteri, minez-qulqın jetik qılıw ushın jeterli bilim hám múmkinshiligi joq. Házirgi waqıtta kóp ǵana jámiyetlik tarawlardan tek bir ǵana úgitlew-násiyatlaw quralı hám jámiyetke tásir tarawı ǵana belsendi túrde rawajlanıp barmaqta. Adam intellektiniń ázzi tárepiniń dálili sıpatında tómendegi faktti keltiriw múmkin: hárqashan jańa reklama etilip atırǵan

ónim biziń kózqarasımızda aldınǵısınan jaqsıraqtay túyiledi. Texnologiyalıq civilizaсiyanıń zamanagóy pikirlew usılı jańa tildi – yaǵnıy sezim-emoсiyasız, júdá dogma-pragmatikalıq texnikalıq pikirlewdi júzege keltiretuǵın tildi dúnyaǵa keltirdi. Máselen, turmıs tuwralı sóylewge tuwrı kelgende áskeriy yamasa

119

medicina terminlerinde aytıladı: xalıqtıń reproduktivlik den sawlıǵı, ónim ushın gúres, sanlı ekonomika, Awǵanıstandaǵı operaсiya sıyaqlı.

Sońǵı dáwirlerde filosofiya, mádeniyattanıw, til bilimi, lingvokulturologiyada adamdı jáne de tereńirek biliw: onıń tábiyatı, sırtqı kórinisi, ishki dúnyası, mentaliteti hám basqa táreplerin úyreniw tendenсiyası payda boldı.

Sebebi adam fenomeniniń tábiyatın biliw tábiyǵıy ilimler arqalı emes, al tábiyǵıy tiller arqalı ǵana ańlawǵa boladı degen isenim bekkem ornıǵıp baratır.

Biziń maqsetimiz, adamnıń tili arqalı, tildegi sózler arqalı onı kóbirek bilip alıw. Nege degende, til tek ǵana kommunikaсiya quralı ǵana emes, al pikirdi bayanlaw hám sáwlelendiriw quralı bolıp ta tabıladı. Bunday qatnas jasaw tilden paydalanıwdı tiykarǵı orınǵa qoyadı, bunda onıń áhmiyetli tárepi hám wazıypası tilde dúnyanıń konceptuallıq kartinasınıń óz kórinisin tabıwı menen belgilenedi.

Hárbir adam, bizińshe, basqa millet wákilleri menen birgelikte iskerlikte qatnasıp atırǵan belgili bir milliy mentallıqtı hám tildiń tasıwshısı sıpatında túsiniledi.

Házirgi zaman ilimi ushın ápiwayı adam emes, al shaxs, yaǵnıy oylaw iyesi, tilge, quramalı ishki dúnyaǵa iye bolǵan, táǵdirge, zatlar dúnyasına belgili bir qatnasın bildire alatuǵın konkret adamdı izertlew áhmiyetli másele esaplanadı.

Ol kosmosta hám jerde óz ornına iye, ol bárhá zaman menen teń qádem taslaydı, ómir súredi hám onıń menen ózi bilgen hám soǵan uqsaǵanlar menen qatnasta boladı. Jaratqannıń inayatı hám erki menen erkin isenim iyesi bolıp ta tabıladı.

Adam – tábiyatına bola sociallıq subyekt, insanıylıq pazıyleti adamda jámiyet sharayatında, onıń turmısında, adamzat tárepinen jaratılǵan mádeniyatta dúnyaǵa keledi, qáliplesedi hám rawajlanadı.

Bizdi, ulıwma alǵanda, adamnıń ózi emes, al tildegi insan qızıqtıradı. Másele sonda, bizden jasırınǵan mental tarawǵa kirip barıwımız ushın, til oǵan alıp barıwshı jalǵız qural esaplanadı, óytkeni ol anaw yaki mınaw mádeniyatta dúnyanıń sáwleleniw usılların belgilep beredi. Ol adam tuwralı sonday nárselerdi sóylep beredi, olar tuwralı adamnıń ózi de ańlamay qaladı.

120